Krzeszowice, Czerna

[madohora]

Własności fizyczne wody. Woda zdroju głównego, tak w zbiorniku jako też zaczerpnięta w naczynie szklanne, jest całkiem czysta, zupełnie bezbarwna i prze źroczysta, tak że na dnie szesnastostopowego słupa wody wszelkie przedmioty dokładnie widzieć można. Woń posiada mocną, przypominającą zepsute jaja, po chodzącą od kwasu siarkowodowego; woń ta, która już w odległości kilkudziesięciu stóp od zdroju daje się uczuć, staje się silniejszą po nabraniu wody w naczy nie i mocnem zakłóceniu. Smak ma bardzo słaby kwasu siarkowodowego, wcale nie odrażający a przytem chłodzący. Ciepłota -f- 9,75° Cel. (— 7,80° R.) przy ciepło cie powietrza + 12—17 0 Cel.; ciepłota ta wielokrotnie badana w miesiącach Czerwcu i Lipcu przez ś. p. Adolfa Aleksandrowicza, a w miesiącu Maju przezemnie, utrzy mywała się na jednym stopniu. Ciężar gatunkowy wody oznaczony za pomocą piknometru, powtarzając badanie kilka razy dziennie, przez czas dłuższy, okazał się nieco zmiennym, wszakże różnice były bardzo nieznaczne i wcale niezależne od wpływów powietrza; z kilkunastu odważeń obliczony średni cięż. gat. przy ciepłocie powietrza -j- 17,5° C., wynosi r,00342 5 . Woda wystawiona na działanie po wietrza atmosferycznego w naczyniach szklannych, słabo zatkanych, zwolna traci woń gazu siarkowodowego, przy czem żadnej innej widocznej zmianie nie ulega. Podług badań Aleksandrowicza, po upływie doby już tylko ślad posiadała tak kwasu siarkowodowego, jako też i kwasu podsiarkowego; w trzy dni zaczął się tworzyć na dnie i na bokach naczynia mały osad biały, który do dni dziesięciu zwolna się powiększał; osad ten składał się z węglanu wapniowego, węglanu ma- gnowego oraz śladów żelaza, manganezu, glinki i kwasu fosforowego; po zagotowaniu wody aż do zawrzenia osad ani razu się nie utworzył. Woda zachowana we flaszkach szczelnie zamknię tych i żywicą oblanych, choć powolnie], również ule gała rozkładowi. Po dziesięciu dniach już tylko ślady kwasu siarkowodowego zawierała, lecz miała jeszcze kwas podsiarkowy, po dwudziestu dniach nie było już nic kwasu siarkowodowego, a tylko ślad kwasu pod- siarkowego, po dniach czterdziestu wreszcie nie było już ani kwasu siarkowodowego ani kwasu podsiarko- wego; rozkład ów sprowadzała maleńka ilość powie trza atmosferycznego, znajdującego się między wodą a korkiem.

[madohora]

Ilość wody, jakiej dostarcza zdrój główny, jest bardzo znaczna, lubo w miarę podwyższania się słupa wody w ocembrowaniu, zmniejsza się nieco jej przy pływ z powodu zwiększonego ciśnienia. Pomimo ośmio godzinnego pompowania wody za pomocą zwykłej pom py, nie można jej było aż do dna wyczerpać, z powodu obfitego przypływu. Wysokość słupa wody w zbior niku wynosi i5 stóp 9 cali, przypływ wody do wy sokości 11 stóp, 1385 wiader na dobę, i ten na leży uważać jako właściwą obfitość źródła; wyżej jest nieco mniejszy; od 11 —13 stóp wynosi 1288 wiader, od i3 —14 stóp 11 55 wiader, od 14—15 stóp 831 wia der; poniew r aż zaś woda dopiero w' wysokości i3 stóp i 3 cale odpływa do wanien, przeto zasób w r odv w zbior niku mogącej służyć na kąpiele wynosi obecnie 2 st. 6 cali, czyli 48 wiader; licząc po trzy wiadra na ką piel, otrzyma się 16 kąpieli; a że w tej wysokości przypływ wody wynosi 48 wiader na godzinę, przeto w każdej godzinie 16 kąpieli z wody znajdującej się w zbiorniku urządzić można. Na obecną potrzebę jest to wystarczającem, gdyż w łazienkach jest 12 wa nien, a na kąpiel, z rozebraniem i ubraniem się, zwy kle liczy się godzinę czasu; przy teraźniejszem urzą dzeniu atoli, gdzie w łazienkach znajdują się dwa zbior niki na wodę, jeden murowany a drugi drewniany, przy tem machina parowa mogąca służyć do pompo wania , w razie potrzeby można mieć zapas wody na znacznie więcej kąpieli

[madohora]

Pomimo modernizacji łazienek w 1923 r. i uzyskania w 1928 r. statusu uzdrowiska posiadającego charakter użyteczności publicznej, w ciągu całego okresu międzywojennego Krzeszowice miały tylko lokalne znaczenie.

[madohora]

Lud do ojcowizny nie bardzo jest przy wiązany; wprawdzie niechętnie jej się pozby wa, ale nie pochodzi to tylko z przywiązania do ziemi ojczystej. Ojciec, posiadający kilkoro dzieci, nigdy o ich los przyszły się nie trosz czy. Umierając, zapisuje cały grunt zwykle testamentem najstarszemu synowi, ale ten ma kłopot ogromny z resztą rodzeństwa, któ re trzeba spłacić. Jeżeli przy tern nie jest sprytny i obrotny, gdy do tego lubi zaglądać do karczmy, to i do procesu łatwo przycho dzi. Brat, siostra, krewny najbliższy nie zna wtedy swego, procesują się, wodzą się posądach, dają się z łatwością różnym podej rzanym indywiduom wyzyskiwać, tracą też najczęściej majątki, a ojcowizna w cudze cza sem i żydowskie przechodzi ręce. A jak po chopni są do „prawowania się,” niechaj prze kona okoliczność, źe znajduje się tu kilka takich indywiduów, które od drugich wyku pują sobie prawo procesowania innego. Dziwną, a dla mnie niezrozumiałą znajdują w tern przyjemność, gdy widzą, źe ktoś, wy dawszy swój majątek na stemple, pisma i procesy, zniechęcony już do pracy, w świat idzie z torbą żebraczą. To do ujemnych i bardzo ujemnych stron ludu naszego liczę. Dziwnym jest także stosunek ojca do synów lub córek. Póki małe, to jeszcze dla rodzica jaki taki mają szacunek; ale gdy tylko doroś nie i za mąż idzie lub się ożeni, to już ojcu ani matce nie pozwoli mówić* do siebie ina czej, tylko przez „wy” i tak powoli ten sto sunek się oziębia, że z czasem mało się i znają. Panów ludek nasz nie lubi; wprawdzie jawnie im tego nie okazują, ale niechęć kryje w ser cu ku wszystkiemu co pańskie. Również, co zatem idzie, niema on do dworu ani szkoły zaufania, nigdy nie dowierza, zawsze się cze goś boi. O pańszczyźnie nie mówią wcale. Pomimo, że ubiór naszego chłopka jest ład ny, niedrogi i wygodny, to jednak zachowania auczy i umoralni, niżli żywe słowo z am bony lub katedry nauczycielskiej rzucone.

[madohora]

2 października 1934 roku o godzinie 8:00 na stojący przy semaforze przed stacją Krzeszowice pociąg pospieszny nr 7 z Gdyni, najechał pociąg pospieszny nr 107 z Wiednia. W wyniku katastrofy śmierć poniosło 12 osób, a 48 zostało rannych, w tym 7 ciężko. Dwa wagony klasy 2 zostały doszczętnie zniszczone. Część osób z obu pociągów w ostatniej chwili zdążyła wyskoczyć z wagonów. Po godzinie 10 na miejsce zdarzenia dojechał pociąg ratunkowy.

[madohora]

Na miejsce katastrofy przybył m.in. miejscowy hrabia Artur Potocki (oddał służbom do dyspozycji swój pałac) i ówczesny dyrektor krakowskiej kolei inż. Józef Wołkanowski oraz kilku lekarzy z pobliskiego uzdrowiska oraz z Krakowa. Ranni zostali umieszczeni w szpitalach w Krakowie, Chrzanowie i w Pałacu Potockich w Krzeszowicach.

[madohora]

GĘSTE ŚLADY KRWI WOŁAJĄ GŁOŚNO Z TORU O NIESZCZĘŚCIU - www.tvn24

[madohora]

W 1939 r. liczba ludności miasta wzrosła do 3500 osób zamieszkujących 382 budynki, a miasto znalazło się na terenie Generalnego Gubernatorstwa, rok później Niemcy przebudowali i odrestaurowali pałac Potockich nazwany przez nich Haus Kressendorf, który stał się letnią rezydencją gubernatora Hansa Franka, nazwa miasta zmieniona została na Kressendorf. Podczas II wojny światowej budynki łazienek zostały wykorzystane przez okupanta dla potrzeb wojennych i uległy poważnej dewastacji. 1 kwietnia 1941 r. z miasta wysiedlono 481 osób narodowości żydowskiej. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali wnętrze krzeszowickich synagog. Po zakończeniu wojny zostały one przystosowane do potrzeb magazynu, a potem prywatnej rozlewni napojów oraz ośrodka kulturalnego, a także jako ówczesna remiza strażacka. Po 1945 r. powróciło do Krzeszowic 46 osób pochodzenia żydowskiego.

[madohora]

Z początkiem lat 50. XX w. rozpoczęto budowę mieszkań dla robotników (obecne bloki przy ul. Aptecznej i częściowo niska zabudowa bloków na ul. Targowej). Pierwszy blok (obecnie Targowa 12) powstał dla pracowników kolei. W 1950 r. miasto liczyło 3446 mieszkańców. Wkrótce powiększono tereny kolejowe, powstały place składowe oraz fabryka materiałów budowlanych. Część rynku zamieniono na zieleniec z fontanną. W latach 50. XX w. powstała pierwsza grupa Świadków Jehowy, w 1969 r. w Krzeszowicach powstał samodzielny zbór.

[madohora]

W latach 60. i 70. XX w. powstały duże zakłady związane z przemysłem budowlanym i ogrodniczym. W latach 1966–1968 przeprowadzono prace adaptacyjne w budynku łazienek Zofia i częściowo rozbudowano ośrodek. W 1970 r. ówczesny Górniczy Ośrodek Rehabilitacyjny Narządów Ruchu przyjął pierwszych pacjentów. Na przeł. lat 70. i 80. XX w. ponownie rozbudowano łazienki w kierunku południowym, a na pocz. XXI w. w kierunku zachodnim, oraz wybudowano tzw. przełączkę, która zasłoniła zabytkową fasadę budynku głównego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa krakowskiego. Na przełomie lat 70. i 80. XX w. zdecydowaną większość mieszkań w nowo powstałych blokach zasiedlili mieszkańcy Krakowa oraz ludność spoza miasta.

[madohora]

W 2012 r. w mieście utworzono parafię Jana Pawła II, zlikwidowano część kompleksu szklarni. W grudniu 2014 r. rozebrano ponad 70-metrowy komin na terenie kompleksu ogrodniczego. Decyzją ministra rolnictwa z listopada 2009 r. w 2017 r. pałac wraz z uzdrowiskiem oraz ruinami zamku Tenczyn mają zostać zwrócone potomkom rodziny Potockich. We wrześniu 2019 r. oddano do użytku 213 m wiadukt kolejowy w ciągu ul. Daszyńskiego.

[madohora]

Na terenie parku znajduje się obszar Krzeszowice (Natura 2000), jako projektowany specjalny obszar ochrony siedlisk, aktualnie obszar mający znaczenie dla Wspólnoty o powierzchni 39,8 ha. Utworzony został w celu ochrony kolonii rozrodczej nietoperzy (nocka orzęsionego) zlokalizowanej na terenie pobliskiego kościoła św. Marcina i okolicznych miejsca żerowania (Park Miejski, Aleja Spacerowa). Jest to kluczowa kolonia rozrodcza nocka orzęsionego – druga pod względem liczebności tego nietoperza w Polsce.

[madohora]

Złodzieje zawieszają na płotach końskie łby i po nich poznają gdzie się reszta towa rzystwa znajduje. Wszystkie zwierzęta o godzinie 12 w cza sie wilji Bożego Narodzenia rozmawiają; moż na je usłyszeć. Opowiedziałem już wyżej, jak pewien chłop podsłuchywał rozmowę swoich wołów i na czem się to skończyło. Pomimo więc, źe tę rozmowę zwierząt słyszeć można, nikt tego nie czyni, słusznie się obawiając, aby go los owego legiendowego chłopka nie spotkał. Ale nie tylko rozmowę zwierząt sły szeć można: ktoby posiadał sekret, słyszałby konwersacje ptaków także, jak tego dowodem następująca legienda. Wyszedł pewnego razu chłop do sadu i ujrzał przy drodze palącą się wierzbę, a na jej wierzchołku węża, który go prosił o ra tunek, obiecując w nagrodę wyjawić mu taemnicę rozumienia mowy zwierząt i ptaków. Chłop przystał na to, przystawił żerdź, po której spuścił się wąż na ziemię. Wąż dotrzy mał obietnicy i wyjawił chłopu sekret, pod tym jednak warunkiem, aby go nikomu nie udzielił, bo nagłą padłby śmiercią. Odtąd chłop doskonale rozumiał mowę ptaków, ni gdy jednak nikomu o tern nie powiedział. Żona jego rozsypała na prześcieradle pszeni cę, aby wyschła. Do pszenicy dostały się kury i zaczęły dziobać. Przybiegł kogut i nuże na kury o coś „teremtetować.” Chłop stał wówczas przed domem, a słysząc słowa ko guta, do kur wyrzeczone, zaczął się do roz puku śmiać. Widziała to baba i zaczęła gnie wać się na męża, że widzi kury grzebiące w pszenicy, a nie wypędza ich, tylko się śmie je. A chłop na to: „Ach gdybyś ty, moja żono, słyszała, co kogut do kur mówił, tobys się ze mną także śmiała.” „A cóż takiego?” pyta ciekawa kobieta. „A juźcić przybiegł niecnota i gniewa się na kury: a wy! mowi to jecie pszenicę dzisiaj, a jutro głód cierpieć będziecie, to nie wiecie, jak się to robi? a roz

[madohora]

Lud przeważnie choruje na febrę, dzieci zaś cierpią bardzo często na „kołtun.”Kołtun wedle ich mniemania jest to choroba, która, uczepiwszy się dziecka, siedlisko swoje obiera na głowie, włosy skręcają się powoli w jeden duży kłąb tak, że po pewnym czasie o uczesaniu głowy ani myśleć nie można. I oto kołtun. Ale broń Boże pró bować to rozczesać, lub co gorsza uciąć, to już całe byłoby nieszczęście, bo wówczas kołtun wejdzie do ręki, nogi i powykręca je, wejdzie do oczu, oślepi człowieka, wejdzie do uszu, a człowiek głuchym się stanie; najczęś ciej jednak dziecko potem w najokropniej szych boleściach umiera. Gdy zaś owemu kołtunowi pozwolimy na głowie dziecka po zostać póty, póki jemu się spodoba, t. j. dopóki nie odpadnie sam, wtedy dziecko zdrowe będzie jak bursztyn. Prócz kołtuna cierpią zwykle jeszcze dzieci na „rozlanie łba 51 t. j. na rozlanie głowy; wtedy głowa pokry wa się niezmierną ilością krost, które po dojrzeniu pękają, a rozlewając się po głowie, tworzą potem na niej skorupę. Z czego to wszystko pochodzi? A juźcić z nieporządnego utrzymywania dziecka. Jak już wyżej wspo mniałem, matki nasze zaczynają się opieko wać dzieckiem, gdy ma ono lat 6, gdy po nie przyjdzie kartka, aby zaczęło chodzić do szko ły. Wówczas matka zaczyna dziecko myć, nauczycielowi. Ale do 6 lat dziecko prawie bez opieki pozostaje, goni po polu i izbie w koszuli, brudne, nieuczesane nawet w wiel kie święto. A w kołtun to już tak wierzą, że jakąkolwiek chorobę u dziecka przypisują okoliczności, że się u niego „kołtun zwinąć nie chciał.” Więc umyślnie głowy nie czeszą, umyślnie ją nawet tłuszczem zanieczyszczają, byle tylko ów kołtun na niej się utworzy ł. Z takiemi kołtunami przychodziły mi do szko ły dzieci nieraz w 12 i 13 roku życia; takie ro zumie się natychmiast wydalałem ze szkoły, a nie przyjmowałem poty, dopóki mu owego kołtuna nie obcięto! Rzecz najnaturalniejsza, że na owe kołtuny cierpią tylko dziewczęta, a chłopcy włosy mają krótko obcięte, więc też i kołtun utworzyć się na nich nie może. D-r Dura w Krzeszowicach kilka razy odci nał chorym dzieciom owe kołtuny, a ponie waż los zrządził, że niektóre z tych dzieci zmarły, więc lud utwierdził się jeszcze w tern przekonaniu, że to kołtun zagniewany śmierć dziecka sprowadził!

[madohora]

W dzień Zielonych Świątek pasterze i pas terki wykopują na pastwisku dół, tam roz kładają ogień i smażą jajecznicę, popijając ją wódką. Na bal ten składają się wszyscy po kilka centów.

[madohora]

Ponieważ do omówienia mowy tu tejszego ludu sił nie czuję, poprzestanę więc tylko na wymienieniu kilku słów wraz z właś- ciwem ich znaczeniem, a mianowicie: kramarzyć się znaczy właściwie kłócić się uziąba mię „ lubić » zdobrzyć „ zeżlić » cioska „ przeźradko „ wele „ kuli » bibrać „ zejść się „ łożyć w zycać n ocumielić „ bałuszyć „ Wyrazy zaczynające się od r lub t, wy mawiają w ten sposób, źe zamiast wymienio nych wyżej głosek, wstawiają u; np. rozłożyć wymawiają uozłozyć, wyraz łopata wyma wiają uopała. Głoski ł nie wymawiają nigdy, ale zastępują ją samogłoską u. Np. wół, wy mawiają zvou. Jeżeli zaś przyjdzie im pisać
o pomimo tłumaczenia i wyjaśnień, gdzie należy pisać u samo, tam piszą łu, np. luczeń zamiast uczeń, nałuczyciel zam. nauczyciel i t. p. Słowa rozpoczynające się od samogło ski <?, wymawiają uo. Np. uoko, uokno i t. p. Mówią uciukł— zam. uciekł, popiukł=7^m. popiekł, łyżko =zam. łóżko.

[madohora]

W te okolice wybieram się w najbliższą niedzielę

[madohora]

CZERNA DOLINA ELIASZÓWKI

[madohora]

CZERNA TABLICA W KAPLICY

[madohora]

W Czernej mieści się:

Szkoła Podstawowa im. mjra Józefa Ryłko
Dom Rekolekcyjny Sióstr Karmelitanek Dzieciątka Jezus
Dom Pomocy Społecznej
Ochotnicza Straż Pożarna

[madohora]

Część doliny zajęta jest przez tzw. Las Hrabski, którego nazwa pochodzi od jego właścicieli – hrabiów Potockich z pobliskich Krzeszowic. Las ten przecina droga z Krzeszowic do Olkusza. Od 1815 do 1914 przez północnym skraju lasu przebiegała granica dwóch cesarzy – austriackiego i rosyjskiego, będąca do dzisiaj tędy granicą archidiecezji krakowskiej i kieleckiej oraz gminy Krzeszowice i gminy Olkusz.

[madohora]

Ma powierzchnię 109,57 ha, utworzony został w 1989 r. i jest rezerwatem częściowym. Obejmuje dolną, zbudowaną z wapieni część Doliny Eliaszówki pokrytą starodrzewiem grądu, buczyną karpacką i buczyną ciepłolubną, w dnie łęgiem olszowo-jesionowym. Dnem płynie Krzeszówka (dawniej nazywana Eliaszówką) ze Źródłem proroka Eliasza i Źródłem proroka Elizeusza. Doliną prowadzi droga na trasie Krzeszowice-Gorenice-Olkusz. Nad doliną w miejscowości Czerna znajduje się zespół kościoła i klasztor karmelitów bosych w Czernej oraz ruiny tzw. Diabelskiego Mostu

[madohora]

[madohora]

Z dna Doliny Eliaszówki dnem Kulendy biegnie droga do Lasu Hrabskiego.

[madohora]

Nazwa pochodzi od jego właścicieli hrabiów Potockich z pobliskich Krzeszowic.

[madohora]

Diabelski Most – były most (obecnie ruiny) w miejscowości Czerna w Dolinie Eliaszówki w województwie małopolskim. Znajduje się na Krzeszówce, dawniej nazywanej w tym miejscu Eliaszówką

[madohora]

Most Diabelski kształtem przypominający rzymskie akwedukty jest unikatową tego typu budowlą na skalę europejską. Na początku XX wieku jego restaurację wyceniono na 80 000 koron.

[madohora]

Nad źródłem znajdują się malownicze wąwozy (we wschodniej stronie Doliny Eliaszówki): wąwóz Kulenda i Mazurowe Doły, które są wycięte w skałach wapiennych.

[madohora]

Na okolicznych terenach znajdują się pokłady wapienia dolnokarbońskiego. Rozpoczęli je wydobywać Niemcy w 1943 r. (Koncern I.G. Farbenindustrie AG) dla potrzeb Zakładów Chemicznych w Oświęcimiu. Z wapieni wytwarzano w nich karbid, dalej przetwarzany na acetylen. Po II wojnie światowej wapienie z kamieniołomu wykorzystywano dla potrzeb przemysłu hutniczego, szklarskiego, chemicznego, cukrowniczego i budownictwa, a z odpadów w cementowniach produkowano klinkier. Obecnie rocznie Kopalnia Wapienia Czatkowice wytwarza ok. 400 tys. ton kruszywa i około 1,5 mln ton rocznie pozostałego asortymentu wapienia. Do kamieniołomu doprowadzona jest bocznica kolejowa z krzeszowickiej stacji PKP – wybudowana jeszcze przez Niemców w 1944 r. Po roku 1945 kamieniołom przejęło Zjednoczenie Przemysłu Materiałów Budowlanych. W późniejszym okresie jeszcze wielokrotnie zmieniał swoich właścicieli.

[madohora]

Stary Pałac Potockich w Krzeszowicach – piętrowy późnoklasycystyczny budynek położony na skraju parku Miejskiego w Krzeszowicach.

[madohora]

Pałac Potockich w Krzeszowicach – XIX-wieczna rezydencja Potockich herbu Pilawa położona w zachodniej części Krzeszowic, w pobliżu ulicy Ogrodowej w najwyższym punkcie tutejszego parku (290 m n.p.m.), nazywanej dawniej Górą Różaną.

[madohora]

Pałac był niewielką rezydencją w stylu renesansu włoskiego. Zbudowany został na wzniesieniu. W jego skład wszedł dwupiętrowy budynek główny z czterema narożnymi wieżami oraz dodatkowe skrzydła zamykające dziedziniec. Od wschodu wzniesiono ośmioboczną oranżerię połączoną z pałacem galeryjką, a przed główną fasadą – południową – obszerny taras widokowy. We wnętrzach cenny był zwłaszcza gabinet umeblowany meblami gdańskimi połączony schodami wykonanymi w tym samym stylu z częścią mieszkalną (obecnie schody te znajdują się w budynku Collegium Maius UJ (Stuba Communis) w Krakowie). Piękna była również sala balowa, w której do dziś zachowała się cenna dekoracja stiukowa. Pałac posiadał 228 pomieszczeń (charakter mieszkalny miało ok. 100 sal na piętrach). W wielu z nich Potoccy zgromadzili wartościowe zbiory malarstwa, rzeźby (dla posągu Merkurego Thorvaldsena zbudowano specjalny, połączony z pałacem ośmioboczny pawilon), rzemiosła artystycznego (np. kolekcja pasów kontuszowych) i pamiątek historycznych. Pierwsze i drugie piętro stanowiło część mieszkalną rezydencji, natomiast na parterze znajdowały się mające charakter muzealno-reprezentacyjny sale francuskie, pawilon-oranżeria, biblioteka i wspomniany już pokój gdański. W latach 1872-1873 Juliusz Kossak namalował obraz Powrót ze spaceru konnego w Krzeszowicach, a w 1877 Przed pałacem w Krzeszowicach, na których uwidocznił wejście od strony tarasu widokowego. Krzeszowickie zbiory znacznie ucierpiały podczas okupacji. Tuż po zakończeniu II wojny światowej właściciele podjęli nieudaną próbę wywiezienia ocalałej ich części za granicę. Sprawie tej ówczesne władze nadały duży rozgłos propagandow

[madohora]

Majątek wraz z pałacem został znacjonalizowany przez władze komunistyczne w czasie reformy rolnej. W pałacu siedzibę miał ośrodek szkolno-wychowawczy, a następnie dom opieki dla dzieci i młodzieży, w którym wychowywali się m.in. Sława Przybylska, Stefan Bratkowski, jego brat Andrzej Bratkowski i Jan Zaleski. Wówczas rozpoczął się proces jego destrukcji. W latach 70. i 80. XX w. planowano utworzenie tutaj centrum rehabilitacyjnego, lecz zamierzenia tego nie zrealizowano – pałac stopniowo niszczał, cierpiąc szczególnie wskutek braku ogrzewania i wilgoci. Obecnie pałac jest praktycznie nieużywany.

[madohora]

W 2001 rodzina Potockich podjęła starania o zwrot nieruchomości, argumentując, że majątek nie powinien podlegać reformie rolnej, gdyż w pałacu nie prowadzono działalności rolniczej. W 2004 ówczesny wojewoda małopolski stwierdził w drodze decyzji administracyjnej, że majątek jednak jej podlegał. Od tego rozstrzygnięcia rodzina Potockich odwołała się do ministra rolnictwa. Ten uchylił skarżoną decyzję i przekazał sprawę wojewodzie do ponownego rozpatrzenia. W 2008 wojewoda małopolski Jerzy Miller orzekł, że majątek Potockich nie powinien podlegać dekretowi, a zatem powinien zostać zwrócony; jego decyzję podtrzymał minister rolnictwa[10]. Decyzja ta została zaskarżona do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w 2013 roku potwierdził roszczenia spadkobierców.

[madohora]

DZIEŁA CZY KICZE

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Spichlerz folwarczny w Krzeszowicach – spichlerz folwarczny w Krzeszowicach z 1848.

[madohora]

Klasycystyczny parterowy dworek otoczony rozległym ogrodem. Wybudowany pod koniec XIX wieku na zlecenie Zofii Potockiej z funduszu zapisanego w testamencie przez zmarłego męża, Artura Potockiego. Nazwała go „Domem Schronienia imienia Artura”. Mieścił się tu przytułek dla kalekich i samotnych ubogich mieszkańców latyfundium Tęczyńskiego. Na początku XX wieku Krystyna Potocka przekazała ten budynek siostrom ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego á Paulo, które prowadziły tu ochronkę. W budynku mieści się niepubliczne przedszkole Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia.

[madohora]

[madohora]

Łazienki Zofia – późnoklasycystyczny budynek zdrojowy w Krzeszowicach, ufundowany ok. 1819 przez Zofię Potocką z Branickich.

[madohora]

Traktiernia – dawna oficyna pałacu Vauxhall w Krzeszowicach. Parterowa część murów pochodzi z 1784. Budynek pełnił rolę traktierni - oberży, jadłodajni - oraz mieszkań dla służby. W latach 20. XIX w. nadbudowano pierwsze piętro. Od 1848 w budynku znajdował się sąd patrymonialny. W latach 1855-1867 mieściły się biura ówczesnego powiatu krzeszowickiego. W latach 70. XX mieścił się tu zakład poprawczy, a przez jakiś czas w latach 90. XX w. budynek należał do policji. Obecnie znajdują się pomieszczenia biurowe, na początku XXI w. dobudowano od strony północnej niewielki pasaż handlowy.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Mury kaplicy ozdobiono gotyckimi i barokowymi detalami architektonicznymi oraz tablicą pamiątkową które tworzą lapidarium. W 1971 roku wykonano wnętrze kaplicy według projektu J. Zgrzebnickiej

[madohora]

Kościół w Czerny pod wezwaniem Sgo Eliasza wraz z klasztorem, fundowała w r. 1628 Agnieszka z hr. Tenczyńskich Firlejowa, wdowa po Mi kołaju Firleju, wojewodzie krakowskim. Od Kacpra Giersmana, obywatela krakowskiego, nabyła wieś Siedlec ze Żbikiem i Paczółtowice z lasem za 46.000 zło tych ówczesnych, ale gdy się okazał brak wody, Jan hr. z Tenczyna odstąpił siostrze miejsce w wodę zao patrzone, na którem klasztor i kościół zbudowano. Bu dowa trwała lat dziesięć i kosztowała przeszło sto ty sięcy złotych. Klasztor zbudowany jest w czworogran z cztere ma kurytarzami po 24 stóp długiemi, w samym środku jest kościół; klasztor tutejszy z jednej tylko strony wznosi się na piętro, z trzech zaś jest bezpiętrowym, nie wielu przeto może pomieścić zakonników, ale mie szkania ich są schludne i wygodne. Biblioteka klasztorna mieści kilkanaście tysięcy dzieł, po większej części treści duchownej. Klasztor ów wraz z kościołem pobożna fundator ka oddawszy 00. Karmelitom, zaopatrzyła funduszem kilku wiosek, zastrzegając, aby zakon sam niemi za- wiadował i nikomu tychże ani sposobem arendy, ani zastawu, ani zamiany, ani żadnym innym sposobem wymyślonym w administracyją i posessyją cudzą nie dawał. (Z tego powodu zwykle przeor lub podprzeo- rzy zajmujący się zarządem majątku, mieszka nie w kla sztorze, lecz we wsi Siedlcu). Kościół ukończony, w r. 1640 przez X. Piotra Gębickiego, biskupa krakowskie go, został poświęcony. W lesie w pobliżu klasztoru świątobliwa funda- toika w celce obok kapliczki często na modlitwie prze bywała, a w r. 1644 dokonawszy żywota, pochowaną została na wieczny spoczynek w grobach klasztornych w ubraniu wdowiem zakonnem, jak ją obrazy znajdu jące się w klasztorze przedstawiają. Przed kilkunastu lat) w lesie znajdowały się ruiny kapliczki, o której dopiero była mowa; między niemi zasłużony J. Łep- kowski, obecnie profesor archeologii w U. J. K., zna lazł kamień marmurowy z napisem: » Reslauratum Eremilorium S. Agnetis V. et M. patronae Illmae fun- datricis sacrae Eremi A. D. 1690. Kościół akustycznie zbudowany ma sklepienie pół koliste, ołtarze z czarnego marmuru pięknie odbijają, od białych ścian, antepedya są również z marmuru kra jowego. Kościół cichy, odznacza się skromnością a za razem uroczystą powagą; nigdzie tutaj nie widać żadnej pstrocizny. Z obrazów zasługuje na wspomnienie obraz olejny Zbawiciela świata obok wielkiego ołtarza; nie złego też pędzla jest obraz Św. Teressy w ołtarzu, malowany w r. 1754 przez Pawła Gołębiowskiego; zdaje się, że i kilka innych obrazów, jak stacye Męki Pańskiej na kurytarzach. obrazy Świętych zakonu karmelitańskiego i portrety znakomitych karmelitów Polaków, są pędzla tegoż samego malarza. Za wielkim ołtarzem jest chór zakonny, a w nim pięknej roboty ołtarz marmurowy z wyobrażeniem Chrystusa na Krzyżu. Pomników zasługujących na wspomnienie w ko ściele nie ma, prócz tablic marmurowych zamykających drzwi do grobów zakonników miejscowych i ks. W a- wrzeńca Gębickiego, kanonika kat. krak. *j* r. i 652 ; wreszcie tu spoczywają zwłoki zakonnicy Siostry Agnie szki, zmarłej w r. 1710 w 70 roku życia, która pod czas morowego powietrza zmuszona wraz z innemi sio strami uchodzić z Krakowa, zamieszkała w Siedlcu, gdzie życie zakończyła. Zewnątrz murów klasztornych, w cieniu drzew leśnych znajduje się marmurowy pomnik w kształcie arkofagu, wzniesiony przez Stanisława Klickiego, jen. b. wojsk polskich, ku pamięci jenerała A 1 ek s a n d ra Błę- dowskiego, zmarłego d. 2 5 lipca 1 83 1 r. w 43 roku życia, którego zwłoki spoczywają na cmentarzu w Krze szowicach. W klasztorze jest głęboka studnia kamienna, ocembrowana, dostarczająca obficie smacznej wody. Przed samym klasztorem znajduje się most ka mienny, kilkadziesiąt łokci wysoki, środkiem od dość dawnego czasu zapadnięty, który łączył ze sobą dwie skały przeszło 1800 stóp n. p. wzniesione; most ten zawieszony jest nad przepaścią, na dnie której płynie bystry potok. Czerna i jej okolice należą do miejsc najpięknieszych w pobliżu Krakowa, zwłaszcza ładna dolinka, otoczona górami pokrytemi lasem, w której wytryska źródło zwane źródłem Eliasza. Na pobliskiej wyniosłej górze, zwanej Bartlową, znajdują się okopy obecnie drzewami porosłe, podług podania pochodzące z czasów 7 oblężeń szwedzkich.

[madohora]

W Czernej mieści się:
Szkoła Podstawowa im. mjra Józefa Ryłko,
Dom Rekolekcyjny Sióstr Karmelitanek Dzieciątka Jezus,
Dom Pomocy Społecznej,
Ochotnicza Straż Pożarna

[madohora]

Czerna (PLH120034) – specjalny obszar ochrony siedlisk położony w miejscowości Czerna, w gminie Krzeszowice, na Wyżynie Olkuskiej. Zajmuje powierzchnię 76,39 ha. Obszar leży w granicach Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie. Ponad połowę jego powierzchni (50,7%) chroni jednocześnie rezerwat przyrody „Dolina Eliaszówki”.

[madohora]

Rezerwat przyrody Dolina Eliaszówki – krajobrazowy rezerwat przyrody w Dolinie Eliaszówki na Wyżynie Olkuskiej (część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej). Znajduje się w obrębie Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie oraz dwóch obszarów siedliskowych sieci Natura 2000: „Czerna” PLH120034 i „Dolinki Jurajskie” PLH120005. Administracyjnie leży w województwie małopolskim, powiecie krakowskim, gminie Krzeszowice.

[madohora]

Kulenda – wąwóz będący orograficznie lewym odgałęzieniem Doliny Eliaszówki na Wyżynie Olkuskiej. Górna część wąwozu zaczyna się na polach uprawnych wsi Paczółtowice, następnie wąwóz wcina się w porośnięte lasem wschodnie zbocza Doliny Eliaszówki. Uchodzi do jej dna na wysokości około 340 m, nieco powyżej Źródła proroka Eliasza

[madohora]

Nazwa pochodzi od jego właścicieli hrabiów Potockich z pobliskich Krzeszowic.

[madohora]

Powstał w latach 1671–1691, stanowił dojście do klasztoru od drogi siedleckiej, prowadzącej do majątku karmelitów w Siedlcu. Na przeciwległym brzegu Doliny Eliaszówki zachowały się ruiny XVII-wiecznej furty klasztornej, kaplicy i bramy wjazdowej tzw. Bramy Siedleckiej.

[madohora]

Jedno z podań głosi, że raz do roku odbywa się tutaj zjazd diabłów i wszystkich złych duchów, któremu przewodzi sam Lucyfer z pomocą Belzebuba. Obradom przysłuchują się czarownice. Inna legenda mówi, że pod mostem zakopany jest ogromny skarb, złożony ze złota, srebra i diamentów, którego pilnuje sam diabeł, a inny duch czyha na moście na największych grzeszników, a gdy którego złapie – leci nad Czarny Staw w Tenczynku i tam go topi

[madohora]

Aż do 1805 klasztor był pustelnią i wierni nie mieli do niego wstępu. Po wyłączeniu kościoła spod klauzury Czerna stała się miejscem kultu św. Rafała Kalinowskiego i Matki Boskiej Szkaplerznej, której obraz znajduje się w kościele. 22 lipca 1869 po przesłuchaniu przeora klasztoru, który przyznał, że wiedział o przetrzymywaniu Barbary Ubryk w celi klasztornej karmelitanek bosych na krakowskiej Wesołej, został aresztowany pod zarzutem współudziału w tej sprawie. W 1944 w Nawojowej Górze został zamordowany przez hitlerowców przeor Alfons Mazurek.

[madohora]

Na stoku wzgórza wzniesiono w latach 1986–1990 stacje drogi krzyżowej z rzeźbami Alfreda Kotowskiego oraz kilka kaplic.

[madohora]

Kościół św. Eliasza z 1631–1640, jest miejscem kultu Matki Boskiej Szkaplerznej i św. Rafała Kalinowskiego. Wzniesiony na planie krzyża łacińskiego w stylu wczesnobarokowym, zdobiony jest czarnym marmurem dębnickim (kamieniołom w Dębniku należał wówczas do klasztoru). Z tego materiału wykonane są m.in. ołtarze, posadzka i świeczniki oraz portal, prowadzący do kościoła, w którym nad drzwiami znajduje się sentencja: Ipse Deus locum secretum quaret. O beata solitudo. O sola beatitudo. Przy wejściu do kościoła, pod posadzką, została pochowana fundatorka klasztoru. Do kościoła przylegają dwie kaplice: św. Jana od Krzyża oraz św. Rafała Kalinowskiego, gdzie umieszczone są jego szczątki.

[madohora]

Na stronie północnej ogrodzenia cmentarza (przy klasztorze) znajduje się marmurowe epitafium dla o. Telesfora od św. Józefa (Józefa Sołtysika, 1786–1851), zasłużonego dla klasztoru przeora.

[madohora]

Wśród grobów zakonników znajduje się także mogiła Brata Hipariona od św. Teresy (Alojzego Sielickiego (1922–1970)). Służył on i walczył w Armii Kościuszkowskiej o Wał Pomorski i zdobywaniu Berlina w 1945 roku. W nagrodę otrzymał wiele odznaczeń zarówno polskich, jak i sowieckich.

[madohora]

hu liezi urodzona Helzbietha Pisarska Helizabet Pisarska thu liezi kochanie Dziatek swich albo raczei plącz i narzekanie Pomnieiże na pobożne swoiei matki sprawy Ozne potomstwo iako iei w tim bil Bog łaskawy. Tha wam w boiazniei bozei wychowanie dała, Thakowe ze tham żadna zmaza nie została. Thegosz i po smierczi swei uprzaimie wam ziczi Bisczie tak jako ona dokonali wsiczi Wieków swoich a w tim wam wątpicz nie potrzeba Ze was thim cziesicz bendzie naiwisi Bog z nieba I tim wam to zaplaczi źe dnia ostatniego Stanieczie na prawiczi z wibranemi jego. Barbara Tomaszowska ten kamień postawicz dała.

[madohora]

Na dwóch innych stronach są wizerunki Pana Jezusa i Świętych na marmurze bardzo niezręcznie wyrzeźbione. Napisy wszystkie wiernie są skopjowane. W Pisarach, wiosce sąsiedniej, a łączącej się prawie z Rudawą, na gminnem pastwisku stoi krzyż do 5 metrów wysoki, marmurowy, z początkiem przeszłego stulecia fundowany. Właściwie podstawa jest marmurowa, a krzy żyk najwyżej y a m. wysoki, żelazny, umiesz- czony jest na wierzchu. Wszystko to chyli się już ku upadkowi, a niema takiego, ktoby pochylony krzyżyk podparł. Na dolnego naj szerszego postumentu ścianach, od strony pół nocnej i południowej widnieją dwa napisy w języku łacińskim; na dwóch innych są herby czy też popiersia bardzo pięknie rzeźbione, ale tak płasko, że dzisiaj, gdy już ząb czasu nadpsuł je jeszcze, dojrzeć prawie już ich nie można, Napisy te podaję niżej

[madohora]

Uprawa roii. Pierwsze puszczenie płu ga na rolę t. j. pierwsze oranie nazywa się pokładaniem , drugie odorywaniem , trzecie orką. Po pierwszem oraniu radlą dla lepszego spul chnienia roli, a po każdem bronują. Zagony składają się z czterech lub sześciu skib; pierwsze zowią się wtedy czteroskibowe, dru gie szosłne . Zagon z ośmiu skib złożony zo wie się składem , zagon poprzeczny, zwykle czteroskibowy, przyczakiem. Pole ugorzą. Na ugorze sieją żyto lub pszenicę, nigdy zaś nic nie sadzą. Ugorzą pole także koniczyną czerwoną, co jest najkorzystniejszem. Porzą dek płodozmianu jest następujący: na gnoju sadzą i) ziemniaki, potem sieją 2) jęczmień albo pszenicę jarą; 3) żyto; 4) owies. Dla bydła sieją tylko koniczynę czerwoną. Re zultat omłotu nie zawsze świetny; z kopy żyta omłóci się i'/2 ćwierci korca czystego ziarna; kopa pszenicy daje czystego ziarna 2 kor ce, kopa jęczmienia 3 do 3Y2 korca, owsa 5 do 6 korcy czystego ziarna. Do uprawy roli używają następujących narzędzi rolniczych: 1) wóz , 2) pług, 3) brona, 4) radio, 5) ekstyr- pator, 6) płużek, 7) plewnik, 8) łopata, 9) ko paczka, 10) grabie, 11) kosa, 12) cep, 13) widły, 14) sierp. Wszystkie wyżej wymienione na rzędzia robione są w miejscu. Widziałem tylko sieczkarnię, którą zakupują przez ajen ta u fabrykanta w Pradze, a jeden z zdol niejszych chłopków już sam sobie taką siecz karnię na wzór sprowadzonej z Pragi spo rządził. Wozy mają zwykłe, małe, zwane do wy jazdu i drabiniaste. Części wozu: osie, dyszel, rozwora, kule, kołowrot, podkulki, sierdzień (t. j. sworzeń), kapsle u wozów żelaznych, a lony u drewnianych i koła z następującemi częściami: łby, sprychy, dzwona, rafy, brukse, pasy, rychwy, szruby. Przednia część wozu zowie się przodek, tylna—zadek. U wozu zwykłego „do wyjazdu” są drabinki „sna- ziaste,” a u drabiniastego literki lub drabiny sienne. U drabiniastego wozu dają do przod ka luśnie i gązwy, a do przewozu siana lub snopków używają długiego, silnego drąga, zwanego pawązem omłóci się i'/2 ćwierci korca czystego ziarna; kopa pszenicy daje czystego ziarna 2 kor ce, kopa jęczmienia 3 do 3Y2 korca, owsa 5 do 6 korcy czystego ziarna. Do uprawy roli używają następujących narzędzi rolniczych: 1) wóz , 2) pług, 3) brona, 4) radio, 5) ekstyr- pator, 6) płużek, 7) plewnik, 8) łopata, 9) ko paczka, 10) grabie, 11) kosa, 12) cep, 13) widły, 14) sierp. Wszystkie wyżej wymienione na rzędzia robione są w miejscu. Widziałem tylko sieczkarnię, którą zakupują przez ajen ta u fabrykanta w Pradze, a jeden z zdol niejszych chłopków już sam sobie taką siecz karnię na wzór sprowadzonej z Pragi spo rządził. Wozy mają zwykłe, małe, zwane do wy jazdu i drabiniaste. Części wozu: osie, dyszel, rozwora, kule, kołowrot, podkulki, sierdzień (t. j. sworzeń), kapsle u wozów żelaznych, a lony u drewnianych i koła z następującemi częściami: łby, sprychy, dzwona, rafy, brukse, pasy, rychwy, szruby. Przednia część wozu zowie się przodek, tylna—zadek. U wozu zwykłego „do wyjazdu” są drabinki „sna- ziaste,” a u drabiniastego literki lub drabiny sienne. U drabiniastego wozu dają do przod ka luśnie i gązwy, a do przewozu siana lub snopków używają długiego, silnego drąga, zwanego pawązem

[madohora]

Mieszkańcy Rudawy są Polakami, wy znania rzymsko-katolickiego. Sąsiednia wieś, do tejże parafji należąca, Radwanowice, jest osadą szlachecką. Chwila powstania Rad wanowie, jak tylu innych wiosek, przypada w owe dziejowe czasy mgliste, które rozjaś nić już nie w naszej mocy. Wieść gminna, przechowana w ustach ludu, początek po wstania Radwanowie przypisuje rycerzo wi Bolesława Śmiałego, imieniem Radwan, który, po dokonaniu morderczego czynu na osobie św. Stanisława, dręczony zgryzotami sumienia, wśród lasów, okalających Kraków, osiadł i dał początek osadzie jego imieniem przezwanej.

[madohora]

Drużbowie, ani panna młoda, ani pan mło dy przed weselem żadnych oznak nie noszą. Ale zbliża się czas wesela. W wilję wesela przychodzą do panny młodej zamówieni mu zykanci z instrumentami, a z nimi przyjeżdża ją na koniach dziarscy drużbowie. Drużbowie nie wystrojeni wprawdzie jeszcze po wesel nemu, ale na koniach przypięte już mają siodła i dzwonki na rzemiennych paskach do uzdy przywiązane. W ręku dzierży każdy drużba bat rzemienny na krótkiej rękojeści, zwany „kańczugiem druźbow^skim. U panny młodej zasięgają wszyscy ci przed chwilą przybyli wiadomości, dokąd mają jechać pro sić na wesele. Gdy już otrzymają wskazówki, zabierają tyle flaszek gorzałki, ile domów prosić mają na wesele. Zwykle więc obła- dowują wszystkie kieszenie butelkami, a częs to osobny posłaniec z wódką za niemi podąża. Drużbowie ci mają na celu zaprosiny ze wsi sąsiednich, bo w miejscu uskutecznia je sama panna młoda. Gdy już mają wyjeżdżać, panna młoda przypina drużbom bukieciki ze sztucznych kwiatów do kapeluszy. Wreszcie wyprowadza ich muzyka przed dom, drużbowie z piosenką na ustach, przy dźwięku dzwoneczków, wy ruszają dziarsko na całą noc. Gdy wesele od bywa się w zimie, w ostre bardzo mrozy, to drużbowie zamiast konno, wyjeżdżają sa niami. Tymczasem we wsi panna młoda obchodzi wszystkie prawie domy i po raz drugi sprasza sobie druchny. Niedługo potem obchodzą muzykanci i przed każdą chatą, gdzie znajduje się druchna, która otrzymała zaproszenie i girlandę, grają. To zaś nazywa się obgrywaniem druchen. Druchna obgrywa- na wychodzi przed muzykantów, wkłada pie niądz do basów i serdecznie dziękuje. To obgrywanie powtarza się na drugi dzień rano, muzykanci jednak nie otrzymują już pienięż nego datku do basów, tylko bywają często wani wódką. U dwóch druchen starszych muzykanci otrzymują kolację i śniadanie. Rano w dzień wesela drużbowie, którzy już z pielgrzymki swej po wsiach okolicznych powrócili, przychodzą do druchen starszych po różdżki , czyli bukiety *). Tu częstują się nie tak łatwo żyć potem w zgodzie i miłości wzajemnej; przyjdą potem troski, może Pan Bóg i nieszczęście kiedy jakie na was spuścić, to nie traćcie wtedy do siebie przywiązania i miłości. A teraz chodźcież do ślubu i wobec Boga i ludzi przysięgnijcie sobie miłość, ucz ciwość i wierność małżeńską.” Następnie, skończywszy ową przemowę, orator żegna państwa młodych i wszystkich obecnych krzy żem świętym i kropi święconą wodą. To samo czynią rodzice narzeczonego i narzeczo nej. Drużbowie z muzyką wychodzą pierwsi do kościoła i wchodzą na chór, a panna młoda, otoczona drużbami, wchodzi do kościoła i przed ołtarzem staje. Przed ślubem bezpośrednio przyszli małżonkowie spowiadają się i przyj mują komunję. Następnie odbywa się ślub, podczas którego panna młoda stara się ko niecznie przyklęknąć na połę od sukmany t. j. trok pana młodego. Gdy jej się to uda cieszy się, źe nie on, ale ona w domu pa nować będzie. Po ślubie wszyscy pozostają dłuższy czas w kościele, poczem druchny z świecami w rękach kolejno obchodzą oł tarz, całują podany im przez organistę krzyż, oddają świecę kościelnemu i wychodzą z koś cioła. Jest już po południu około i godz. Państwo młodzi sami udają się teraz do domu na śniadanie, bo dotąd byli na czczo, a goście weselni, z muzyką na czele, udają się do karcz my na zabawę weselną. Wesele w karczmie trwa do północy. Gdy tylko weszli do sali weselnej, parobcy ustawiają w kącie stół dłu gi i za niego wpychają wszystkie dziewki. Muzyka zaczyna grad, drużbowie stają na środku i śpiewają, uderzając w takt trzonka mi od kańczugów o stół:

[madohora]

Przy pierwszem zakładaniu fundamentów pod budowę, kładą pod kamień węgielny pie niądze stare i nowe, srebrne lub miedziane. Przy wprowadzeniu się do nowego domu, proszą wpierw o jego poświęcenie. Natural nie uskutecznia to zawsze miejscowy dusz pasterz. Gdy dom i wszystkie jego kąty zo staną poświęcone, wnoszą najpierw chleb i sól, potem sprzęty. Bydło, wprowadzane do nowej stajni, kropią wodą świeconą i zielem świę eonem kadzą. 3. Śpiewy przy tańcu i robocie umiesz czam na końcu niniejszej pracy. O czarownicach, djabłach, strzygoniach i t. p. kursują różne klechdy i opowiadania, a z tych niektóre, o ile dowiedzieć się mog łem, przytoczyć pragnę.

[madohora]

Strachy w kościele

Że strachy pojawiają się w zamczys kach, starych murach, wreszcie na strychach i w budowlach, o tern słyszymy nieraz; ale strachy w kościele, to chyba rzecz bardzo dziwna. A jednak tak było. Strachy tak w pewnym kościele dokazywały, źe nawet ks. proboszcz bał się ich ogromnie i za nic w świecie nie byłby do kościoła wszedł wieczorem. Dowiedział się o tern pewien podróż ny i ofiarował się wypędzić owego stracha. Otrzymawszy pozwolenie wejścia w nocy do kościoła, wszedł na ambonę i czeka. Przy chodzi djabeł po chwili, staje na środku koś cioła, zdejmuje z siebie koszulę, zostawia ją na środku kościoła, a sam idzie do ołtarza i zaczyna ogryzać świece. Podróżny, który był w długą żerdź uzbrojony, z łatwością ową koszulę przyciągnął. Gdy już północ się zbli żała, djabeł wraca na kościół, aby się ubrać, a koszuli niema. Wchodzi tedy do owego podróżnego na ambonę i prosi aby mu oddał koszulę, obiecuje mu nawet za to zaczarowa ne skrzypeczki. Podróżny przystaje na to, ale pod warunkiem, że wpierw owe zaczaro wane skrzypki otrzyma. Djabeł w jednej se kundzie przyniósł mu skrzypeczki i powie dział, że ilekroć na nich będzie grał, aby ich nigdy nie odstępował, boby pękły. Za ten hojny dar i tak djabeł nie otrzymał owej koszuli. Dwunasta godzina uderzyła, djabeł rozlał się w śmierdzącą smołę. Rano oświad czył ów śmiałek proboszczowi, że już w koś ciele więcej straszyć nie będzie. Podróżny tymczasem był w posiadaniu zaczarowanych skrzypiec, których ani na chwilę nie porzucał. Pan tej wsi niebawem przyjął go do swej służby za skotaka (t. j. do bydła). Pasąc krowy, ile razy na owych skrzypcach zagrał, krowy skakały. Pewnego razu szli ludzie do kościoła, a tu zagrał na owych skrzypecz- kach skotak i wszyscy ludzie skakali. Pew nego znów razu, przy wywożeniu z obory gnoju, tak pięknie zagrał, że ludzie z widłami w ręku, ekonom i sam pan z laskami skakali. Wreszcie nawinął się żyd, który sam prosił skotaka, aby mu na owych skrzypcach za grał. Skotak zdjął z ramion strzelbeczkę i wvpalił do lecącej właśnie tamtędy sroki. Sroka spadła ugodzona kulą, ale nieszczęście chciało, źe wpadła właśnie między ciernie. Skotak poprosił tedy owego żyda, aby mu tę zabitą srokę przyniósł. Gdy tylko żyd wszedł w ciernie, skotak zagrał, żyd zaczął w tym cierniu tańcować, a źe był boso, więc nogi ogromnie sobie pokaleczył. Żyd natychmiast wniósł na owego skotaka skargę do sądu. Podczas rozprawy, przewodniczący kazał owe mu skotakowi zagrać, co usłyszawszy żyd kazał się do słupa przywiązać, aby nie ska kać. Nic to jednak nie pomogło, bo gdy oskarżony smyk po skrzypicy puścił, wszyscy obecni na rozprawie zaczęli podrygiwać, a Żyd tak się u słupa szamotał, źe aż wnętrzności przez pęknięty brzuch wyszły. Razu jednego skotak się upił i na chwilę skrzypce zaezarowane porzucił Sarn sobie winę musiał przypi sać, bo skrzypce pękły

[madohora]

Pan Jezus nocował raz w towarzystwie św. Piotra w karczmie. A było tam wtedy wesele. Parobcy, ujrzawszy w kącie dwóch podróżnych, leżącego z brzegu św. Piotra zbudzili i przemocą wciągnęli do tańca. Św. Piotr musiał tańczyć; wreszcie, stosowną chwilę upatrzywszy, położył się spać, ale tym razem od ściany, aby go przypadkiem drugi raz do tańca nie wciągnięto. Inaczej się jed- nak stało. Parobcy podeszli po chwili znowu ku śpiącym podróżnym i rzekli: „Teraz, chłop cy, weźwa drugiego, od ściany, bo ten z kra- ja już tańcował!” I rzeczywiście, nie wiedząc 0 podstępie św. Piotra, po raz drugi do tań ca go wciągnęli, a Pan Jezus spał spokojnie noc całą.

[madohora]

Topielec jest to syn boginki. Siedzi on zwykle w głębokiej wodzie i wabi tam kąpią cego się. Gdy kąpiący się nań wstąpi, topie lec chwyta go i topi, oddając jego duszę dja- błu, z którym i topielec i boginka w blizkich pozostają stosunkach. Topielec wychodzi cza sem z wody; gdy go jednak napotka kto na brzegu, to rozpływa się w mgłę i wraca zno wu do wody. Parowanie wody i lasów właś nie tem sobie tłumaczą, źe to topielce i bo ginki na świat wychodzą. Z gwiazd niektóre tylko znają; nazwy wedle ich wyrażenia podaję: mleczna droga, krzyż, kosy, baby i jutrzenka. Księżyc zowią także miesiącem; owe plamy na księżycu, to jużcić nic innego, tylko zawieszony mistrz Twardowski. Inni twierdzą, źe to św. Jerzy, na skrzypcach wygrywający. Grzmoty po wstają, gdy jedna chmura, przesuwając się koło drugiej, o nią się pociera. Błyskawica po wstaje, gdy niebo się otwiera, Dla tego cza sami błyska, mimo źe nie słychać grzmo tu. Płanetniki są to duchy, które nacią gają gradowe lub śnieżne chmury na tego, na którego się zagniewają. Lać na wodę, na ogień lub pluć nań jest grzechem. Grzechem jest również gasić pożar powstały od pioruna. Pożar taki gaszą, ale niechętnie, bo utrzymują, że taki pożar ugasić się nie da.

[madohora]

Czerna,
w. w woj. małopol., w pow. krak. (gmina Krzeszowice), na południu Wyż. Olkuskiej, nad Czernką i Eliaszówką (dorzecze Wisły), w Parku Krajobrazowym Dolinki Krakowskie;
wieś letniskowa; barok. kościół Karmelitów Bosych (1631–40) z klasztorem (1631–ok. 1650); pozostałości eremów oraz kam. Most Diabelski (1671–95).

[madohora]

Nazwa Dolina Eliasza pochodzi od imienia biblijnego proroka Eliasza, patrona klasztoru w Czernej znajdującego się na zachodnich zboczach doliny. Dawniej na terenie doliny istniało kilkanaście pustelni, obecnie istnieje jeszcze odnowiona pustelnia św. Agnieszki i kilka ruin innych pustelni. Druga, częściej używana nazwa (Dolina Eliaszówki) pochodzi od płynącego jej dnem potoku Eliaszówka. Obecnie jednak nie wyróżnia się już takiego potoku – w wykazie wód płynących Polski jest to górny bieg Krzeszówki

[madohora]

Aż do 1805 klasztor był pustelnią i wierni nie mieli do niego wstępu. Po wyłączeniu kościoła spod klauzury Czerna stała się miejscem kultu św. Rafała Kalinowskiego i Matki Boskiej Szkaplerznej, której obraz znajduje się w kościele. 22 lipca 1869 po przesłuchaniu przeora klasztoru, który przyznał, że wiedział o przetrzymywaniu Barbary Ubryk w celi klasztornej karmelitanek bosych na krakowskiej Wesołej, został aresztowany pod zarzutem współudziału w tej sprawie. W 1944 w Nawojowej Górze został zamordowany przez hitlerowców przeor Alfons Mazurek.

[madohora]

***

[madohora]

CZERNA STUDNIA Z DACHEM KRYTYM GONTEM

[madohora]

Kościół św. Eliasza z 1631–1640, jest miejscem kultu Matki Boskiej Szkaplerznej i św. Rafała Kalinowskiego. Wzniesiony na planie krzyża łacińskiego w stylu wczesnobarokowym, zdobiony jest czarnym marmurem dębnickim (kamieniołom w Dębniku należał wówczas do klasztoru). Z tego materiału wykonane są m.in. ołtarze, posadzka i świeczniki oraz portal, prowadzący do kościoła, w którym nad drzwiami znajduje się sentencja: Ipse Deus locum secretum quaret. O beata solitudo. O sola beatitudo. Przy wejściu do kościoła, pod posadzką, została pochowana fundatorka klasztoru. Do kościoła przylegają dwie kaplice: św. Jana od Krzyża oraz św. Rafała Kalinowskiego, gdzie umieszczone są jego szczątki.

[madohora]

CZERNA DOM PIELGRZYMA

[madohora]

Aby umożliwić swoim członkom prowadzenie życia ściśle kontemplacyjnego i kontynuować pustelniczą tradycję zakonu, prężnie rozwijający się na ziemiach polskich (od 1605 r.) karmelici bosi postanowili założyć klasztor pustelniczy. Ufundowała go hrabina Agnieszka Firlejowa z Tęczyńskich, wojewodzina krakowska.

[madohora]

Król Karol Gustaw uznał Nową Górę i okolice za dobre miejsce strategiczne dla założenia obozu i zdobywania zamków w Tęczynie, Pieskowej Skale, Lipowcu i Tyńcu, zapewniających mu wolną drogę do Olkusza. Nakazał zrobić szeroką drogę z Krzeszowic do Nowej Góry. Na szczycie zaś wzgórza zwanego Bartlowa Góra, we wsi Czatkowice, założył obóz umocniony potrójnym rzędem szańców. Posiadłości klasztorne stały się punktem wypraw po żywność i na rabunek. Sprytny dyplomata, br. Modest od św. Jana Chrzciciela, świetnie władający niemieckim, potrafił zdobyć względy u dowódcy wojska Wittenberga, a później u generała Pawła Wiirtza, od którego wyjednał list żelazny w obronie klasztoru. Dzięki tym względom potrafił uratować erem i jego dobra od zupełnej dewastacji.

[madohora]

Stary Pałac w Krzeszowicach

[madohora]

Stary Pałac

[madohora]

Pałac Potockich w Krzeszowicach – XIX-wieczna rezydencja Potockich herbu Pilawa położona w zachodniej części Krzeszowic, w pobliżu ulicy Ogrodowej w najwyższym punkcie tutejszego parku (290 m n.p.m.), nazywanej dawniej Górą Różaną

[madohora]

Pałac Potockich w Krzeszowicach

[madohora]

Pałac jest otoczony przez park założony przez Adama Potockiego w 1849. Zajmuje teren 12 hektarów, i mimo iż jest zaniedbany od II wojny światowej, wciąż stanowi atrakcję Krzeszowic.

[madohora]

Kwietniki

[madohora]

Na terenie parku znajduje się obszar Krzeszowice (Natura 2000), jako projektowany specjalny obszar ochrony siedlisk, aktualnie obszar mający znaczenie dla Wspólnoty o powierzchni 39,8 ha. Utworzony został w celu ochrony kolonii rozrodczej nietoperzy (nocka orzęsionego) zlokalizowanej na terenie pobliskiego kościoła św. Marcina i okolicznych miejsca żerowania (Park Miejski, Aleja Spacerowa). Jest to kluczowa kolonia rozrodcza nocka orzęsionego – druga pod względem liczebności tego nietoperza w Polsce.

[madohora]

W 1996 Jerzy Rechziegel na stacyjnej bocznicy rozpoczął tworzenie skansenu kolejowego, sprowadzając w tym samym roku do Krzeszowic czternaście parowozów. Opiekę nad zgromadzonym taborem sprawować miała Ogólnopolska Fundacja Ochrony Zabytków Kolejnictwa. Przewidywano wyremontowanie kilkunastu lokomotyw i uruchomienie pociągów turystycznych, zestawionych z zabytkowych wagonów i kursujących po okolicznych liniach, jednak planów tych nie udało się zrealizować

[madohora]

[madohora]

Krzeszowice - nie zaczepiaj mnie teraz
Bo na bal do Księżnej Zofii się wybieram
Nic o tym mieście nie wiedziałam
A teraz co chwilę bym tam siedziała

[madohora]

Zdrój Zofii

Znajduje się w odległości i kilometra od zdroju głównego, w zachodniej stronie wsi, na lewym brze gu rzeczki Cudowy 15o stóp od brzegu tejże, a 40 stóp po nad jej poziomem. Źródło to ocembrowane jest oprawą drewnianą czworoboczną, 4 stopy 3 cale śre dnicy \ wysokość słupa wody od otworu odpływowego w cembrzynie się znajdującego, wynosi 7 stóp i 6 cali. W odległości 74 stóp od źródła, w bydynku szpi talnym, urządzony jest zbiornik murowany., przy sa mem dnie za pomocą rur połączony z właściwą studnią, tak że woda przepływając do studni, zarazem napełnia i zbiornik, z którego bywa podnoszoną za pomocą pom py wprost do kotła, w którym ogrzana służy do urzą dzania kąpieli dla chorych, znajdujących się w szpitalu. Bardzo byłoby pożądanem, aby i to źródło zostało ujęte w oprawę murowaną, oraz aby dano temuż szczel ne nakrycie, zabezpieczające wodę od rozkładu, jużto w skutek przypływu powietrza atmosferycznego, już od napływu wszelkich zanieczyszczeń organicznych. Woda tego zdroju, jakkolwiek nie tak ściśle, jak woda zdroju głównego, była badaną przez A. Aleksandrowicza, badanie to wykazało co następuje:

[madohora]

Ilość wody, odpływającej otworem w cembrzynie zrobionym, wynosi na minutę 8,3 litrów, czyli na dobę 2ii wiader, jest zatem sześć razy mniejsza, niźli w zdro ju głównym.

[madohora]

Gmach mieszczący łazienki, przed kilkudziesięciu laty wybudowany, w r. 1875 gruntownie został wyre- staurowany i na nowo urządzony. Jest to budynek piętrowy 43y 2 metra długi, i5 m. ze strony zachodniej a 19 ze strony wschodniej i w środku szeroki; z oknami zwróconemi na północ i południe. Od strony zachodniej jest wejście na kory tarz przecinający wzdłuż cały budynek, a na końcu tegoż wejście do przybudowania mieszczącego ma chinę parową o sile 3o koni, dostarczającą pary do o- grzewania wody i poruszania pomp, oraz dwa rezer- woary czyli zbiorniki na wodę; jeden murowany ce mentem wyłożony, a drugi drewniany. Woda za pomocą pompy siłą pary por.uszanej, dostaje się do zbiorników, a z tych rurami miedzianemi rozchodzi się zimna do wanien w łazienkach. Z obu stron korytarza są wejścia do osobnych pokoików; po stronie prawej są najprzódschody prowadzące na górę, dalej mieszkanie dozorcy, za tem kancelaryja, a następnie dwoje drzwi prowadzą cych do sali obszernej służącej za poczekalnią; po za tą są dwie łazienki pojedyncze i trzecia większa o dwu wan nach; po drugiej zaś stronie korytarza osiem łazienek pojedynczych. Sala, o której wspomnieliśmy, duża kwadratowa (8 m. długa i tyleż szeroka), ma główne wejście od strony południowej, gdzie tworzy występ i fronton o trojgu drzwiach, do których się wchodzi po schodach. Wysokość tej sali zajmuje dół i piętro, jasno o- świetlona dużemi oknami, służy za miejsce zebrania dla gości, którzy oczekując na kąpiele, tu zabawiają się rozmową lub czytaniem czasopism, leżących na stołach dla ich użytku. Kilka dużych lamp naftowych, wiszących i do ścian przytwierdzonych, dozwala salę oświetlić wieczorem, aby mogła służyć za miejsce zabawy; w tym też celu urzą dzono balkon, mogący służyć dla muzyki. Umieszczenie fortepianu w sali byłoby bardzo pożądanem, dla uprzy jemnienia zebrań towarzyskich. Z przyległej kancelaryi, w której przyjmują zamówienia na kąpiele, oraz wy dają bilety, okienko prowadzi do sali. Łazienki same dostatecznej wielkości, schludne, zaopatrzone są w r obszerne wanny z żelaza lanego, w środku biało emaliowane; prócz nich w każdej łazience znajduje się: szesląg trzcinowy wyplatany, dwa krzesełka takież, stołek drewmiany, stoliczek, wieszadła na suknie, zwierciadło, dywanik, mata kauczukowa przy wannie, piesek do zdejmowania obuwia, oraz potrzebne sprzęty porcelanowe i szklanne, wreszcie pocią do dzwonka. Obok rury prowadzącej zimną wodę siarczaną do wanien, przebiega druga rura miedziana cieńsza, prowadząca z kotła machiny parę gorącą. Za otworze niem obu kurków woda wpływając do krótkiej rurki pro wadzącej do wanny, łączy się z parą i w ciągu 3 — 4 minut, które są potrzebne do napełnienia wanny do po żądanej wysokości, woda ogrzewa się do -f- 3o° R.; po zamknięciu kurka od wody i oznaczeniu stopnia cie płoty za pomocą ciepłomierza, zamyka się kurek od pary i wpuszcza tyle wody zimnej, ile potrzeba do o- trzymania pożądanego stopnia ciepłoty (zwykle -f- 27 do 29 0 R. zrz 33 do 36° C.). Woda ogrzana znajdująca się w wannie, jest cał kiem czysta, przeźroczysta, wydaje mocną woń kwasu siarkowodowego; przez trzy kwadranse, które w ką pieli bawiłem poruszając się, wcale nie zmętniała, ani woni swej nie utraciła. Wannom tutejszym, któ rych obecnie jest dwanaście, to tylko możnaby zarzu cić, że dla osób niższego wzrostu są za duże; aby za- pobiedz tej niedogodności, w każdej łazience są sto łeczki dębowe po dwa razem dające się składać, które się umieszcza w wannie (jeden lub dwa), aby o nie nogi można było oprzeć. Cena kąpieli oznaczona jest na 60 centów. Na piętrze, które również korytarzem w podłuż jest przecięte, znajdują się pomieszkania wygodne i we wszelkie potrzebne meble i sprzęty zaopatrzone. Pięć mieszkań jest większych, każde złożone z dwóch pokoików z przedpokojem, kosztuje miesięcznie 45 złr. w. a., dwa pojedyncze pokoje większe po 3o złr. w. a. W wschodnim końcu kurytarza są wychodki, u- rządzone jako waterklozety. W razie potrzeby większej ilości łazienek, do zachodniego końca budynku z łatwością możnaby przybudować skrzydło w kierunku połu dniowym , mieszczące potrzebną liczbę łazienek i mieszkań.

[madohora]

[madohora]

Idąc drogą od dworca kolei żelaznej, przeszedłszy koło zabudowań folwarcznych, uszedłszy nie więcej nad 200 kroków, skręca się w lewo na inną drogę szeroką pod kątem prostym łączącą się z poprzednią, która przecina całą wieś Krzeszowice i w kierunku równo ległym do drogi kolei żelaznej prowadzi ku Młoszowej i Trzebini. Po stronie lewej tej drogi znajduje się fol wark krzeszowicki, w którym wszystkie zabudo- nia gospodarcze, inwentarze i t. d. są w wzorowym porządku utrzymane; naprzeciw folwarku jest brama do parku prowadzącego do łazienek, dalej po stronie lewej szereg budynków mieszkalnych, tartak , a naprost tegoż piękne i obszerne stajnie dworskie, wozo wnie oraz budynek długi piętrowy, mieszczący kan- cellaryje zarządu Państwa tęczyńskiego, dalej po obu stronach drogi są mieszkania oficyjalistów i dworki prywatnych właścicieli, między temi odznacza się domek murowany, będący mieszkaniem lekarza, z pięknym ogródkiem zaopatrzonym w cieplarnie, urzą dzonym przez ś. p. Dra Oszackiego, znawcę i miło śnika botaniki i zoologii. Na samym już prawie końcu wsi poboczna droga na prawo prowadzi do szpitala i domu przytułku wznoszącego się na wzgórzu. Naprzeciw folwarku wchodzi się do obszernego, cienistego ogrodu czyli parku, poprzecinanego licznemi drogami, ścieżkami i chodnikami, zaopatrzonemu w ław ki; park ów ograniczają od strony północnej dwa duże budynki: łazienki i dom gościnny zwany hote lem łazienkowym. W parku tym nawet najsłabsze osoby mieszkające w pobliżu , mogą używać umiarko wanego ruchu i spoczynku na świeżem powietrzu pod cieniem drzew rozłożystych; park łączy się z ogro dem dworskim, w którym są szklarnie i cieplarnie, oddzielony odeń tylko niskiemi sztachetami. Po za ogrodem rozciągają się liczne zabudowania: dawny pałac obecnie służący za mieszkanie dla wyższych urzędników Hrabstwa tenczyńskiego, tak zwane ofi cyny i inne domki, służące na mieszkanie dla oficyja listów i służby miejscowej.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

CELNIEJSZE BUDOWLE. Prócz pałacu wyżej opisanego do celniejszych bu dowli powszechnego użytku należą: kościół, szpital i dom schronienia.

[madohora]

SZPITAL. Założony przez Zofią hr. Potocką dla mieszkań ców Krzeszowic i wsi należących do Państwa tenczyń- skiego, znajduje się po za ogrodem należącym do no wego pałacu, na prawo od drogi do Trzebini prowa dzącej. Jest to budynek piętrowy, murowany, mieszczący osiem większych i mniejszych sal i pokoików z 43 łóż kami dla chorych, kaplicę, kancelaryę lekarza, łazienki, kuchnię, apteczkę i mieszkanie dla chirurga. W kancelaryi jest zbiór narzędzi chirurgicznych, oraz mała bi blioteczka podręczna lekarska. Do szpitala należy ogród, służący do użytku chorych leczonych w szpitalu. Na dziedzińcu w pobliżu szpitala, znajduje się źródło wo dy siarczanej zwane zdrojem Zofii, które już wyżej opisaliśmy. Liczba chorych bywa różną, zwykle 12 do 3o, ale podczas panujących chorób nieraz wszystkie łóżka bywają zajęte. Kierunek szpitala obecnie zostaje w ręku Dra Józefa Dury, mającego prócz uposaże- żenia, mieszkanie w ładnym domku niedaleko szpitala znajdującym się; chirurgiem zaś szpitalnym jest od wielu lat p. Marcin Stawowski, mag. chirurgii.

[madohora]

[madohora]

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 9975 mieszkańców. Położone jest ok. 25 km na zachód od centrum (18 km od granicy) Krakowa, przy linii kolejowej nr 133 (Kraków – Katowice) i przy drodze krajowej nr 79 (ul. Kościuszki, ul. Trzebińska) (południowa część miasta). W latach 1928–1966 miasto miało status uzdrowiska o charakterze użyteczności publicznej.

[madohora]

Na terenie osiedla Czatkowice naukowcy z Instytutu Paleobiologii im. Romana Kozłowskiego PAN odkryli m.in. szczątki prażaby Czatkobatrach (Czatkobatrachus polonicus), w brekcji kostnej, fragment kości szczękowej długoszyjego archozauromorfa Czatkowiella, fragment czaszki rodzaju lepidozauromorfa Sophineta, przednią część kości szczękowej bazalnego przedstawiciela Archosauriformes Osmolskina czatkowicensis, jeden kręg szyjny niewielkiego archozauromorfa o nazwie Collilongus oraz kość czaszki i szkielet pozaczaszkowy Parotosuchus speleus.

[madohora]

Administracyjnie miasto podzielone jest na następujące osiedla:

Osiedle Centrum, liczba mieszkańców: 2567. Obejmuje ścisłe centrum miasta oraz osiedla bloków mieszkalnych przy ul. Targowej i Armii Krajowej;
Osiedle Jurajskie, liczba mieszkańców: 2428. Osiedle we wschodniej części miasta z osiedlami bloków mieszkalnych przy ul. Długiej, Szarych Szeregów i Żbickiej (dawne osiedle Krakowska) oraz ul. Reymonta, ul. Leśnej na Gwoźdźcu;
Osiedle Parkowe, liczba mieszkańców: 2389. Osiedle w zachodniej części miasta, po zachodniej stronie rzeki Krzeszówka, obejmujące ul. Grunwaldzką i przylegające do niej ulice, z osiedlami Nad Filipówką oraz Olchówki;
Osiedle Nowy Świat, liczna mieszkańców: 1011. Osiedle w północno-wschodniej części centrum miasta wraz z osiedlem Ćmany i ul. Dąbrowskiego;
Osiedle Czatkowice, liczba mieszkańców: 1031. Osiedle w północnej części miasta – dawna wieś Czatkowice;
Osiedle Żbik, liczba mieszkańców: 581. Osiedle w północno-wschodniej części miasta – dawna wieś Żbik.

[madohora]

Później, na południe od źródła, wybudowano zbiornik wody siarczanej, do którego pompowano wodę, by podnieść jej poziom. Z niego woda dostawała się do łazienek zdrojowych drewnianymi rurami.

[madohora]

Po stronie południowej ustawiony jest nagrobek Aleksandra Błędowskiego, generała wojsk polskich, zmarłego w Krzeszowicach 25 lipca 1831 r., w 43 roku życia. Pomnik klasycystyczny, w kształcie sarkofagu, zwieńczony rzymskim hełmem, wykonany z piaskowca i czarnego marmuru przez rzeźbiarza Ferdynanda Kuhna, z następującym napisem, częściowo zniszczonym w 1836 r. na polecenie władz administracyjnych Rzeczypospolitej Krakowskiej:

[madohora]

Osada powstała przy byłej, historycznej drodze z Krakowa na Śląsk. Rozwinęła się jako ulicówka w miejscu, w którym w XVI w. produkowano gwoździe. W XVII w. Gwoździec należał do dóbr zamku Tenczyn. Osada rozwinęła się głównie w XIX wieku. Wówczas to na terenie Gwoźdźca znajdowały się m.in. kamieniołomy, wapienniki oraz huta szkła. Na zachodnim skraju Gwoźdźca do lat 20. XX w. znajdowała się ogrodzona murem bażantarnia, gdzie hodowano bażanty dla celów łowieckich. Została ona założona przez Potockich ok. 1840 roku.

[madohora]

Na południe od linii kolejowej nr 133 i drogi krajowej nr 79 południowa część Gwoźdzca wznosi się z Rowu Krzeszowickiego. U stóp samej krawędzi wzgórza Ułańskie Zdrowie istnieją pozostałości zasypanego wylotu długiej na 2150 m sztolni byłej kopalni węgla kamiennego Kopalnia Węgla Kamiennego Krystyna w Tenczynku. Znajdują się tam pozostałości dawnej rampy kolejowej, sortowni węgla oraz wielki opustoszały kamieniołom wapienia jurajskiego, z wapiennikiem i nieczynną bocznicą kolejową, tuż przy moście nad Krzeszówką. W latach okupacji hitlerowskiej w wapienniku istniał punkt nasłuchowy Armii Krajowej. Do Gwoźdźca – przez środek bażantarni – doprowadzono bocznicę kolejową z nieodległych Krzeszowic. Sztolnią kursowały wagony towarowe z urobkiem, ciągnięte trakcją konną. U wylotu sztolni zbudowano sortownię i płuczkę. Wagony ze sztolni wjeżdżały pod specjalnie wybudowane rampy.

[madohora]

W XIX w. Józef Wawel-Louis opisał wzgórze w monografii Ułańskie Zdrowie. Wspomnienia historyczne. Również wiele miejsca temu wzgórzu poświęcił M. Lisowski, który w rozprawie doktorskiej Krzeszowice pod względem topograficzno-lekarskim opisał Ułańskie Zdrowie. Wzgórze to było ulubionym miejscem spotkań kuracjuszy-ułanów z pobliskich Krzeszowic.

[madohora]

Krzeszowice (Osiedle Jurajskie):
Stanisława Czycza – ulica w południowej części miasta, przy rzece Krzeszówka (w 1977 wybudowany został nowy most na tej rzece) przy ulicy mieszkał Stanisław Czycz (jego dom rodzinny znajduje się w granicach Nawojowej Góry), do 1997 zabudowa tej ulicy należała do Nawojowej Góry, przy ulicy zlokalizowana jest oczyszczalnia ścieków;
Leśna – ulica w południowej części miasta, przy rzece Krzeszówka i wzgórzu Ułańskie Zdrowie; do 1997 zabudowa tej ulicy należała do Nawojowej Góry; Z krzeszowickiej stacji do końca lat 70. XX w. istniała również bocznica do Zalasu i Niedźwiedziej Góry przez tzw. Bażantarnie i Sztolnie (zlikwidowana przez tragiczny wypadek na Sztolni, gdzie spłonęło – po zderzeniu z pociągiem – kilka pasażerów samochodów);
Nawojowa Góra:
Gwoździec – ulica domów jednorodzinnych z lat 30, 60, 70 i 90 XX w.

[madohora]

Wieś położona w województwie krakowskim wchodziła wraz z folwarkiem w 1662 roku w skład hrabstwa tęczyńskiego Łukasza Opalińskiego. W XVII w. odkryto lecznicze właściwości tutejszych wód siarczanych. Pierwszy zapis o wykorzystaniu tutejszych wód siarczanych w celu leczenia bydła dokonany został przez miejscowego proboszcza ks. Bernarda Bocheńskiego, w kronice parafialnej w 1625 r.

[madohora]

Rozwój uzdrowiska rozpoczyna się w 2. poł. XVIII w., kiedy dr Jan Gotfryd Leonhardi, na zlecenie księcia Augusta Czartoryskiego, dokonał badań właściwości wody siarczanej oraz odkrył i zastosował do celów leczniczych źródło wody żelazistej. Około 1778 r. ocembrowano jedyne wówczas źródło wody siarczanowej (Zdrój Główny). Prawdopodobnie w tym samym roku wybudowano pierwsze łazienki, a w roku następnym zarejestrowano pierwszych pacjentów.

[madohora]

Kolejny etap rozwoju uzdrowiska rozpoczął się wraz z przejęciem Krzeszowic w 1816 r. przez wnuka Izabeli Czartoryskiej – Artura Potockiego i jego żonę Zofię z Branickich. W 1819 r., prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej łaźni, powstały Łazienki Zielone. W 1829 r. Zofia Potocka zakupiła pole z bijącym na nim źródłem wody siarczanowej i zbudowała tam szpital (dziś Stary Szpital), przeznaczony dla leczenia pracowników hrabstwa tęczyńskiego, który w czasie powstania listopadowego (1830–1831), z polecenia Artura Potockiego, został udostępniony powstańcom szukającym schronienia na terenie Rzeczypospolitej Krakowskiej. W latach 1842–1843 wybudowano Dom Schronienia im. Artura przeznaczony dla ubogich, a w latach 1832 i 1840–1844 neogotycki kościół według projektu K. F. Schinkla, którego wykańczanie trwało do 1874 r. W 1847 r. przeprowadzono przez Krzeszowice linię kolejową z Krakowa do Mysłowic (fragment linii Kraków – Wiedeń), zaś w 1850 r. Krzeszowice otrzymały przywilej na odbywanie jarmarków. Na 1835 r. przypadł szczyt zainteresowania uzdrowiskiem, które z biegiem lat stopniowo malało. W 1847 r. odnotowany został chwilowy wzrost popularności kurortu, spowodowany uruchomieniem linii kolei żelaznej.

[madohora]

Zewnętrznym wyrazem znaczenia Krzeszowic był fakt, że w latach 1809–1815 i 1855–1867 stanowiły siedzibę oddzielnego powiatu krzeszowickiego, a później nadal mieścił się tutaj sąd powiatowy, który w 1886 r. objął swym zasięgiem 29 wsi. W latach 1815–1846 należały do Wolnego Miasta Kraków (Rzeczpospolita Krakowska). W związku z niewolą narodową miejscowa ludność zaangażowana była zarówno w powstaniu krakowskim (1846 r.), jak i w powstaniu styczniowym (1863 r.), dla którego okoliczne miejscowości stanowiły ważne punkty przerzutu broni i powstańców do Królestwa.

[madohora]

W latach 1850–1857 Potoccy wybudowali, według projektu F.M. Lanciego, pałac w stylu renesansu włoskiego. Jego kubatura wynosi 43 tysięcy metrów sześciennych, składa się z 228 różnych pomieszczeń. Wraz z rozpoczęciem budowy pałacu założono park krajobrazowy z cechami parku angielskiego. Pałac został zamieszkany w 1862 r., a drobne przeróbki, szczególnie wnętrz, trwały do 1871 r.

[madohora]

Pod koniec XIX w. Krzeszowice przeżyły fazę intensywnego rozwoju przemysłowego i urbanistycznego. Powstały nowe zakłady produkcyjne: stychalskie i garncarskie (ok. 1880 r.), tartak parowy (ok. 1894 r.), fabryka beczek (ok. 1894 r.), fabryka zaprawy fasadowej (1900 r.), fabryka dachówek i drenów oraz fabryka farb ziemnych (1906 r.), fabryka wyrobów cementowych i betonowych (1907 r.).

[madohora]

Pod koniec XIX w. przy ul Wąskiej 1 powstała synagoga jako modlitewnia dla żydowskich kobiet powstała, a przy nr 4 – druga synagoga, która została zbudowana pod koniec XIX w., jako modlitewnia przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn wyznających judaizm.