dwór Kowalskich w parku

[darino]

Obejrzałem go sobie podczas sobotniego spaceru - sprawia przygnębiające
wrażenie.
W kilku miejscach odpada tynk, ściany nie widziały farby co najmniej
kilkanaście lat, w baszcie straszy wyrwane okno !
Poza tym, po tylu latach może dałoby się wygospodarować fundusze na asfaltową
nawierzchnię do szkoły ?

Zamek w Birczy I

[tyrawa]

Poza samym miasteczkiem i jego głównymi punktami urbanistycznymi, niejako
osobnym organizmem jest wzgórze zamkowe z pozostałościami dawnego założenia
rezydencjonalnego. Usytuowane na wschód od miast, oddzielone od niego wąwozem,
dnem którego jeszcze w XIX wieku płynął potok, urbanistycznie nie było z nim
powiązane.
Pierwsze wzmianki o zamku w Birczy pochodzą dopiero z I połowy XVIII wieku.
Nie znane są informacje o jakimś wcześniejszym założeniu obronnym, co jest o
tyle zaskakujące, że topografia terenu oraz zauważalne relikty ziemne mogłyby
świadczyć o istnieniu tu obronnej siedziby Bireckich o charakterze bastionowym
z przełomu XVI/XVII wieku.
W I połowie XVIII wieku zamek, własnośc Błońskich, był drewniany, w części
murowany. Potem był własnością hrabiów Humnickich; na początku XIX wieku -
Mikołaja, około 1840 - Józefy z Humnickich Borkowskiej.
Według opisu z 1813 roku był drewniany, kryty gontem, podpiwniczony.

potok w parku

[darino]

Potok dalej istnieje, chociaż teraz po melioracji jedo źródeł jest zaledwie
stróżką - w parku wpływa do przepust, przepływa pod drogą, wypływa w wąwozie
poniżej kościoła i znów przepustem wpływa do Korzonki.

Zamek w Birczy II

[tyrawa]

W I połowie XIX wieku zamek został przez Humnickich całkowicie przebudowany.
Wykorzystując stare, kamienne piwnice, na miejscu wcześniejszego, drewnianego
budynku wybudowano zamek murowany.
Jest on uwidoczniony na planie katastralnym z 1852 roku - zamek to murowany
budynek o rzucie prostokąta, nieopodal niego, od strony zachodniej usytuowany
był majdan gospodarczy. Oprócz tego, na terenie zespołu znajdowało się sześć
innych, drewnianych budynków. W zasadzie nie było parku - jakaś zieleń wysoka
zaznaczona jest na południe od budynku, ale brak śladów planowego jej
urządzenia.
Nowa epoka w historii zamku wiąże się z okresem, kiedy jego właścicielami stała
się rodzina Kowalskich. Stało się to w 1841 roku, kiedy to Jan Ignacy Kowalski
zakupił dobra birczańskie - w ich ręku pozostawały one zą do II wojny światowej.
Kowalscy uczynili z Birczy główną swą siedzibę. Ze skromnego założenia
Humnickich, które miało raczej charakter gospodarczo-administracyjny, mieli
ambicje uczynienia zespołu pałacowego o charakterze reprezentacyjnym.
Zamierzenia te urzeczywistniono w rozpoczętej w latach 60 XIX wieku przebudowie
zamku, a także w rekompozycji całości otoczenia - jak się powszechnie uważa, z
inspiracji i według projektu generała Stanisława Kowalskiego.
Plan założenia w 1900 roku przedstawia mapa katastralna z tegoż roku. Przede
wszystkim likwidacji uległy liczne zabudowania gospodarcze, głównie usytuowane
tuż przy pałacu - przed jego elewacją zachodnią i północną. Przeniesiono je
powyżej pałacu, sytuując w znacznym od niego oddaleniu. Ich miejsce zajęła
komponowana zieleń parkowa. Na skarpach od strony północnej nasadzono drzewa,
pomiędzy którymi przeprowadzono esowato założoną aleję. W swej dolnej,
zachodniej części powtarzała ona układ dawnego szlaku handlowego, jednak na
początku XX wieku odsunięto nieco tę główną drogę od wzgórza zamkowego, a do
samego pałacu przeprowadzono aleję i schody terenowe założone na przedłużeniu
drogi od kościoła.
Równolegle prowadzono intensywne prace przy budynku zamku - do istniejącego,
prostokątnego korpusu dobudowano przy elewacji północnej dwie baszty, co nadało
mu charakter romantyczny. Elewacje otrzymały bogatą, rozczłonkowaną dekorację.

Zamek w Birczy III

[tyrawa]

"Wyobrażenie o wyglądzie siedziby Kowalskich na początku XX wieku dają
zachowane pocztówki. Do założenia, od strony miasta, prowadziła aleja
poprzedzona dwoma murowanymi słupkami bramy wjazdowej. Tarasowo ukształtowany
teren przed elewacją zachodnią pałacu porośnięty był niską roślinnością i pałac
widoczny był w całej okazałości od strony miasta.
Był to budynek 9-osiowy, dwukondygnacyjny, z widocznym wysokim przyziemiem od
strony zachodniej, nakryty dachem kalenicowym, z 3-osiową częścią środkową
wysuniętą w formie ryzalitów w obu elewacjach, zwieńczonych trójkątnymi
przyczółkami.
Przy elewacji frontowej, wschodniej, ryzalit poprzedzony był bogato opracowanym
portykiem otwartym półkoliście zwieńczonymi arkadami, nakrytym tarasem
ograniczonym tralkową balustradą z elementami rzeźbiarskimi na słupkach. Część
elewacji przyległa do baszty otwarta była arkadową loggią.
Baszty posiadały zróżnicowane zwieńczenia - wschodnia nakryta była stożkowym
dachem, zachodnia attyką o falistej linii. Całość posiadała reprezentacyjny
charakter i w pełni zasługiwała na powszechnie używane okrećlenie "pałac".
Ten stan trwał do czasów II wojny światowej. Według informacji Władysława
Kaciuby pałac przed wojną wyposażony był w obrazy olejne Brandta i Kossaka (w
salonie na osi od strony parku), baszta zachodnia służyła jako biblioteka -
tam, na I i II piętrze były malowidła z wyobrażeniem scen z "Pana Tadeusza", na
parterze usytuowana była łazienka. Na werandzie od strony parku znajdowała się
cieplarnia.

Zamek w Birczy IV

[tyrawa]

W 1945 roku pałac został spalony i częściowo rozebrany. W wyniku reformy rolnej
został upaństwowiony. W latach 50 został częściowo odbudowany z przeznaczeniem
na szkołę podstawową, przy czym m.in. baszty ozdobiono grzebieniem attyki.
Według zachowanego protokołu z 1959 roku budynek był częściowo piętrowy (część
północna), w części parterowy, częściowo podpiwniczony, dach był trójpołaciowy
kryty blachą, we wnętrzu zachowały się piece kamyczkowe, podłogi i stropy były
drewniane. Przed elewacją północną znajdowała się stara fontanna.
Okołó 1960 roku wykonano znaczny remont - m. in. wymieniono stolarkę, zmieniono
schody na konstrukcję żelbetową, część parterową nakryto eternitem.
Nadbudowa części południowej nastąpiła około 1970 roku, w trakcie adaptacji
obiektu na internat szkoły podstawowej. We wnętrzu wydzielono korytarz
środkowy, częściowo wymieniono stropy, wprowadzono nową klatkę schodową,
wykonano nowe posadzki, piece.
Przyziemie części północnej zaadaptowano na zaplecze kuchenne - częściowo
odkopano wcześniej zasypane piwnice, zmieniono ich kolebkowe sklepienia na
współczsne, płaskie stropy. Dach pokryto blachą.
Aktualnie zachowany budynek jedynie z dużą dozą wyrozumiałości daje się
określić jako pałac. Zewnętrznie jedynie jego elewacja północna z basztami
(aczkolwiek też mocno zniekształconymi) może przypominać dawną świetność.
Niemniej, w swej strukturze zachował interesujące, kamienne piwnice - jak sądzę
mogą być one pozostałością zamku Bireckich.
Ustalenie tego dałyby dokładniejsze badania terenowe - archeologiczne i
architektoniczne, na które, w mojej ocenie, obiekt ten bezwzględnie zasługuje.