Krakowskie Szopki

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Pod koniec XIII wieku zakon liczył już około 40 000 członków.

[madohora]

W XV wieku nastąpił podział zakonu, ostatecznie zatwierdzony przez papieża Leona X (1517), na konwentualnych (w Polsce gałąź ta zachowała tradycyjną nazwę franciszkanów, od kościoła św. Franciszka w Krakowie) i obserwantów (w Polsce nazwano ich bernardynami od kościoła św. Bernardyna ze Sieny w Krakowie, ich pierwszej siedziby; inne ich odmiany to reformaci i franciszkanie śląscy).

[madohora]

Kościół franciszkański od początku był zbudowany na planie krzyża łacińskiego na wzór kościoła św. Franciszka w Viterbo. W 1249 r. odbyła się w klasztorze kapituła prowincjalna i ten rok przyjmuje się jako datę konsekracji kościoła. Koncepcja budowy kościoła od początku uwzględniała przestrzeń wschodnią świątyni, zbliżoną do kwadratu i przyległej od zachodu długiej prostokątnej nawy. W 1277 r. franciszkanie uzyskali od księżej Kingi nowy teren i wtedy powstała idea asymetrycznego, dwunawowego korpusu kościoła. Ta druga nawa, zbudowana po stronie północnej, tej samej długości co nawa główna, poza wschodnią częścią, pokrywa się z dzisiejszą kaplicą Męki Pańskiej. Obie te nawy prawdopodobnie połączone były arkadami rozpiętymi na filarach i osobno nakryte dwuspadowymi dachami.

[madohora]

W 1895 r., wschodnia część kościoła otrzymała polichromię Stanisława Wyspiańskiego, głównie o motywach roślinnych. Wyspiański również jest autorem projektu wspaniałych witraży, które zostały wykonane w Insbrucku w latach 1899-1904. Wszystkie zachwycają, ale wyróżnia się potężny obraz Boga Ojca w chwili stwarzania świata, umieszczony nad chórem kościelnym. W latach 1904-1905, Tadeusz Popiel wykonał polichromię pozostałej części kościoła.

[madohora]

Znajduje się w niej również grób-sarkofag z relikwiami bł. Anieli Salawy, beatyfikowanej przez Ojca św. Jana Pawła II na Rynku w Krakowie, 13 sierpnia 1991 r. Trzecia kaplica Matki Bożej Bolesnej, została utworzona z północnego ramienia XV-wiecznych krużganków, z zachowanym gotyckim żebrowaniem sklepienia. W kaplicy znajduje się cudowny obraz Smętnej Dobrodziejki Krakowa z pierwszej połowy XV wieku. Obraz ten został ukoronowany koronami papieskimi przez biskupa krakowskiego kardynała Jana Puzynę, 20 września 1908 r. Piękną polichromię w tej kaplicy wykonali w 1897 r. Piotr Niziński i Stefan Matejko.

[madohora]

W ciągu długiej, a burzliwej historii kościoła i klasztoru zaginęły dokumenty świadczące o konsekracji kościoła, dlatego zdecydowano się na ponowną konsekrację, której dokonał 14 czerwca 1908 r. biskup pomocniczy w Krakowie, Anatol Nowak. 23 lutego 1920 r. kościół, jako jeden z pierwszych w Krakowie, został wyróżniony tytułem bazyliki mniejszej.

[madohora]

Bardzo często modlił się tutaj kardynał Karol Wojtyła. Już jako Ojciec św. Jan Paweł II dwukrotnie nawiedził bazylikę: 9 czerwca 1979 r. i 13 sierpnia 1991 r., po beatyfikacji Anieli Salawy, gdzie modlił się przy jej relikwiach w kaplicy Męki Pańskiej.

[madohora]

W związku z tym postanowiłem przybliżyć Państwu nie tyle historię bazyliki, co jej wnętrze tak cudownie ozdobione pracą St. Wyspiańskiego i wielu innych artystów. A zatem na początek: skąd w bazylice polichromia Stanisława Wyspiańskiego i Tadeusza Popiela, czy prace Jana Matejki i innych artystów, które ją przyozdobiły?

[madohora]

Od gmachu i domu Starostwa na ulicy Brackiej zewnątrz przez dach, wewnątrz przez okna zajmuje się płomieniami kościół franciszkanów. W przeciągu trzech minut ogień od wielkich organów dostał się do wielkiego ołtarza. Po gankach od klasztoru wiodących wzdłuż muru zajmował w przechodzie ławki, ołtarze, pomniki; obrazy spłonęły w mgnieniu oka – jak nitka pajęczyny. Kruszyły się ołtarze, pękały filary, wieża załamała się z trzaskiem, jęknęło sklepienie, dach zapadł się a ogień poszedł na klasztor. (Historya pożaru miasta Krakowa)

[madohora]

Natomiast po pożarze widzimy pomieszczenie nakryte sklepieniem kolebkowo-krzyżowym, które było mniejsze od obecnej kruchty, bowiem część zachodnia była oddzielona murem i przynależała do zakrystii kaplicy Męki Pańskiej (Karwacki, Pamiętniki).
Po lewej pozbawione drzwi wejście do kruchty z kościoła, nad prześwitem profilowane nadproże, z marmurową kropielnicą w kształcę puklowanej misy stojącej na postumencie i cokole. Nad kropielnicą godło franciszkańskie.
Po prawej renesansowy w formie, pochodzący z XVI wieku nagrobek nieznanego mężczyzny. Ustawiona ukośnie piaskowcowa płyta z płaskorzeźbioną postacią zmarłego leżącego w pozie sansovinowskiej i z herbem, zwieńczona prostokątną płytą bez inskrypcji, flankowaną wolutami i sterczynami. Nad nagrobkiem malowidło ścienne.

[madohora]

To zachodnie ramię transeptu po pożarze. Na filar spływają dwubarwne gurty. Na prawo dwa stopnie znaczą, gdzie znajdował się drewniany ołtarz św. Antoniego. „Za solonym ołtarzem św. Antoniego, stojącym obok teraźniejszych drzwi do zakrystii, okazał się kamień ze śladem starożytnej rzeźby, lezącego rycerza i ze śladem jakichś nieczytelnych dziś liter” (Mączyński, 1854). Ciemna płyta wmurowana jest nisko, przy samej posadzce. Wyżej na ścianie nagrobek Sebastiana Petrycego, zm. 1616. Nad nim, tu nad oknem, epitafium Wybranowskiego z r. 1638. W górnej części wschodniej ściany wysokie okno. W narożniku południowo-wschodnim transeptu ołtarz św. Bonawentury, a potem ołtarz Miłosierdzia, przeniesiony tutaj przed 1845. Widoczna na zdjęciu kamienna mensa zdobiona arkadowymi blendami. Dalej, na południowej ścianie – nagrobek Femki Borkowej, a nad nim epitafium Zawadów.

[madohora]

Widok pogorzeliska kościoła rodził przygnębienie, poczucie bezradności, a nawet beznadziejności. Pojawiły się głosy, aby kościoła już nie odbudowywać; co najwyżej wybudować inny – mniejszy. Przełomem stało się nabożeństwo odprawione w ocalałej kaplicy M. Bożej Bolesnej (północne ramie krużganków), podczas którego płomienne i jak się okazało „wpływowe” kazanie wygłosił 22 sierpnia 1850 ks. Karol Antoniewicz, jezuita. Zatem…

[madohora]

Wówczas coraz szersze kręgi zataczał kult Matki Bożej Bolesnej, skupiony wokół Jej cudownego wizerunku w krakowskim kościele franciszkańskim.

[madohora]

Od momentu powstania, do bractwa zapisano około 30 tysięcy członków, z czego zdecydowaną większość kobiet. Wśród nich na uwagę zasługuje Marianna Kolbe, matka św. Maksymiliana oraz bł. Aniela Salawa i jej siostra Katarzyna. Najwięcej osób wpisało się w roku 1908. Wówczas to obraz został koronowany przez kardynała Jana Puzynę (20.IX) koroną papieską, wzorowaną na koronie andegaweńskiej św. Jadwigi Królowej.

[madohora]

Z tego wczesnogotyckiego kościoła zachowały się m. in.:
wewnątrz: laskowania i maswerki z 2. tercji XIII wieku (w zamurowanych obecnie czterech ostrołukowych oknach w pierwszym przęśle prezbiterium i w południowym murze przęsła zachodniego nawy głównej), odkryte w czasie remontu w 2. połowie XIX wieku;
na zewnątrz: elewacja transeptu (nawy poprzecznej) od strony północnej (od ul. Franciszkańskiej); jej szczyt zdobi charakterystyczny fryz arkadkowy.
Do tego pierwotnego kościoła dobudowano zakrystię (ok. 1260-1270), w której zachowało się XIII-wieczne sklepienie żebrowe.

[madohora]

W 1439 roku ukończono krużganki, zbudowane dzięki kard. Oleśnickiemu, którego herb umieszczono w ich wschodnim zworniku. Różnice stylistyczne zdają się wskazywać na fakt, że wznosiły je dwa zespoły budowniczych. Ukończono wówczas również zabudowania otaczające krużganki: kaplicę Włoską, kaplicę św. Eligiusza, refektarz klasztorny (zimowy) i ośmiokątną kaplicę św. Klary (w wirydarzu zamkniętym wszystkimi ramionami krużganków; rozebraną w 1810 roku).

[madohora]

Zachowały się jedynie w krużgankach klasztornych, w:
zachodnim ramieniu:
w pierwszym przęśle: późnogotycka (1523?) dekoracja malarska w formie tryptyku z wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem (część środkowa) i św. Anną Samotrzeć z Maryją na ręku oraz fundatorem u stóp (prawe pole; uzupełniona); całość w obramieniu roślinnym o kandelabrowym układzie
w drugim przęśle: gotycka polichromia (po 1436) o charakterze symbolicznym:
górna część: Chrystus w tłoczni mistycznej w otoczeniu aniołów trzymających dusze zbawionych oraz Bóg Ojciec i Matka Boska;
dolna część: łączące się treściowo z górą sceny Mszy świętej, Biczowania i Cierniem Ukoronowania.

[madohora]

W krużgankach, oprócz fresków, zachowały się ślady polichromii gotyckiej, w tym fragmenty portretów biskupów krakowskich, malowanych wówczas bezpośrednio na ścianie oraz fragmenty sceny walki św. Jerzego ze smokiem na tle pejzażu i architektury (nad dawnym wejściem do kaplicy św. Eligiusza). Ponadto zachowało się 20 medalionów z popiersiami męczenników i świętych oraz portretami uczonych i dostojników franciszkańskich, z napisami objaśniającymi w obramieniach (XVI w.?).

[madohora]

Od samego początku obraz ten otoczony był ogromną czcią i kultem wiernych. Restaurowano go w 1895 (Bronisław Abramowicz) i 1947 roku (Marian Słonecki).

[madohora]

GALERIA PORTRETÓW BISKUPÓW KRAKOWSKICH

Legenda podaje, że powstanie galerii biskupów krakowskich w krużgankach franciszkańskich wiąże się z kanonizacją św. Stanisława Szczepanowskiego, dokonanej w dolnej bazylice św. Franciszka w Asyżu (1253). Posłowie polscy, biorący udział w uroczystościach, zobowiązali się, że każdy nowy biskup ordynariusz krakowski będzie posyłał do bazyliki w Asyżu, na pamiątkę tej kanonizacji, swój portret i 100 sztuk złota. Średniowieczne realia: duża na owe czasy odległość, kłopoty komunikacyjne i niebezpieczeństwa spowodowały zmianę tej umowy. W zamian za srebrną, trzyłokciową figurę św. Franciszka, krakowski konwent franciszkański przejmował prawo do owych portretów.

[madohora]

Wszystkie portrety malowane na deskach lub płótnie najczęściej, choć nie zawsze, fundowane były po śmierci biskupa przez krewnych, przyjaciół, następców lub egzekutorów testamentu. Wojny i pożary spowodowały uszczerbek tej niezwykłej kolekcji. Dziś jest w niej 31 portretów. Ostatnim, umieszczonym 4.XI.2005 w tej galerii, jest portret Karola Wojtyły w stroju papieża Jana Pawła II. Brak natomiast portretu kardynała Franciszka Macharskiego, który przeszedł na emeryturę (2005).

[madohora]

w zachodnim ramieniu krużganków:
bp Andrzej Trzebicki (1658-1679)
bp Jan Małachowski (1681-1699)
bp Marcin Szyszkowski (1616-1630)
kard. Jan Albert Waza (1632-1634)

[madohora]

POLICHROMIA WYSPIAŃSKIEGO

Przez pół roku, od maja do listopada 1895 roku, Stanisław Wyspiański pracował nad polichromią kościoła franciszkańskiego. Jego zbyt nowatorska sztuka, dla komisji czuwającej nad restauracją kościoła, spowodowała nie ukończenie dzieła. Jednak to, co powstało, możemy podziwiać jako doskonały przykład połączenia gotyckiej świątyni z monumentalną dekoracją stylu art. Noveau w budowli kościelnej. Młody Artysta był już doświadczony podobną restauracją kościoła Mariackiego w Krakowie (projektu Jana Matejki) oraz licznymi przykładami z podróży po Europie. Tutaj stworzył prawdziwe arcydzieło, którego główną inspiracją była teozoficzna koncepcja stworzenia świata (polichromia wraz z witrażami).

[madohora]

WITRAŻE WYSPIAŃSKIEGO

Po rozstaniu się z franciszkańską świątynią (1895), bez możliwości dokończenia polichromii, Stanisław Wyspiański zaskoczony został nową propozycją w 1897 roku. Ojcowie zaproponowali mu wykonanie projektów witraży do okien kościelnych. Artysta wykonał je w latach 1897-1902. Szkła, zrealizowane w Innsbrucku, osadzono w oknach prezbiterium w 1899 roku, a w oknie zachodniej fasady (Bóg Ojciec) w 1904 roku.

[madohora]

Po lewej stronie “Błogosławiona Salomea”, tchnąca podobnym mistycyzmem i hieratycznością. Ta zasłużona dla naszej świątyni pierwsza polska klaryska, wstępując do klasztoru zrzekła się ziemskich zaszczytów (stąd upuszczona korona; Salomea była polską księżną – siostrą księcia Bolesława V Wstydliwego oraz żoną węgierskiego księcia Kolomana, księżną Węgier i Halicza). Lilie nad postacią błogosławionej symbolizują czystość.

[madohora]

Dwa witraże z prawej strony prezbiterium przedstawiają potęgę żywiołu Wody, co symbolizują kwiaty jezior i rzek: irysy, lilie wodne i grzybienie.

[madohora]