ADAM MICKIEWICZ O DUCHU NARODOWYM

[grba]

Ilekroć każdy z nas zastanowi się nad własną swoją osobistą historią, ile
razy badać zacznie, co go zrobiło dobrym Polakiem, co weń natchnęło miłość ku
ojczyźnie, przekona się, iż nie sprawiły tego skutku ani nauki, bo widzimy
narody uczeńsze od nas, a nie znające uczucia patriotyzmu; ani teorie
polityczne, bo wielu z nas o tych nie myślało, a lud i żołnierz, tyle dający
dowodów poświęcenia się, dotąd o nich nie myśli; ani nakoniec rachuba i
interes, bo właśnie patriotyczne działanie zaczyna się od wyrzeczenia się
własnego interesu. Jaka więc siła, jaka zasada moralna, jakie i czyje
działanie ożywiło w nas uczucia narodowe? Jeżeli znajdziemy to źródło, zdaje
się, że będziemy wiedzieli, skąd czerpać i rozlewać na braci naszych życie
polskie.

Owóż łatwo dowieść, że główną i jedyną nauką narodową były dla nas mniemania
i uczucia dawnej Polski, żyjące dotąd w pamięci rodziców, krewnych i
przyjaciół, objawiane w ich rozmowach, zebrane w różnych maksymach moralnych
i politycznych, kierujące sądami pospólstwa o ludziach i wypadkach,
rozdzielające jednym pochwałę, drugim naganę. Ta wewnętrzna domowa tradycja
składa się z resztki mniemań i uczuć, które ożywiały naszych przodków; ta
tradycja, po upadku, rozerwaniu i przytłumieniu opinii publicznej, schroniła
się w domach szlachty i pospólstwa. Jak w chorym i osłabionym ciele krew i
siła żywotna zgromadza się około serca, tam jej szukać, tam ją ożywiać,
stamtąd już na całe ciało znowu rozprowadzać należy - z tych tradycji musi
wywinąć się i niepodległość kraju i przyszła forma rządu.

Mieszkamy teraz w kraju, gdzie pytania polityczne, tyczące się form rządu,
wszystkich zajmują; codzień wyzywani jesteśmy do rozbierania tych pytań, i
teoria i myśl przychodzi sama z siebie: czy można i w jaki sposób stosować
się do potrzeb przyszłych kraju naszego? Przypominaniem ojczyzny odświeżać
powinniśmy w sobie instynkt narodowy, żebyśmy nakoniec zupełnie nie
zcudzoziemczeli i nie zrobili sobie języka politycznego, któregoby potem
rodacy nasi nie zrozumieli.

Skutkiem działań upłynionego wieku, dwoiste we Francji utworzyło się dążenie.
Z jednej strony, chciano całkiem zniszczyć dawne życie polityczne; z drugiej,
w tym zabitym ciele każdy chciał duszę swoją osadzić; kłócono się, i kłótnia
trwa dotąd o tego nieboszczyka: czyj duch ma w niego wstąpić i zrobić zeń, że
tak powiem, upiora? Dawny stan polityczny Francji pełen był wad i przesądów,
ale musimy też wyznać, że człowiek pojedynczy ma je także, i że jest
niesłychaną dumą i największym despotyzmem, chcieć, dla uleczenia z przesądów
powszechnych, własne przesądy gwałtem wszystkim narzucać. Z rozwinięcia dumy
indywidualnej wytoczyła się walka między partiami i osobami. Każdy polityk
myślał, że ułożywszy pewną formę rządu, która mu zdaje się najwłaściwszą,
weźmie potem ludzi, jak architekt cegły, i według planu swego dom wystawi.
Jakoż L'abbe Sieyes, sławny naówczas publicysta, skreślił na papierze
konstytucję w liniach i trójkątach, gdzie każdemu urzędnikowi ruchy
matematyczne przepisał i myślał serio całą Francję w tę figurę wpisać, gdyby
się temu zdrowy rozum Napoleona nie oparł. Podobne teorie osobiste straciły
teraz wiarę; wspomniałem o nich, bo są dotychczas jeszcze Francuzi, którzy w
imieniu ich przemawiają. Zresztą zgodzono się, iż należy formy rządu i prawa
stosować do potrzeb i woli mas, bo te potrzeby i ta wola nie w jednej głowie,
nie w jednym wylęgły się sercu, ale są wypadkiem pracy i życia wieków i
pokoleń.

Obrałem sobie za cel te potrzeby i tę wolę narodu polskiego rozpoznawać w
jego historii, w jego mniemaniach, oddając pod sąd wspólny i pod
roztrząśnienie przyjacielskie wypadki moich postrzeżeń.

Jak w człowieku indywidualnym wszystkich jego działań, czy politycznych, czy
literackich, jest zasadą pewne uczucie, które lud wyraża ogólnym znakiem,
nazywając jednego poczciwym, drugiego chciwym, trzeciego dumnym, etc.., i z
tego nazwiska, jeśli jest słusznie nadane, można najlepiej wszystkie
działania człowieka tłumaczyć - tak i potrzeb i dążeń narodowych jest zasadą
pewna myśl, pewne powszechne uczucie. Póki trwa ta myśl, to uczucie póki
wszystkich ożywia, póty narody żyją i rosną; z jej osłabieniem chorują, z jej
zniszczeniem umierają. Takim uczuciem Rzymu było ciągłe podbijanie świata, i
skoro interes jednego człowieka położył granice rozwijaniu się tego uczucia,
Rzym upadać zaczął. Takim uczuciem Turcji była propaganda Koranu, a w
rewolucji francuskiej propaganda rewolucyjna i wojna z monarchami. Słusznie
historyk jeden powiedział, że pierwsze układy z królem były symptomatem
śmierci rewolucji. Podobna myśl powszechna musi być i w narodzie naszym.
Niedawno znany pisarz polski dowodził, że w ostatniej rewolucji między trzema
partiami: angielską, jakobińską i francusko-konstytucyjną, żadna się nie
znalazła, coby swoje pryncypia rozwinąć śmiała i wyczerpnąć. Zgadzam się na
to z autorem, ale tenże autor daje do zrozumienia, że taką przemocą jednej i
drugiej partii, Polska wskrzeszona być mogła, co nie trafia do mego
przekonania, bo sam wyznał, że wszystkie te partie były ożywione duchem
obcym, nigdyby więc nie znalazły podpory w masach narodu.

Śmiem dodać, że ten duch partii obcych jest główną i jedyną przyczyną niezgód
emigracyi naszej, że póki się nie wyczerpnie i nie przerobi, myśleć o zgodzie
niepodobna. Zdawało się nieraz, iż gdybyśmy mieli władzę miecza, wytępiwszy
przeciwników, wraz wprowadzilibyśmy jedność. Zastanawiając się głębiej,
przekonamy się, że i ten środek byłby niedostatecznym. Kiedy niema jedności w
uczuciach, żaden despotyzm wlać jej nie potrafi. Przeciwnie, uczucie i myśl
narodowa może związać ludzi na każdym miejscu i w każdym czasie. Mamy
przykład z Żydów, którzy nigdzie praw politycznych nie używając, posłuszni są
rabinom i kahałom swoim, nawet w sprawach cywilnych, mając wszelką sposobność
wyłamania się z pod ich rządu. Jakie są tedy myśli i uczucia, któreby nasze
pielgrzymstwo równie mocno związać mogły, zostawiam to dalszym badaniom,
zamawiając sobie waszą cierpliwość i wasze wagi.

Nim z uwagami mojemi przeniosę się do Polski, skąd w dalszym ciągu pisma już
się nie oddalę, rzućmy jeszcze raz wzrok na zachód Europy, w którego ognisku
znajdujemy się teraz, którego wszystkie uczucia i dążenia, rozbiegające się w
różnych kierunkach, ocenić i poznać możemy, abyśmy potem z ojczyzny nie
wyglądali znowu na Zachód, szukając obcego światła.

Wielu zapewne już przekonało się o tym, albo z własnych postrzeżeń, albo
naprowadzeni cudzymi uwagami, że trafiliśmy na Zachód w epoce smutnej i
dziwnej, w epoce rozwiązania się towarzyskiego, że oglądamy, wieki średnie z
całą ich hierarchią królów i urzędników, na łożu skonania; po kilku
konwulsyjnych ruchach, może dożyjem ich zgonu. Bo cały stan społeczny Europy
nowej wyszedł, jak wiadomo, z chrystyanizmu, z Ewangelii, jak cały
mahometanizm z Koranu. Kościół namaszczał królów, królowie zlewali część
władzy na wielkich urzędników; prawa i przymierza stanowiono, oglądając się
zawsze na przepisy religii, a religia też znowu prawa i przymierza tak dalece
sankcyonowała, że zbrodzień na rusztowaniu nawet, musiał wyznawać dobrowolnie
wobec religii, że słuszną odnosi karę. Kanałami tych rozlicznych ustanowień
rozlewała się powoli wolność z góry na dół i objęłaby towarzystwo całe, gdyby
hierarchia, grzesząc przeciwko samej sobie, nie zamieszała porządku. W walce
królów z Kościołem, arystokracyi z miastami, przerwano, że tak powiem,
regularny bieg wolności, a wyobrażenia, których rozwijanie się tamowano,
zerwały nakoniec wszystkie zastawy i zburzą całą budowę. W stanie dzisiejszym
już jej niepodobna podeprzeć. Któż dawniej pojmował, iż bez króla obejść się
można? kto przypuszczał, że potomek sławnych rycerzy powinien się porównać, w
przywilejach z potomkiem swego wasala? Nie miecz i nie herby stanowił

[grba]

Nie miecz i nie herby stanowiły potęgi królów i baronów, ale uczucie ludu.
Królowi zdetronizowanemu nawet służono na kolanach, a baron, wróciwszy z
Palestyny w żebraczej odzieży, mógł zaraz zebrać wojsko i wypędzić najezdników,
długo w jego zamku goszczących. Skoro dziś uczucia te wytrawione, żadna siła
nie podepsze już tronów, ani odmuruje nanowo wieżyc zamków gotyckich. Urzędy,
których osiągnienie uważano niegdyś za dopełnienie miary szczęścia na ziemi,
stały się celem pośmiewiska i lada adwokat gardzi ministerstwem; o to
ministerstwo walczono niegdyś mieczem i truciznami. Izba sądów, szanowana
niegdyś ledwie nie jak kościół, a sędziowie jak kapłani, teraz uważana jest jak
teatr walk politycznych i szkoła ćwiczenia się w rozprawach. Po rewolucyi
lipcowej, pierwszy raz w Izbach sądowych usłyszano gwizdanie, publiczność
potępiła sędziów, jako aktorów niezręcznych, a to wygwizdanie prawa,
rozlegające się wówczas po całej Francji, jest godnym uwagi symptomatem.
Zamiast przyznania się niegdyś do grzechu przed księdzem, zamiast przeproszenia
społeczeństwa, dziś człowiek, w sądach potępiony, chlubi się z odwagą męczonych
chrześcijan ze swego wyroku, i tego człowieka nazywać nawet nie śmiemy
zbrodniarzem. Tak całe towarzystwo jest w bezładzie, bo duch wieku, jak owad,
rozdziera teraz powłokę swoją i nanowo się przeobraża. Niepodobna odgadnąć, jak
długo jeszcze trwać będzie teraźniejszy porządek społeczny, ale niechybny jest
jego upadek, upadek może jeszcze całkowitszy, niż ruina państwa rzymskiego.

Jaki tedy nowy wylęże się stan Europy? Do jakiego porządku dążymy? Do jakiej
budowy zbierać mamy iuateryały, aby ułatwić prace ludziom, którzy tę katastrofę
przeżyją, ażeby przynajmniej nie sprzeciwić się duchowi czasu? Pytanie to zdaje
się być łatwe do rozwiązania. »Zburz tylko, wołają ludzie śmieli, zburz dawne
społeczeństwo, plan do nowego jest gotowy. Jest tyle teoryi politycznych,
weźmiemy z nich którąkolwiek i podług niej naród urządzimy.« Szczęśliwi ludzie,
wierzą w teorye, kiedy sami autorowie teoryi zwątpili o nich! Zresztą możnaby
tu zrobić ogólną uwagę, że kiedy teorya czyli forma jakiej rzeczy żyjącej,
jakiej sztuki, lub jakiego państwa, dojdzie ostatniego stopnia doskonałości,
jest to dowodem, że owa sztuka, owo państwo, podciągnione pod teoryę, już
umiera lub umarło. W Grecyi wtenczas właśnie zbudowano teoryę polityki i w
traktatach oddzielnych opisano istotę, zasady i różnice arystokracyi i
demokracyi, kiedy już Grecya ujarzmiona polityki obcej słuchała, kiedy już w
niej arystokracyi i demokracyi nie było. Feudalizm wtenczas teoretycznie
wyjaśniono, kiedy główne rysy feudalizmm już się zacierały. Montesquieu wyłożył
teoryę monarchii nowożytnych chrześcijańskich, zasadził je na uczuciu honoru a
opierał na duchowieństwie i szlachcie, monarchię zaś francuską podawał za wzór
doskonałości i trwałości, nie przewidując, że w kilka lat po jego zgonie umrze
ta, monarchia, tak pięknie wyrozumowana. Weszło potem w modę systema
angielskie, objaśniono je dokładnie; fikcyę nieomylności króla, nieruchomość
Izby dziedzicznej i ciągłe rozwijanie się wolności w Izb e niższej pojęli
Francuzi lepiej jeszcze, niż sami Anglicy. Zaczęto na lądzie systemat ten za
pomocą książek upowszechniać, nawet w praktykę wprowadzać. Nauczyliśmy się z
niemałą pracą teoryi konstytucyjnej, aż oto w samem gnieździe konstytucyi
zwątpiono o jej doskonałości, w samej stolicy wiary nie wierzą w nią politycy.
Śmiało możemy teorye te uważać za zestarzałe, spróchniałe i nieprzydatne do
zastosowania. Trzeba więc coś nowego wymyślić dla Polski; któż tedy wymyślać
będzie i na jakich zasadach? Naturalna odpowiedź wieku teraźniejszego, iż
należy wybrać ludzi światłych i uczonych, biegłych w polityce, i tym polecić,
aby na zasadzie tylko rozumu, wyrzekłszy się przesądów, konstytucyę przyszłą
ułożyli. Nieszczęściem, ludzie światli różnią się strasznie między sobą.
Benżameni kłócą się z Bentamami i z tymi nowszymi, ci znowu z Saint-
Simonistami, obydwu potępiają Oweniści. Na zasadzie rozumu trudno ich pogodzić,
bo rozum pojedynczy, jeżeli tylko opiera się na samym sobie, nietylko że jest
trudny do pogodzenia z drugiemi, ale nawet z natury swojej jest niepodobny do
zgodzenia; ma ruch zawsze ekscentryczny i dąży do odłączenia się od wszystkich.
Nie mówimy do ludzi: »Podnieście się ku zgodzie«, - ale: »Skłońcie się
zgodzie;« widać więc, do zgody potrzeba pewnego upokorzenia, pewnego skłonienia
się pod prawidła, od rozumu wyższe. Ze wszystkich rzeczy pod słońcem
najbardziej różnią się od siebie systemata od najrozumniejszych ludzi wymyślone
i tak są proste, że noszą zawsze nazwiska swoich twórców, naprzykład: systemat
Arystotelesa, Platona, Deskarta, Kanta, Szelinga, Hegla. Jeżelibyśmy mieli tak
wielkich ludzi w kraju, moglibyśmy ich włączyć do komisyi prawodawczej, a
zebrawszy ich razem, zebralibyśmy właśnie ostateczności różne rozumu ludzkiego.
Godna uwagi także, iż kiedy ludzi poróżnionycli nie wzywamy do zgody w imię
rozumu, ale w imię jakieś wyższe, albo w imię uczucia, zaklinając już to na
imię Boga lub ojczyzny, już to na ludzkość, już to za wytrawieniem tych uczuć
na honor, a w ciągłem zaciśnianiu się serca, na koniec na przyzwoitość, która,
kiedy jej wzywają, jest dowodem, że już żadnych wyższych między ludźmi niema
uczuć - póki nakoniec nie wezwą ich w imię interesu. (Można zatem powiedzieć,
że tym sposobem ludzie, zapominając o Bogu, robią sobie małe inne bożki, którym
cześć oddają i pod których opiekę uciekają. Religia taka jest zawiła i łatwa do
tłómaczenia rozmaitego).2) W tym stanie człowiek już staje się niezdolnym
zupełnie do życia towarzyskiego.

Opuszczając teraz polityczne systemata Zachodu i czując niepodobieństwo zupełne
rozumem francuskim lub angielskim systemata takowe pogodzić, nie śmiejąc
nakoniec przewidywać, jakim stanem Europie grozi podobna zdań rozmaitość,
wróćmy do naszej ojczyzny. Szukajmy, czyli niema w niej żywiołu jakiego, na
którymby brakło Europie zachodniej, czy niema jakich uczuć, na których rozum
moglibyśmy oprzeć. Cel mamy dwojaki: śledzić i kreślić, na czem zależy
narodowość, i domyślać się, jakie z ducha tej narodowości wypłynąćby mogły
instytucye polityczne.

Polska historyczna, Polska wolna, oświecona, zaczyna się od chrześcijaństwa.
Czasy przedchrześcijańskie nie mają żadnego wyraźnego związku ani z
późniejszemi instytucyami, ani z teraźniejszą sprawą naszą. Przez chrzest
Polska wyszła, że tak powiem, z chaosu i poczęła krążyć w systemacie
europejskim; przez chrzest wszczepiła w nas siłę żywotną, europejską, odtąd
staliśmy się rodziną. Nasza teraz wędrówka na Zachodzie, w którym szukamy braci
i opowiadamy wolność, łączy się nieprzerwanem pasmem wypadków z wędrówką
pierwszych chrześcijan, którzy z Zachodu do nas wiarę przynieśli. Im mocniej
Polska czuła i podzielała uczucia rodzinne Europy, tym była szczęśliwszą i
sławniejszą; im bardziej oddzielała się od Europy, tym widomiej słabła, a
teraźniejsza jej sława dowodzi, iż Polska najmocniej przejęła się znowu duchem
europejskim.

Polska chrześcijańska stała się naturalną obroną cywilizacyi zachodniej, z
chrześcijaństw a wynikłej, przeciwko barbarzyństwu bałwochwalczemu i
mahometańskiemu. To było jej właściwem powołaniem i jej zasługą dla rodu.
ludzkiego; czuli to przodkowie nasi. O ile stawali w obronie świata, o tyle
Polska wzmagała się i kwitnęła, bo narody wtenczas tylko wzrastają i o tyle
mają prawo do życia, o ile wysługują się całemu rodzajowi ludzkiemu,
popieraniem lub bronieniem wielkiej jakiej myśli lub wielkiego uczucia.
Chlubili się przodkowie niasi trudami za chrześcijaństwo i my dotąd odwołujemy
się do ich zasług. Ostatni nasz bohater, Jan III, ostatni raz uświetnił oręż
Polski niepodległej, walcząc za chrześcijaństwo. Sądzono go potem zbyt surowie,
zarzucan

[grba]

Sądzono go potem zbyt surowie, zarzucano mu, że głęboko nie politykował, bo był
czas, kiedy politykę teraźniejszą chciano przenieść na wszystkie wieki i we
wszystkie czasy. Sękowski naśmiewał się z Władysława III, dowodząc, iż
głupstwem jest królowi walczyć na czele wojska. Nie pojmował, że w wiekach
rycerskich było to właśnie najlepszą polityką. Chciano więc i Jana III, Jana
szlachcica, hetmana polskiego, katolika, sądzić według przepisów Machiawela;
mniemano, iż polityczniej byłoby Turkom pomagać, Niemców pognębić, a potem
znowu od Turków Kamieniec odbierać. Nie wchodzę tu w rozwagę, czy taka polityka
zgodną była z charakterem owej epoki; zdaje mi się przeciwnie, iż Polski
ówczesnej, psującej się niesfornością i egoizmem szlachty, machiawelizm żaden
polityką zagraniczną nie uratowałby. A jeżeli mieliśmy ginąć powoli, chwała
Janowi III, że poruszywszy w sercach szlachty wszystko, co jeszcze w nich
dobrego było, i raz jeszcze przytłumiwszy egoizmu uczucie jeszcze naówczas
niewygasłem uczuciem religii, użył siły narodowej raz jeszcze w pięknej
sprawie. Stąd lud, którego głos jest głosem Boga, lubił zawsze pamięć tego
króla, dla jego imienia darowali nieraz Hiszpanie życiem jeńców polskich, i
teraz imię Jana III widzimy obok imienia Kościuszki na pismach angielskich,
pobudzających Europę do sympatyi ku nam. Jan tedy, choć nie polityk, służy i
teraz jeszcze naszej sprawie, kiedy inni, chociaż głębsi od niego dyplomaci, i
nic nie sprawili i w wieczne poszli zapomnienie.

PRZYPISY:
1) Tytuł tego artykułu, przeznaczonego prawdopodobnie do dziennika »Pielgrzym
Polski«, miał być pierwotnie: »O duchu narodu polskiego, gdzie tego ducha i
jaką drogą szukać należy.«
2) Ustęp między ( ) przekreślony w oryginale,