lotniskowiec ,,Stalin"

[starymason]

Szczególnie poważnym problemem dla młodej radzieckiej floty i jej
konstruktorów było stworzenie prawdziwego lotniskowca[1]. Pojawienie się
lotniskowców pokładowych w toku pierwszej wojny światowej i ich gwałtowny
rozwój po jej zakończeniu, zaskoczył władze radzieckie, a faktycznie dokonał
się niejako obok niej. Największe mocarstwa zdołały w tym czasie, to jest do
początku lat trzydziestych wybudować całe floty lotniskowców, co nie dokonało
się w ZSRR.

Równocześnie z rozpoczęciem pierwszych prac studyjnych, uruchomiona została
cała machina dezinformacji, która miała przekonać państwa kapitalistyczne, że
Związek radziecki posiada własne okręty lotnicze i jest zdolny do ich użycia,
a także przystępuje do znaczącej rozbudowy swojej floty w tej klasie okrętów.
Cała operacja dezinformacyjna, opierała się o pełną blokadę nieoficjalnych
informacji z terenów ZSRR[3]. Wykorzystaną i tak już istniejącą ścisłą
tajemnicę, którą okryto wszystko, co związane było z armią i obronnością
kraju.

Pierwsze ślady informacji o radzieckich okrętach lotniczych, pojawiające się
w periodykach specjalistycznych na świecie, były raczej efektem niedyskrecji
poszczególnych wywiadów państw, czy też koloryzacji konkretnych autorów tych
doniesień. Zwykle dobrze poinformowany międzywojenny „Przegląd Morski” w 1930
roku po raz pierwszy sygnalizuje okręty lotnicze we flocie radzieckiej. Jerzy
Stankiewicz opisując flotę radziecką na Morzu Czarnym, gdzie była ona jedynie
cieniem dawnej carskiej potęgi, wykazywał w jej składzie „okręt – Liotczik –
awiomatkę”. Za informacją tą nie poszły żadne ewentualne dane techniczne,
nawet ogólne, mogące pozwolić sklasyfikować prawidłowo ten okręt. Trudno tą
informację rozszyfrować także i dziś. Otóż, cechą charakterystyczną wszelkich
badań nad dziejami ZSRR jest ogromna trudność w dotarciu do informacji
źródłowych. Zasadnicza część archiwaliów, mających jakieś znaczenie,
przechowywana jest w Archiwum Państwowym Federacji Rosyjskiej i w Centralnym
Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej[5].

Są to archiwa praktycznie zamknięte dla badaczy spoza Rosji i tylko historycy
rosyjscy mogą poprzez swoją wnikliwość i ogłaszanie kolejnych informacji
pozwolić na precyzowanie obrazu przeszłości. Problemem pozostaje, na ile jest
to tematyka dla nich interesująca i oczekiwana przez władze. Można odnieść
wrażenie, że w wielu sprawach podjęte w latach dwudziestych i trzydziestych
działania dezinformujące, nigdy nie zostały oficjalnie zahamowane i są nadal
kontynuowane. Dotyczy to także w jakimś stopniu problemów międzywojennej
radzieckiej floty, jej planów rozwoju, a zwłaszcza budowy lotniskowców klasy
STALIN.

[starymason]

W latach następnych władze radzieckie nie zmieniały swojej polityki
informacyjnej. Obok podjętych prac studyjnych nad nowymi typami wielkich
okrętów wojennych, napotykających skądinąd na duże problemy już na poziomie
projektowania przyszłych jednostek, prowadzone były działania dezinformujące. W
1932 roku Stanisław Abżółtowski zamieszczając na łamach „Przeglądu Morskiego”
szkic poświęcony współczesnemu lotnictwu morskiemu, o radzieckim pisał: „...
ZSRR posiada lotnictwo morskie w ilości, która nie jest mi znana. Bazuje ono w
portach mórz Bałtyckiego i Czarnego. Pozatem istnieje tam 1 lotniskowiec z 4-ma
samolotami o wyporności 3.000 ton, uzbrojony w 8 dział 75 mm i 2 km
przeciwlotnicze.”[6]. Informacja tak samo cenna, co mało precyzyjna. Autor
przyznaje się do faktycznego braku wiadomości o prawdziwym składzie
radzieckiego lotnictwa morskiego. Jednocześnie sygnalizuje informacje
o „lotniskowcu”, a raczej okręcie lotniczym, podając dość ogólne dane tej
jednostki. Pozostaje pytanie skąd pochodzą te informacje. Wydaje się, że bez
większego błędu można je uznać za efekt kontrolowanego przecieku napływających
w latach następnych zza szczelnej kurtyny ZSRR wiadomości o rozwoju okrętów
lotniczych w państwie sowieckim. Władze radzieckie zdawały sobie sprawę, że
pierwsze lotniskowce pokładowe w składzie ich floty, nawet przy sprzyjających
okolicznościach, mogą się znaleźć najwcześniej pomiędzy 1938 a 1945 rokiem.
Tymczasem wydarzenia na świecie przybierały gwałtownie tempa i potrzebne były
nowe jednostki, nawet mityczne.

Problemy rozwojowe floty radzieckiej, w tej klasie okrętów, były efektem
zarzucenia w latach dwudziestych planów przebudowy istniejących już kadłubów
starych okrętów jak POŁTAWY, IZMAIŁA czy też KOMSOMOLCA, wobec skali trudności,
którym budownictwo okrętowe młodego państwa radzieckiego nie było w stanie
podołać.

Podjęte w latach trzydziestych plany budowy okrętów liniowych typu SOWIETSKIJ
SOJUZ, krążowników ciężkich KRONSZTAD i lekkich CZAPAJEW było zadaniem, które z
naddatkiem wyczerpało wszelkie moce produkcyjne sowieckich stoczni okrętowych.
Świadomość tej sytuacji nie blokowała kolejnych, powstających planów
lotniskowców jako uzupełnienia przyszłych eskadr uderzeniowych floty
radzieckiej.

Wobec braku możliwości budowy na pochylni, postanowiono zwodować lotniskowiec
STALIN na papierze. Zdawano sobie sprawę z tego, że informacji tych i tak nikt
nie będzie w stanie skontrolować, a na zachodzie powoli zaczynano wierzyć we
wszystko, co wydostało się spoza granic ZSRR. Według stworzonego scenariusza,
STALIN zwodowany został 4 października 1937[7] roku w stoczni w Nikołajewie nad
Morzem Czarnym. Wybór tej stoczni nie był przypadkowy. Tam powstawały wielkie
drednoty SOWIETSKIJ SOJUZ i równoczesna budowa tam lotniskowca, mogła być
uznana za prawdopodobną. Od początku wszelkie informacje o tajemniczym okręcie
były obdarzone dużymi wątpliwościami. Weyers w swoim roczniku za 1939,
wskazuje, że projekt ten znalazł się już w programie budżetowym 1935 roku, a
budowa zaczęła się w 1936, zaś jej ukończenie planowane jest jeszcze na 1939
rok.

Francuski Les Flotte de Combat wskazuje, że koniec budowy może przypaść na 1940
rok, jednak autorzy tego rocznika mieli ogromne wątpliwości jakiego okrętu te
informacje tak naprawdę dotyczą. Sygnalizowali, że istnienie tej jednostki,
nawet na pochylni jest wątpliwe. Odwołując się do jakiś(!?) źródeł angielskich
uznali, że bardziej realne jest, że okręt ten to przebudowywany stary krążownik
typu ADMIRAŁ KORNIŁOW, który rozpoczęty jeszcze w 1914 roku, porzucony na
pochylni w 1917, mógł zostać potraktowany jako podstawa do budowy nowej
jednostki. Autorzy francuscy wskazują, że jeśli nawet prace ponownie podjęto na
tym kadłubie w 1929 roku, z uwzględnieniem zmian konstrukcyjnych, to projekt
ten budzi spore wątpliwości, co do swojej realności. Równocześnie
zasygnalizowali, że może chodzić o nową jednostkę[8]

W samym zestawieniu uważali STALINA jednak za jednostkę przebudowywaną z
wcześniejszego KRASNOIE ZNAMIA. Gdyby miało to być prawdą, to jednostka ta
miałaby równie długi byt jak sam STALIN. I tu pojawia się kolejna ciekawostka i
niepewność. W opublikowanym w 1946 Warschips od the world victory pojawia się
lotniskowiec KRASNOYE ZNAMYA ponoć zwodowany w 1939 roku w stoczni w
Leningradzie o wyporności 12.000 ton, szybkości 30 węzłów, uzbrojony w 12 dział
przeciwlotniczych, z planowanymi 50 samolotami pokładowymi, zaś drugi tego
samego typu o nieznanej nazwie miałby być wodowany nad Morzem Czarnym (czyżby
STALIN?). Radziecki wywiad musiał być szczęśliwy, nikt niczego nie był pewien.

[starymason]

Informacje o samym STALINIE w rocznikach morskich pojawiły się dopiero w 1939
roku i to tak naprawdę najpierw w Niemczech, dziwnym trafem od sierpnia tego
roku i pamiętnego traktatu Ribentrop – Mołotow, pozostających faktycznym
sojusznikiem Związku Sowieckiego. Rola Niemiec w rozpowszechnianiu i
uprawdopodobnianiu tej informacji jest, co najmniej dwuznaczna i wygląda na
możliwość współpracy. Nie można jednoznacznie stwierdzić na ile niemieckie
środowiska marynistyczne były manipulowane, a na ile była to ich świadoma praca
pozwalająca na tworzenie fałszywego obrazu na zachodzie Europy. Na pewno z ich
informacji korzystali autorzy angielscy i francuscy tworząc swoje opracowania.

Pierwsze informacje ograniczyły się (w najczęściej doskonale poinformowanym
roczniku Nauticus z 1939 roku) do podania nazwy STALIN i określeniu liczby
samolotów pokładowych na 22 sztuki jako planowanego przyszłego parku
lotniczego, przy zaznaczeniu braku innych danych. W 1940 roku kolejny tom
Nauticusa przynosił dokładniejsze dane – rok wodowania 1937, wyporność – 9.000
ton, 22 samoloty, szybkość – 30 węzłów[9]. Jednocześnie informował on o planach
budowy kolejnych jednostek nowego typu, oznaczonych rzymskimi cyframi „I”
i „II”, mających wypierać po 12.000 ton, przenosić 50 samolotów pokładowych i
mieć w ramach uzbrojenia artyleryjskiego 12 dział 102 mm. W roku następnym
powtórzono te dane, korygując tylko liczbę maszyn pokładowych na około 40
samolotów dla projektów „I” i „II”. Informacje wydawały się być konkretyzowane
i coraz bardziej przez to wiarygodne. W 1942 roku, zasadniczo więc już po
wybuchu wojny radziecko-niemieckiej, dane te nie zniknęły, wręcz odwrotnie
uległy nawet uszczegółowieniu w odniesieniu do projektów „I” i „II”. Dodano
bowiem dane o szybkości jednostek, na 30 węzłów. Zniknął jednocześnie
lotniskowiec STALIN.

U Weyersa pojawiła się za to informacja wskazująca także na zmianę
dotychczasowej bezkrytycznej wiary niemieckich autorów w radzieckie
doniesienia. Istnienie STALINA uznano za niepewne. Armia niemiecka parła
naprzód i wiele dotąd niejasnych danych ulegało konkretyzacji. Stocznia w
Nikołajewie była już doskonale rozpoznana lotnictwem i na żadnej z pochylni
STALIN nie stał. Kłamstwo radzieckiej propagandy nie było w stanie trwać
dłużej. STALIN zatonął tak jak go wodowano, otoczony tajemnicą na kartach
roczników morskich.

Pomimo trwającej wojennej weryfikacji armii i floty radzieckiej, nawet strona
niemiecka nie potrafiła odróżnić prawdy od fałszu. Jeszcze w 1943 roku Nauticus
upierał się przy trwających pracach nad projektami lotniskowców „I” i „II”.
Zasiane ziarno fałszu i niepewności nadal przynosiło owoce.

Kolejne lata wojny przesłoniły problem lotniskowców w ZSRR grubą kotarą
niepamięci. Gdy tymczasem nagle i niespodziewanie lotniskowiec STALIN jak
feniks wyłonił się z popiołów wojny na łamach powojennego „Przeglądu
Morskiego”[10]. W 1947 roku w ramach dokonywanego przez Redakcję omówienia
stanu powojennego flot świata, opracowywanego przez Mieczysława Steifera,
pojawił się w omówieniu „lotniskowców wodnosamolotów” okręt STALIN. Autor
przeglądu podał jego wyporność na 9.000 ton, rok budowy określił ?/1937/1939,
co wskazywałoby na to, że autor sugerowałby przebudowę, prawdopodobnie z
kadłuba statku, lub starego okrętu, co byłoby kompletnie nową informacją,
której źródła w ogóle nie daje się zinterpretować. Wymiary i uzbrojenie, autor
określił jako nieznane. Szybkość jednostki podana została na 30 węzłów, a
przenosić miał 12 do 22 hydrosamolotów. Całość robi wrażenie odgrzewania
starego pomysłu, a w obliczu kontroli cenzurowej, na pewno informacja o flocie
radzieckiej i jej okręcie nie mogła ukazać się na łamach „Przeglądu Morskiego”
bez cichej zgody strony sowieckiej. Może więc, nie była to tylko zgoda, a wręcz
inspiracja? Pozwalałaby na nowo otworzyć temat radzieckiego lotniskowca,
temat „gorący”, o czym świadczyły wątpliwości sojuszników zachodnich, co do
przejęcia wraku GRAFA ZEPPELINA przez flotę radziecką.

[starymason]

O ile lotniskowiec STALIN pozostanie tylko mitem, jednym z wielu stworzonych na
potrzeby floty radzieckiej, to projekty „I” i „II” istniały naprawdę i miały
nadzieję realizacji. Pełne założenia konstrukcyjne tych jednostek zaakceptowano
w lutym 1938 roku. Plany te zakładały budowę okrętów de facto uniwersalnych, w
których obok silnej grupy lotniczej ( 45 samolotów), dostrzec można silne
uzbrojenie artyleryjskie ( na poziomie lekkiego krążownika – 6-8 dział 130mm, 4-
6 dział 100 mm i 8 działek 45 lub 37 mm plot.). Przy jednoczesnym zastosowaniu
wyporności 10.000-12.000 ton, szybkości około 30 węzłów i zasięgu 4.000 mil
morskich, konstruktorzy radzieccy próbowali tak naprawdę stworzyć możliwie
uniwersalny okręt artyleryjsko-lotniczy, działający jako osłona zespołów
wielkich okrętów liniowych.

Pomysł był godny na pewno rozważenia i podjęcia próby jego realizacji.
Jednocześnie świadczył o tym, że projektanci odpowiedzialni za ten projekt
poruszali się w kompletnie nieznanej im materii i nie korzystali z fatalnych
doświadczeń kolegów z innych krajów. Otóż projekty okrętów uniwersalnych rzadko
dawały się realizować, a ich efekt końcowy był daleki od oczekiwanego.
Najlepszym przykładem może być szwedzki krążownik lotniczy GOTLAND lub z
naszego rodzimego podwórka stawiacz min GRYF. O przywiązaniu do tego typu
koncepcji w ZSRR może świadczyć fakt powstania krążowników śmigłowcowych typu
MOSKWA, klasyfikowanych także jako krążowniki przeciwpodwodne[11] a krążowników
lotniczych typu KIEW łączących w sobie cechy śmigłowcowca zwalczania okrętów
podwodnych i krążownika rakietowego[12]. Latami okręty tych typów realizowały
zadania wysuniętych, ofensywnych szpic floty radzieckiej na morzach i oceanach
całego świata.

Mityczny lotniskowiec STALIN pozostanie już na zawsze równie zagadkowym i
niepoznawalnym do końca epizodem z dziejów państwa radzieckiego, jak
nieprzenikniony pozostał umysł jego imiennika, „wielkiego wodza i ojca
wszystkich wolnych narodów”.