maaax
10.01.03, 09:04
Bugaj: Narodziny oligarchii
[2003-01-09 20:49:19]
Elementy systemu oligarchicznego są w Polsce coraz silniejsze, a demokracja
słabnie. Tego zdaje się dowodzić opisana przez "Gazetę Wyborczą" afera
korupcyjna z Lwem Rywinem w roli głównej.
Cała ta sprawa stanowi jeszcze jeden powód, by zastanowić się nad naturą
systemu, w którym żyjemy. Formalnie mamy demokrację parlamentarną, ale wielu
ludzi uważa, że to tylko parawan, za którym pociągają za sznurki wpływowi i
uprzywilejowani. Szlachetni inteligenci ciągle jednak ostrzegają, by nie
poddawać się spiskowej wersji historii. Rzeczywiście trzeba uważać, ale też
niewiele z naszej historii można zrozumieć, jeżeli lekceważy się konszachty
ludzi wpływowych.
Demokracja rzeczywista czy udawana
W Polsce elementy systemu oligarchicznego są coraz silniejsze, a demokracja
słabnie. Ogromna większość klasy politycznej i biznesowej - niezależnie od
teatralnych często podziałów - ma coraz więcej spraw wspólnych i... coraz
słabsze związki z poglądami i aspiracjami dużej większości społeczeństwa.
System polityczny został tak ukształtowany, że na polityczny rynek wstęp jest
bardzo trudny. W końcu ludzie będą zmuszeni wybierać spośród tych, którzy do
klasy politycznej już należą, a jeśli im się nikt nie spodoba to... mogą
zostać w domu. Dowiedzą się, że nieobecni nie mają racji.
Na przykładzie skandalu korupcyjnego opisanego przez "GW" cechy tego
oligarchicznego układu widać wyraźnie. Występują tam Adam, Leszek, Robert,
Lew, Wanda itd., a inne charakterystyczne imiona nie pojawiają się -
powiedzmy - przez niedopatrzenie. Wysoce charakterystyczny jest też tryb
postępowania "Gazety". Oto bardzo wpływowy przedstawiciel establishmentu
związany z SLD popełnia drastyczne przestępstwo - dobrze udokumentowane -
ale "Gazeta" nie ujawnia faktów, natomiast jej redaktor naczelny pyta
głównego podejrzanego (nie zabiera ze sobą adwokata i, można przypuszczać,
magnetofonu), czy to prawda? Oczywiście dowiaduje się, że to nieprawda.
Zaprzeczają też inni obciążeni przez Rywina.
Gazeta przedstawia wersję, która nie rzuca cienia na klasę polityczną ani na
żaden jej wpływowy odłam. Jest tylko jedna czarna owca - Rywin. Uważam więc,
że działania "GW" nie są podporządkowane interesom opinii publicznej, ale
interesom politycznej elity.
Reformator Sekuła
Choć struktury oligarchiczne działają niejawnie, to w minionych latach można
było dostrzec zdarzenia i inicjatywy, które pokazują, jak wąskie elity
porozumiewają się ponad społeczeństwem i poza procedurami demokracji. Spoiwem
jest osobisty lub grupowy interes uczestników takich porozumień, ale ich
decyzje - jeżeli zostaną ujawnione - motywowane są dobrem wspólnym. Znaczenie
ma też swoista "misja elit" przekonanych, że wiedzą lepiej, co jest dobre dla
społeczeństwa.
Narastanie alienacji polskich elit związane jest z mechanizmem
przechwytywania publicznego majątku i z procesem wchodzenia w politykę
środowisk postkomunistycznych. Przełamanie podziałów historycznych otworzyło
drogę do załatwiania najważniejszych spraw "ponad podziałami". Zdarzeniem na
tej drodze szczególnie ważnym będzie powołanie - "ponad historycznymi
podziałami" - partii centrum. Jednak warto najpierw obejrzeć się za siebie.
Wbrew temu, co twierdzi wielu prawicowych polityków, aktem założycielskim
oligarchii III Rzeczypospolitej nie był Okrągły Stół. Owszem, niektórzy
wybitni aktorzy tamtego wydarzenia zaprzyjaźnili się trwale ze swoimi
partnerami i uważają, że fakt zawarcia porozumienia powinien przesądzać o
zwolnieniu z politycznej (co najmniej) odpowiedzialności za czasy komunizmu
liderów tego systemu. Oto skromna ilustracja tej postawy: w 1989 r. powołana
została sejmowa komisja ds. zbadania działań rządu Mieczysława F.Rakowskiego.
Zostałem jej przewodniczącym i wtedy jeden z najbardziej znanych
opozycjonistów powiedział mi: "pamiętaj, że Sekuła to jest reformator".
Jednak Okrągły Stół przede wszystkim otwierał możliwości swobodnego wyboru.
Alternatywą było trwanie komunizmu jeszcze przez pewien czas i -
najprawdopodobniej - gwałtowne jego zmiecenie. Nie ma powodu przyjmować, że
byłby to wariant lepszy dla Polski.
Pierwszym produktem umowy elit ponad głowami społeczeństwa nie było więc
porozumienie Okrągłego Stołu, ale decyzja o przeniesieniu miejsc mandatowych
z listy krajowej do drugiej tury wyborów w czerwcu 1989 r. Pozwoliło to na
wprowadzenie do Sejmu kilkudziesięciu funkcjonariuszy PRL, mimo że w
normalnym trybie lista ta nie uzyskała od wyborców wymaganego poparcia. Taka
procedura nie wynikała z porozumienia Okrągłego Stołu, przeciwnie,
porozumienie to łamała. Wola wyborców została wcześniej jednoznacznie
wyrażona, a żadne szersze gremium reprezentujące opozycję nie dało
przyzwolenia na taki krok. Ci, którzy po stronie "Solidarności" ten krok
podejmowali, przypuszczalnie mieli jednak na uwadze możliwość utworzenia
rządu ze swoim przedstawicielem na czele.
Rząd Mazowieckiego był w znacznej mierze oparty na porozumieniu elit ponad
dotychczasowymi podziałami. Nie chodzi tylko o to, że był to rząd koalicyjny,
właściwie bez parlamentarnej opozycji. Ważniejsze, że było to wielkie
porozumienie liberalnych elit PZPR i liberałów z dawnej opozycji, które
pozwoliło na odrzucenie społeczno-gospodarczego programu "Solidarności". To
umożliwiło kontynuację uwłaszczania się nomenklatury, a jej zdobyta w ten
sposób pozycja stała się jednym z głównych wyznaczników politycznych wpływów
środowisk postkomunistycznych.
Nie wszystkim z dawnej opozycji podobało się to zbliżanie elit i forsowana
przez nie polityka. Mało kto już dziś pamięta, że w roku 1990 podjęta została
próba zorganizowania "partii Solidarność" jako ugrupowania centroliberalnego,
które miało przejąć etos ruchu i zmarginalizować inne inicjatywy polityczne.
Projekt się nie powiódł - głównie dlatego, że nie poparł go Wałęsa i ogłosił
tzw. wojnę na górze.
Po "wojnie na górze" powstały bardziej sprzyjające warunki dla nowego
ukształtowania sceny politycznej. Moje osobiste doświadczenie związane jest z
tworzeniem Unii Pracy. Ten eksperyment się nie powiódł. Unia nie zdołała
zająć niezależnej pozycji w pluralistycznym spektrum politycznych ugrupowań,
a po kilku latach stała się składnikiem nieformalnego bloku
postkomunistycznego. Nie chcę bić się tylko w cudze piersi. Z perspektywy
czasu widać, że ta inicjatywa była źle pomyślana i nie przyniosła
zamierzonego efektu - większej różnorodności sceny politycznej.
Nie tylko Unia Pracy nie stała się trwałym elementem nowej sceny politycznej.
Z różnych powodów porażkę poniosły również inne inicjatywy polityczno-
programowe. Ocalały ugrupowania "pragmatyczne", gotowe do współrządzenia w
najbardziej nawet dziwacznych układach.
Zaufanie ludzi do demokracji w wielkim stopniu podważyły wkrótce rządy AWS,
która dała dowód, że ludzie "Solidarności" nie stosują innych reguł etycznych
niż SLD. Ewolucja sceny politycznej nie przyniosła więc wzmocnienia barier
wobec tendencji oligarchicznych.
Media przede wszystkim
Ważnym i wciąż aktualnym polem sporu pozostają ocena PRL i lustracja. Dla
homogenizacji sceny politycznej i usuwania barier dla współdziałania
"ponad podziałami" konieczne jest "zamknięcie historii". Nie można
współdziałać z agentami, trudno też o bliskość z tymi, którzy agenturę
aktywnie tworzyli, zajmując kierownicze stanowiska w partii komunistycznej.
Jedyna rada to zamknąć archiwa i zostawić historię historykom. Adam Michnik
i "GW" są i w tej kwestii nadzwyczaj wpływową grupą lobbującą. Środowisko to
nie zdołało wprawdzie zapobiec uchwaleniu ustaw lustracyjnych, ale
przecież "GW" skutecznie przyczyniła się do ukształtowania złej atmosfery
wokół lustracji. To ułatwia działania SLD. Na naszych oczach - choćby dzięki
orzeczeniom Sądu Najwyższego czy finansowej diecie aplikowanej I