JOHN HENRY NEWMAN

[kaczy.i.indyczy]

KARDYNAŁ JOHN HENRY NEWMAN (1801-1890) – KONWERTYTA Z ANGLIKANIZMU

www.voxdomini.com.pl/sw/newman.html

Jan Paweł II o kardynale Newmanie

[kaczy.i.indyczy]

www.voxdomini.com.pl/sw/newman2.html

Newman Reader-Works of J.H. Newman

[kaczy.i.indyczy]

www.newmanreader.org/

[kaczy.i.indyczy]

"Newman Jan Henryk (John Henry) ur. w r. 1801 we wsi Ealing
(niedaleko od Londynu). Ojciec jego, bankier londyński, pochodził z
żydowskiej rodziny z Holandii, a matka z rodziny hugonockiej, która
wyemigrowała z Francji na wyspę w czasie odwołania Edyktu
Nantejskiego (1685). Religijnie po kalwińsku przez matkę wychowany i
nad wiek rozwinięty już w 15 r. powziął postanowienie życia w
celibacie i poświęcenia się opowiadaniu Ewangelii. Po odbyciu nauk w
Trinity College w Oksfordzie i uzyskaniu stopnia bakałarza,
otrzymuje urząd kaznodziei w kościele św. Maryi, w Oksfordzie a
jednocześnie spełnia obowiązek tutora (rodzaj korepetytora i
egzaminatora) w Oriel College. Na stanowisku kaznodziei potężnym
wdziękiem swojego stylu i subtelnego umysłu pociąga wkrótce
większość inteligencji miasta. Wśród tej pracy w r. 1832 dla braku
zdrowia wyjeżdża na południe Europy; odwiedził również Rzym, który
sprawił na nim ogromne wrażenie. Powróciwszy do Anglii, chcąc
przeciwdziałać rozszerzającemu się w ojczyźnie swojej liberalizmowi,
począł razem z kolegami swymi wydawać od 1833 tzw. traktaty,
popularnie opracowane pt. Tracts forthe times, w których zaznajamiał
rodaków swoich z dziełami Ojców Kościoła. Traktaty jednak te
ponieważ Newman w nich (traktat 90 z 1841) wypowiedział, że 39
artykułów wyznania anglikańskiego sprzeciwia się nauce pierwotnego
Kościoła, narobiły ogromnego hałasu. Zarzucano Newmanowi, że jest
skrytym jezuitą i że zbliża się do Rzymu. Cios ten dla Newmana był
bardzo bolesnym, gdyż on, jak mniemał, ze szczerym poświęceniem
pracował dla podniesienia powagi Kościoła anglikańskiego. Chcąc więc
zaprotestować przeciwko zarzutom, zabrał się do napisania
Prophetical service of Church (O prorockim urzędzie Kościoła), ale
dzieło to nie przyniosło mu spokoju, bo nauka katolicka nie została
obaloną. W dalszych pismach jak Lectures on justification i w piśmie
przez siebie redagowanym p. n. "Britisch Critic" (1828–1841) Newman
bezwiednie coraz więcej zbliżał się ku katolicyzmowi. A gdy powzięto
myśl założenia biskupstwa prusko - angielskiego w Jerozolimie, na
którego czele miał stać biskup anglikański i do którego to
biskupstwa mieli należeć wyznawcy wszystkich sekt protestanckich,
nie wyrzekając się żadnego ze swoich błędów, Newman już całkiem
rozgoryczony przesłał arcybiskupowi kantuaryjskiemu 1843 r. protest
i gwałtownie zwrócił się ku katolicyzmowi. Odwołał wszystko,
cokolwiek kiedy wyrzekł przeciwko Kościołowi Rzymskiemu, zrzekł się
wkrótce beneficjum N. M. P., a osiadłszy w Littlemore, prowadzi
odtąd życie prawdziwie zakonne. Pozostała mu jeszcze tylko jedna
ciężka do przebycia próba. Przyszła mu jeszcze wątpliwość, czy
współczesny Kościół katolicki jest prawdziwym Kościołem
Chrystusowym, mając tak dużo dogmatów, których w pierwszych wiekach
nie znano? Nad rozwiązaniem tej hipotezy pracował dwa lata.
Rozpoczął wydawnictwo Żywotów Świętych angielskich, nieprzychylnie
przyjęte, i przygotowywał sławne swoje An Essay on the developpement
of Christian doctrine (1844 r.); praca ta została przełożoną na
różne języki, jako jedno z pomnikowych dzieł teologicznych
katolickich. (Jules Gondon, Histoire du développement de la doctrine
chrétienne. Liege 1849; niem. Gesch. der Entwickelung der
christlichen Lehre). Zanim pracę tę ukończył, został katolikiem. 9
października 1845 r.; z rąk O. Dominika pasjonisty, przyjął Chrzest,
wyspowiadał się, a następnego dnia z towarzyszami swymi Fryderykiem
Bowles i Ryszardem Stanton komunikował. Jego życie i dzieła sprawiły
w Anglii to, że wielu poszło za jego przykładem, co stwierdza i
Gladston, gdy mówi iż "rok 1845 odznaczał się największym
zwycięstwem, jakie Kościół Rzymski odniósł od czasów Reformacji".
(Por. P. Thureau - Dangin. La renaiss. cath. en Angleterre au XIX
siecle, I, p. 327. Paris 1899). W 1846 r. Newman wyjechał do Rzymu i
tam wstąpił do Oratorianów, w 1847 r. wyświęcony na kapłana, powraca
do Anglii i zakłada kolegia Oratorianów w Birmingham i Brompton, a w
1852 roku zostaje rektorem uniwersytetu w Dublinie. Newmanowi
początkowo nie dowierzano nawet w Rzymie; dopiero Leon XIII temu
podejrzeniu położył koniec, gdy 12 maja 1879 r. zamianował Newmana
kardynałem. Newman † [umarł w] 1890 r. w Birmingham. W kilka dni po
śmierci na nabożeństwie żałobnym w Londynie kard. Manning, który
również podejrzewał o nieprawomyślność Newmana, tak się o nim jednak
odezwał: "żaden z współczesnych ludzi nie wywarł tak doniosłego
wpływu na myśl religijną w Anglii, jak Newman, jego śmierć zamyka
wyjątkowy rozdział w dziejach religijnego życia w naszym wieku".
(Por. Thureau - Dangin, op. cit. p. 286). Newman był zwolennikiem
apologetyki moralnej i koncepcji dynamicznej katolicyzmu, podług
której ten jest pierwej życiem, niż gnozą, wiarą, niż jej
określeniem. Newman nie był modernistą, jakim go chciano zrobić
(Loisy w "Simples reflexions" p. 64), czego najlepszym dowodem jest
list Piusa X z d. 10 marca 1908 r., w którym papież dziękuje
O'Dwyer'owi, biskupowi z Limerick za książkę, wykazującą
prawowierność Newmana. (Por. Cardinal Newman and The
Encyclical "Pascendi". London 1908). Z dzieł Newmana oprócz
zaznaczonych już zasługują na uwagę Loss and Gain (powieść). London
1848; Apologia pro vita sua, London 1864, w odpowiedzi prof.
Kingsley'owi; miała kilka wydań; toż samo przełożone na różne
języki; An Essay towards a Grammar of Assent, w tłum. franc. przez
M. Gaston, Grammaire d'Assentiment. Paris 1908; University hermons
etc... Resztę dzieł zob. u H. Bremond, Newman Psychologie de la Foi,
4 édit. Paris, Bloud 1907, p. 11 i 12; "Encyklopedia Kościelna"
Nowodworskiego, t. 16; por. też H. Bremond, Newman, Essai de
biographie psychologique. 3 éd. Paris 1906; tegoż, Newman Le
développement du dogme chrétien. 5 éd. 1906; tegoż, Autour de Newman
[w:] "Ann. de Phil. Chrét." Janvier 1908; tegoż w tłum. Kartki z
dziejów odrodzenia katolicyzmu w Anglii [w:] "Biblioteka Dzieł
Chrześcijańskich" 1903; M. Williams, Newman, Pascal, Loisy and the
catholic Church. London 1906; Lebreton [w:] "Revue pratique
d'Apologetique" nr 32, 35, 49, 52, 57, 62, 68 z 1907 r. i
następnych; X. F. Abrantowicz, Newman a modernizm. Petersburg 1909,
gdzie w bardzo przystępny sposób przedstawiona kwestia supremacji
sumienia, która, nawiasem mówiąc, jest sercem filozofii religijnej
Newmana i kwestia ewolucji dogmatów w chrystianizmie. Wreszcie
krótki ten szkic kończy się porównaniem nauki Newmana z modernizmem
i udowodnieniem, że Newman z modernistami nie miał nic wspólnego". –
Ks. Aleksander Fajęcki (artykuł w "Podręcznej Encyklopedii
Kościelnej" pod red. ks. Zygmunta Chełmickiego, M.–N., Tom XXVII–
XXVIII. Warszawa 1912, ss. 374-376). "

Pisma Newmana

[kaczy.i.indyczy]

www.gorakarmel.yoyo.pl/wsp_new.html

Wyznania konwertyty

[kaczy.i.indyczy]

Fragmenty książki Apologia pro vita sua


DZIEJE MOICH POGLĄDÓW RELIGIJNYCH OD 1839 DO 1841

...

Wielkie wakacje 1839 roku rozpoczęły się wcześnie. Było wielu gości
w Oxfordzie od Wielkanocy do dnia Kommemoracji; a grupa dra Pusey'a
zwróciła na siebie więcej uwagi, niż w jakimkolwiek poprzednim roku.
Odsunąłem był od siebie spór z Rzymem na więcej niż dwa lata. Tematu
tego nigdy nie wprowadzałem do moich kazań parafialnych: przez dwa
lata ani w Traktatach ani w "British Critic" nie było słowa o
charakterze polemicznym. Wróciłem na wakacjach do serii lektur,
które wiele lat temu wybrałem jako specjalnie osobiste. Nie mam
powodu przypuszczać, że w ogóle myśli o Rzymie przeszły mi przez
głowę. Około połowy czerwca zacząłem studiować i opanowywać dzieje
monofizytów. Byłem zaabsorbowany kwestią doktrynalną. Trwało to od
około 13 czerwca do 30 sierpnia. Właśnie w czasie tych lektur po raz
pierwszy nawiedziła mnie wątpliwość, czy anglikanizm da się
utrzymać. Przypominam sobie, że 30 lipca wspomniałem pewnemu
spotkanemu przyjacielowi, jak te dzieje są godne uwagi, pod koniec
sierpnia zaś byłem poważnie zaalarmowany.

Opisałem w jednym z poprzednich dzieł, jak te dzieje na mnie
wpłynęły. Twierdzą moją była Starożytność; tymczasem tu, w połowie V
wieku, znalazłem, jak mi się wydawało, odbicie chrześcijaństwa XVI i
XIX wieku. Zobaczyłem moją twarz w tym zwierciadle i byłem już
monofizytą. Kościół Viae Mediae był w położeniu wyznania
wschodniego, Rzym był tam, gdzie jest teraz, a protestanci byli
eutychianami. Z wszystkich wydarzeń historii, od czasu jej
istnienia, któż by był pomyślał o podjęciu powiedzeń i czynów
starego Eutychesa, tego delirus senex (4), jak zdaje mi się,
Petavius go nazywa i do okropności pozbawionego zasad Dioscurusa –
aby nawrócić do Rzymu.

Niechże to będzie tu zrozumianym po prostu, że nie piszę
polemicznie, lecz wyłącznie w tym celu, by opowiedzieć o sprawach
kolejno rozgrywających się w trakcie mego nawrócenia. To mając na
widoku zacytuję ustęp ze sprawozdania, które złożyłem w 1850 roku o
moich rozumowaniach i uczuciach w 1839:

"Trudno było odgadnąć, w jaki sposób eutychianie czy monofizyci byli
heretykami, o ile by protestanci i anglikanie także nie byli
heretykami; trudno znaleźć argumenty przeciw Ojcom Trydenckim, które
by nie przemawiały przeciw Ojcom Chalcedońskim; trudno potępić
Papieży XVI wieku bez potępienia Papieży V wieku. Dramat religii i
walka prawdy i błędu były zawsze jednakie. Zasady i sposób
postępowania Kościoła teraz były zasadami i sposobami postępowania
Kościoła wówczas; zasady i postępowanie heretyków ówczesnych były
zasadami i postępowaniem protestantów teraźniejszych. Odkryłem, że
tak jest – prawie ze strachem; zachodziło straszliwe podobieństwo,
straszliwsze, bo tak milczące i beznamiętne, pomiędzy martwą
historią przeszłości a gorączkową kroniką teraźniejszości. Piąty
wiek rzucał cień na szesnasty. Było to, jak duch powstający ze
wzburzonych wód dawnego świata, o kształcie i rysach nowego. Kościół
ówczesny, jak teraźniejszy, można by nazwać nieruchomym i twardym,
stanowczym, wyniosłym i nieugiętym; heretycy zaś byli chytrzy,
zmienni, pełni rezerwy i podstępni, zawsze starający się o względy
władzy świeckiej i nigdy nie godzący się z sobą, chyba przy jej
pomocy; a władza świecka zawsze zmierzała do rzeczy uchwytnych,
usiłując usunąć z widoku to, co niewidzialne i zastąpić wiarę
korzyścią. Jakiż był pożytek z kontynuowania sporu czy bronienia
mojej pozycji, jeśli ostatecznie kułem argumenty dla Arinoza lub
Eutychesa i stawałem się advocatus diaboli przeciw wielce
cierpliwemu Atanazemu i majestatycznemu Leonowi? Niech będzie dusza
moja ze świętymi! i czyż mam podnieść rękę przeciw nim? Prędzej może
niech zapomni prawa ręka swego sprytu; od razu uschnie, jak tego, co
niegdyś wyciągnął ją przeciwko prorokowi Boga! Klątwa na całe plemię
Cranmer'ów, Ridley'ów, Lazimer'ów i Jewel'ów! Niech zginą imiona
Bramhall, Ussher, Taylor, Stillingfleet i Barrow z oblicza ziemi,
jeśli nie upadnę u ich stóp z miłością i czcią owych ludzi, których
obraz zawsze miałem przed oczami i których słowa pełne muzyki były
zawsze w moich uszach i na moim języku".

...

Było jasne, że miałem się wiele jeszcze nauczyć w kwestii Kościołów
i że może jakieś nowe światło spływało na mnie. Ten kto zobaczył
ducha, nie może być takim, jakby go nigdy nie widział. Niebiosa się
otwarły i zamknęły znowu. Na chwilę zjawiła się myśl: "Ostatecznie
okaże się, że Kościół Rzymski ma rację", a potem zniknęła. Moje
dawne przekonania pozostały niezmienione. (...)

[kaczy.i.indyczy]

DZIEJE MOICH POGLĄDÓW RELIGIJNYCH OD 1841 DO 1845.


(...) Nie mogłem trwać w tym stanie, ani w świetle obowiązku ani
rozumu. Trudność polegała na tym: raz zostałem bardzo oszukany; jak
mogłem być pewny, że nie jestem oszukiwany drugi raz? Wtedy
myślałem, że mam słuszność, jak miałem być pewny, że teraz mam
słuszność? Przez tak wiele lat uważałem za pewne to, co teraz
odrzucałem. Jak mógłbym kiedykolwiek znowu mieć do siebie zaufanie?
Jak w r. 1840 słuchałem powstającego zwątpienia na korzyść Rzymu,
tak teraz słuchałem słabnącego zwątpienia na korzyść Kościoła
anglikańskiego. Być pewnym, to wiedzieć, że się wie; jaką miałem
wewnętrzną rękojmię, że się znowu nie zmienię, stawszy się
katolikiem? Miałem jeszcze lęk przed tym, choć myślałem, że
przyjdzie czas, kiedy to ustąpi. Jednak należało postawić jakąś
granicę tym obawom; muszę zrobić wszystko, co mogę, a potem
pozostawić jakiejś wyższej Sile, aby to pobłogosławiła. Tak to przy
końcu 1844 r. doszedłem do postanowienia napisania Essai o Rozwoju
Doktrynalnym, a następnie, jeśli pod koniec tej pracy moje
przekonania korzystne dla Rzymu nie osłabną, poczynienia potrzebnych
kroków, abym został przyjęty na jego łono.

W tym czasie stan mojego umysłu był ogólnie znany i nie robiłem z
niego wielkiej tajemnicy. Zilustruję to moimi listami, które dostały
się do mych rąk.

"16 listopada 1844. Przechodzę przez to, przez co przejść muszę, i
ufam tylko, że każdy dzień bólu jest o tyleż odliczany od
koniecznego ich szeregu, jaki musi być wyczerpany. Nie ma (po ludzku
mówiąc) jeszcze przez długi czas obawy, abym zmienił wyznanie.
Wynikło to bez mego zamierzenia; ale tak jest dobrze. O ile sam
siebie znam, moją jedyną wielką troską jest trudność, niepewność,
trwoga, sceptycyzm, które wywołuję u tak wielu, a także utrata
życzliwych uczuć i dobrej opinii ze strony tak wielu ludzi znanych i
nieznanych, którzy życzyli mi dobrze. A z tych dwu źródeł bólu
pierwsze jest stałe, wciąż żywe, niezłagodzone.

Przez całe dnie miałem literalny ból koło serca; a od czasu do czasu
wydawało się, że wszystkie skargi Psalmisty są moimi.

I o ile się znam, najgłębszą przyczyną tego, iż biorę pod rozwagę
zmianę [wyznania], jest moje głębokie niezmienne przekonanie, że
nasz Kościół znajduje się w schizmie i że moje zbawienie zależy od
przyłączenia się do Kościoła Rzymskiego. Mogę używać argumentu ad
hominem wobec tej, czy innej osoby, ale nie czuję, abym żywił urazę
lub niechęć do jakiejkolwiek rzeczy, jaka mi się zdarzyła. Nie mam
jakichkolwiek wizji nadziei, żadnych planów działania w
jakiejkolwiek sferze bardziej dla mnie odpowiedniej: nie mam obecnie
jakichś sympatyj wśród rzymskich katolików; prawie nigdy nie byłem,
nawet za granicą, na jakimś z ich nabożeństw; nie znam nikogo z
nich, nie podoba mi się, co słyszę o nich.

A poza tym, z jak wielu rzeczy rezygnuję w różnych dziedzinach! i są
to ofiary dla mnie nie do naprawienia, nie tylko wskutek wieku, w
którym ludzie nienawidzą zmian, ale i wskutek szczególnej miłości do
dawnych związków i do przyjemności wspomnień. Nie jestem także
świadomy jakiegokolwiek poczucia, entuzjastycznego czy trzeźwego,
przyjemności z ofiary; nie mam nic, co by mnie tu podtrzymywało.

Co mnie jeszcze zatrzymuje, to jest to, co zatrzymywało mnie długo,
obawa, że poddaję się złudzeniu; ale przekonanie pozostaje mocne we
wszelkich warunkach, przy wszelkich nastrojach umysłu. I to bardzo
poważne uczucie wzrasta we mnie, mianowicie, że powody, dla których
wierzę tyle, ile naucza nasz system, muszą poprowadzić mnie do wiary
w coś więcej, oraz, że nie wierzyć więcej oznacza wpaść z powrotem w
sceptycyzm.

Tysiączne dzięki za Twój przezacny i pocieszający list; chociaż nie
mówiłem jeszcze o tym, był on wielkim darem".

Wkrótce napisałem do tego samego przyjaciela w ten sposób: "Moją
intencją jest, jeśli mi się nic nie przydarzy, czego nie mogę
przewidzieć, spokojnie pozostać in status quo przez znaczny przeciąg
czasu ufając, że przyjaciele będą łaskawie pamiętać o mnie i o mej
próbie w swych modlitwach. I zrezygnowałbym z członkostwa w Kolegium
na jakiś czas przedtem, zanim zaszłoby cośkolwiek".


...


Zacząłem mój Essai o rozwoju Doktryny na początku 1845 r. i mocno
pracowałem nad nim przez cały rok aż do października. W miarę, jak w
pracy postępowałem, moje trudności tak się wyjaśniały, że przestałem
mówić o "katolikach rzymskich" i odważnie nazywałem ich katolikami.
Zanim doszedłem do końca, zdecydowałem się być przyjętym i książka
pozostaje w tym stanie, w jakim wówczas była, niedokończona.

[kaczy.i.indyczy]

STAN MOJEGO UMYSŁU OD 1845 ROKU.

Od czasu, jak stałem się katolikiem, nie mam naturalnie żadnych
dalszych dziejów moich poglądów religijnych do opowiedzenia. Mówiąc
to, nie mam na myśli, by mój umysł próżnował lub bym zrezygnował z
rozważania tematów teologicznych, lecz, że nie mam do zapisania
żadnych zmian i że nie miałem jakichkolwiek niepokojów umysłu.
Miałem doskonały spokój i zadowolenie; nigdy nie miałem ani jednej
wątpliwości. Nie odczułem przy nawróceniu jakiejkolwiek zmiany
intelektualnej czy moralnej, która by wywierała ucisk na mój umysł.
Nie uświadamiałem sobie, bym miał mocniejszą wiarę w fundamentalne
prawdy Objawienia czy większego panowania nad sobą; nie miałem
więcej zapału, ale było to, jak przybycie do portu po wzburzonym
morzu; i moje szczęście z tego powodu trwa nieprzerwanie do
dzisiejszego dnia. (...)

John Henry Newman

Apologia pro vita sua,Rozdział V.

[kaczy.i.indyczy]

Udalo mi sie znalezc caly rozdzial , wiec bez zbednych wstepow
zapodaje :)Zapewne zajmie to troche miejsca ,ale zapewniam ze warto .

John Henry Newman,
Apologia pro vita sua,
Rozdział V.

Od czasu, gdy zostałem katolikiem, nie mam do opowiedzenia żadnej
dalszej historii moich przekonań religijnych. Nie chcę przez to
powiedzieć, że mój umysł pozostawał bezczynny lub że porzuciłem
refleksję teologiczną; a jedynie że nie mam do odnotowania żadnych
zmian i nie odczuwam najmniejszego niepokoju. Jestem zadowolony i
żyję w doskonałym pokoju. Nigdy nie żywiłem najmniejszych
wątpliwości. Nie przypominam sobie, by w chwili mojego nawrócenia
dokonała się w moim umyśle jakakolwiek, intelektualna czy moralna,
przemiana. Nie miałem silniejszej wiary w fundamentalne prawdy
Objawienia i nie odczuwałem większego spokoju; nie stałem się
gorliwszy. Moje nawrócenie było jak powrót do portu po wzburzonym
morzu, a moje szczęście z tego powodu trwa niezakłócone do tej pory.

Nie miałem również żadnych problemów z przyjęciem tych dodatkowych
artykułów wiary, których nie znajduje się w doktrynie anglikańskiej.
W niektóre z nich już wierzyłem, żaden wszelako nie stanowił dla
mnie próby. Z największą łatwością wyznałem wiarę w te prawdy w
chwili przyjęcia mnie do Kościoła Katolickiego i z taką samą
łatwością wierzę w nie teraz. Daleki jestem oczywiście od tego, by
zaprzeczać, że każdy artykuł religii chrześcijańskiej - wyznawanej
przez katolików czy protestantów - najeżony jest trudnościami o
charakterze intelektualnym. I faktem jest, że, gdy idzie o mnie, nie
potrafię rozwiązać tych trudności. Wiele osób wykazuje ogromną
wrażliwość na trudności towarzyszące religii. Jestem na nie wrażliwy
jak każdy inny. Nigdy jednak nie potrafiłem dostrzec związku
pomiędzy choćby najostrzejszym widzeniem tych trudności i mnożeniem
ich do jakichkolwiek ilości - z jednej strony, z drugiej zaś
wątpieniem w prawdy, którym towarzyszą. Według mnie dziesięć tysięcy
trudności nie tworzy nawet jednej wątpliwości – trudność i
wątpliwość są niewspółmierne. Trudności, rzecz jasna, mogą tkwić w
dowodach, ja jednak mówię o trudnościach znajdujących się w samych
doktrynach lub stosunkach, w jakich doktryny te pozostają względem
siebie. Człowieka może irytować fakt, iż nie potrafi rozwiązać
jakiegoś problemu matematycznego – którego ostateczny wynik jest lub
nie jest mu dany – i nie wątpić przy tym, że problem ten ma
rozwiązanie, lub że jakaś konkretna odpowiedź jest prawdziwa. Pośród
wszystkich prawd wiary istnienie Boga uwikłane jest, moim zdaniem, w
największe trudności, a jednak z ogromną siłą wyryte w naszych
umysłach.

[kaczy.i.indyczy]

Mówi się, że trudno uwierzyć w naukę o Transsubstancjacji. Nie
wierzyłem w nią do chwili, gdy zostałem katolikiem. Nie miałem
żadnych trudności z jej przyjęciem, kiedy uwierzyłem, że Katolicki
Rzymski Kościół jest wyrocznią Boga i że uznał on tę prawdę za część
pierwotnego Objawienia. Przyznaję - jest trudna, niemożliwa wręcz do
pojęcia. Dlaczego jednak miałoby być trudno w nią uwierzyć?
Tymczasem Macaulay uważał, że tak trudno ją przyjąć, iż potrzebował
przykładu człowieka, który w nią wierzył, o talentach tak wybitnych
jak Sir Tomasz More, zanim uznał, że katolicy wieku oświecenia mogli
oprzeć się „przytłaczającej sile argumentów przeciwko tej
doktrynie“. „Sir Tomasz More“, mówi, „jest jednym z najlepszych
przykładów mądrości i cnoty, natomiast nauka o Transsubstancjacji
stanowi rodzaj próby ogniowej. Wiara, która przetrzyma tę próbę,
przetrzyma każdą próbę“. Jeżeli o mnie chodzi, to faktycznie nie
potrafię jej dowieść, nie umiem powiedzieć, w jaki sposób się
dokonuje. Powtarzam jednak, „dlaczego miałaby być niemożliwa? Cóż
może jej stać na przeszkodzie?“. „Cóż wiem o substancji lub materii?
Tyle, ile najwięksi filozofowie, czyli po prostu nic”. Potwierdza to
choćby fakt, że w naszych czasach powstała nawet szkoła
filozoficzna, według której to zjawiska konstytuują całość naszej
wiedzy fizycznej. Doktryna katolicka pozostawia zjawiska w spokoju:
nie mówi, że zjawiska znikają - przeciwnie, głosi, że pozostają; nie
twierdzi również, że te same zjawiska mogą występować w kilku
miejscach jednocześnie. Traktuje o tym, o czym nikt na świecie nic
nie wie – o substancjach materialnych. Podobnie jest z tą wzniosłą
prawdą tak anglikańskiej jak i katolickiej religii – doktryną o Bogu
w Trójcy Jedynym. Cóż ja wiem o istocie Boskiego Bytu? Wiem, że moje
pojęcie jedyności jest po prostu nie do pogodzenia z moją ideą
troistości, lecz gdy chodzi o ten konkretny fakt, nie mam żadnych
środków, by dowieść, że nie istnieje taki sens, w którym zarówno
jedność jak i troistość mogą być w równym stopniu orzekane o
niewyrażalnym Bogu.

[kaczy.i.indyczy]

Zamierzam jednak – jak chcą ci, którzy mnie oskarżają - wziąć na
siebie odpowiedzialność nie tylko za doktrynę Kościoła. Mówią oni,
że teraz, ponieważ jestem katolikiem, choć sam może nie popełniłem
grzechów przeciwko uczciwości, z których musiałbym się tłumaczyć, to
przynajmniej odpowiadam za grzechy innych - za wykroczenia moich
współwyznawców, moich braci kapłanów, Kościoła samego. Chętnie
przyjmuję tę odpowiedzialność i tak jak udało mi się – jak ufam – za
pomocą kilku słów rozproszyć w umysłach tych, którzy nie zaczynają
od tego, że mi nie wierzą, podejrzenia, od których wychodzi tak
wielu protestantów tworzących sobie sąd o katolikach – mianowicie,
że nasza religia tkwi w zabobonie i hipokryzji, grzechach
pierworodnch katolicyzmu - tak teraz, jak i przedtem, utożsamiając
się z Kościołem, podejmuję się jego obrony. Nie zamierzam,
oczywiście, zaprzeczać, że w tej wielokształtnej, rozproszonej po
całym świecie wspólnocie istnieje z konieczności ogromna masa
grzechu i błędu. Zajmę się udowodnieniem tylko tego jednego punktu –
że system Kościoła nie jest w żadnym tego słowa znaczeniu nieuczciwy
i dlatego zwolennicy oraz nauczyciele tego systemu mają prawo, by
uwolnić ich od ohydnych oskarżeń o nieuczciwość.

Wychodząc zatem od istnienia Boga, (które, jak powiedziałem, jest
dla mnie równie pewne, co moje własne istnienie - choć gdy próbuję
nadać podstawom tej pewności jakąś logiczną postać, napotykam
trudności, które nie pozwalają mi wykonać tego zadania w
satysfakcjonujący mnie sposób), spoglądam poza siebie, na świat
ludzi, a to, co widzę, napełnia mnie niewypowiedzianym smutkiem.
Świat zdaje się po prostu zadawać kłam tej wielkiej prawdzie, która
wypełnia całe moje jestestwo. Skutek tego, z konieczności, jest
taki, że czuję się równie zagubiony, jak gdyby zaprzeczono mojemu
własnemu istnieniu. Gdybym spojrzał do lustra i nie zobaczył w nim
swojej twarzy, odczuwałbym to samo, co czuję teraz, gdy spoglądam na
ten żyjący, zabiegany świat i nie widzę w nim żadnego odbicia
Stwórcy. To właśnie stanowi jedną z wielkich trudności, które
towarzyszą tej absolutnie podstawowej prawdzie, o której właśnie
wspomniałem. Gdyby nie głos, który wyraźnie przemawia w moim
sumieniu i w moim sercu, to, patrząc na ten świat, powinienem zostać
ateistą, panteistą lub politeistą. Mówię tu tylko w swoim imieniu i
daleki jestem od tego, by odmawiać prawdziwej siły tym argumentom na
rzecz istnienia Boga, które wyprowadza się z ogólnych faktów
ludzkiego społeczeństwa i biegu historii. Argumenty te jednak nie
przynoszą ze sobą ani ciepła, ani światła; nie przeganiają z mego
serca zimy nieutulonego żalu i smutku; nie sprawiają, że w moim
wnętrzu zaczynają rozkwitać pąki i rosnąć listki; nie niosą mojemu
moralnemu jestestwu radości. Widok, jaki prezentuje świat, nie jest
niczym innym, jak tylko zwojem proroka, pełnym „narzekań, płaczu i
biadania“.

Przypatrzcie się światu jak długi i szeroki; zbadajcie jego
historię, tak różnorodne rasy ludzkie - ich początki, ich losy, ich
wzajemne wyobcowanie, ich konflikty; a następnie ich obyczaje,
nawyki, rządy, formy kultu, ich przedsięwzięcia; ich bezcelowe
dążenia, ich przypadkowe osiągnięcia i zdobycze, bezpłodny kres
długotrwałych wysiłków, tak nikłe i niewyraźne oznaki jakiegoś
nadprzyrodzonego planu, ślepą ewolucję wielkich potęg i prawd, bieg
wydarzeń który, zda się, wychodzi od bezrozumnych zasad i nie ma
przyczyn celowych; wielkość i małość człowieka, jego dalekosiężne
cele, jego krótkotrwałe życie, zasłonę wiszącą nad jego
przyszłością; rozczarowania życia, klęskę dobra, powodzenie zła, ból
fizyczny i duchowe cierpienie, wszechobecność i natężenie grzechu,
powszechne bałwochwalstwo, zepsucie; ponurą, beznadziejną
bezbożność; stan, w jakim się znajduje cały rodzaj ludzki – tak
przerażająco, a jednak tak dokładnie opisany przez
Apostoła: „pozbawiony nadziei i bez Boga w świecie”— cały ten widok
przyprawia o zawrót głowy i przeraża, i narzuca umysłowi uczucie
głębokiej tajemnicy, której rozwiązanie znajduje się całkowicie poza
możliwościami człowieka.

[kaczy.i.indyczy]

Cóż można rzec w obliczu tej przeszywającej serce i oszałamiającej
rozum rzeczywistości? Mogę tylko powiedzieć, że albo nie ma żadnego
Stwórcy, albo to żyjące ludzkie społeczeństwo naprawdę zostało
odrzucone sprzed Jego oblicza. Gdybym zobaczył chłopca o pięknym
wyglądzie i bystrym umyśle, z wszelkimi oznakami szlachetnej natury,
rzuconego w świat bez jakiegokolwiek zabezpieczenia, nie
potrafiącego powiedzieć, ani skąd pochodzi i gdzie się urodził, ani
jakie są jego związki rodzinne, musiałbym wyciągnąć wniosek, że w
jego historii kryje się jakaś tajemnica i że z tej czy innej
przyczyny jego rodzice się go wstydzą. Tylko w ten sposób mógłbym
wytłumaczyć kontrast pomiędzy obietnicą a rzeczywistymi warunkami
jego życia. I w ten sam sposób myślę o świecie — jeśli istnieje
jakiś Bóg, ponieważ istnieje jakiś Bóg, rodzaj ludzki uwikłany jest
w jakąś przerażającą pierwotną tragedię; drogi świata i Stwórcy
rozeszły się. Taki jest fakt - fakt równie pewny, jak istnienie
ludzkiej rasy; i w ten sposób nauka o tym, co w teologii nosi nazwę
grzechu pierworodnego, staje się dla mnie niemal tak pewna jak samo
istnienie świata i istnienie Boga.

Przypuśćmy teraz, że było błogosławioną i miłującą wolą Stwórcy
wtrącić się w ten anarchiczny stan rzeczy. Jakie w taki razie -
winniśmy założyć - byłyby metody, które, z konieczności i w sposób
naturalny, służyłyby realizacji Jego miłosiernych zamiarów? Skoro
świat znajduje się w tak anormalnym stanie, z pewnością nie
zdziwiłbym się, gdyby interwencja - z konieczności - była równie
nadzwyczajna lub, jak to się mówi, cudowna. Ta kwestia jednak nie
wchodzi w zakres moich obecnych rozważań. Cuda, traktowane jako
dowody, obejmują jakiś proces rozumowania czy dowodzenia. Ja
natomiast mam na myśli taki sposób wnioskowania, który nie
przechodzi od razu w dowodzenie. Pytam raczej, jaki musi być
przeciwnik, który mógłby się oprzeć gwałtownej sile namiętności oraz
niszczącemu i rozkładającemu wszystko sceptycyzmowi rozumu w
dziedzinie dociekań religijnych? Nie zamierzam zaprzeczać, że prawda
stanowi właściwy przedmiot naszego intelektu oraz że jeżeli ten nie
dochodzi do prawdy, to albo przesłanka, albo sam proces wnioskowania
zawierają jakiś błąd. Nie mówię tu jednak o prawym rozumie, lecz
rozumie, który rzeczywście i konkretnie działa w upadłym człowieku.
Wiem, że rozum jako taki, bez pomocy, jeżeli się go tylko właściwie
używa, prowadzi do wiary w Boga, nieśmiertelność duszy i przyszłą
odpłatę. Rozważam tu jednak władzę rozumu w jej faktycznych i
historycznych przejawach i, ujmując rzecz z tego punktu widzenia,
nie sądzę, bym się mylił, gdy powiem, że, gdy chodzi o religię,
rozum przejawia po prostu skłonność do niewiary. Żadna, choćby
najświętsza, prawda nie jest w stanie mu się oprzeć na dłuższą metę.
Dlatego też w świecie pogańskim, gdy przyszedł nasz Pan, ostatnie
ślady dawnej wiedzy religijnej niemal całkowicie zanikły na tych
obszarach, gdzie ludzki intelekt przez wiele pokoleń przejawiał
swoją aktywność.

[kaczy.i.indyczy]

W naszych czasach sprawy przybrały podobny obrót. Poza Kościołem
Katolickim wszystko zmierza – z powodu specyfiki naszego stulecia w
znacznie szybszym tempie niż kiedyś - do takiej czy innej formy
ateizmu. Jakąż scenę, jaki widok prezentuje dzisiaj cała Europa! A
nie tylko Europa, lecz każdy rząd i każda cywilizacja na tym
świecie, która znalazała się pod wpływem umysłowości europejskiej! A
to nas tu najbardziej obchodzi - jakże przygnębiający z punktu
widzenia religii - nawet rozpatrywanej w jej najbardziej
elementarnej, rozrzedzonej postaci - jest spektakl, jaki prezentują
wykształcone umysły Anglii, Francji i Niemiec! Patrioci kochający
swój kraj i naród, ludzie religijni poza Kościołem Katolickim,
próbowali różnych sposobów, by zapanować nad niepohamowaną,
samowolną naturą ludzką i powstrzymać ją na drodze do niewiary.
Powszechnie uznaje się konieczność jakieś formy religii dla
zabezpieczenia interesów ludzkości. Gdzież jednak szukać tego
konkretnego przedstawiciela rzeczy niewidzialnych, który
dysponowałby taką siłą i odpornością, że mógłby stać się zaporą
chroniącą przed potopem? Trzy stulecia temu w krajach, które
odłączyły się od Kościoła Katolickiego, uznano, że upaństwowienie
religii - materialne, prawne i społeczne – stanowi najlepszy środek
do osiągnięcia tego celu. I przez długi czas tego rodzaju
rozwiązanie sprawdzało się w praktyce. Obecnie jednak, przez
szczeliny i pęknięcia, wróg wdziera się do Kościoła państwowego.
Trzydzieści lat temu ufność pokładano w edukacji; dziesięć lat temu
pojawiła się nadzieja, że pod wpływem handlu oraz dzięki panowaniu
sztuk pięknych i użytkowych na zawsze ustaną wojny. Ale czy znajdzie
się ktoś, kto zaryzykuje stwierdzenie, że gdziekolwiek na tej ziemi
znajduje się coś, dzięki czemu moglibyśmy wstrzymać świat w jego
dalszym pochodzie?

Sąd, który rozum wydaje o tych instytucjonalnych podporach jako
środkach mających w anarchicznym świecie zachować prawdę religijną,
musi zostać rozszerzony nawet na Pismo Święte, chociaż pochodzi od
Boga. Doświadczenie dowodzi, że Biblia nie służy celom, dla których
nigdy jej nie przeznaczono. Może, przypadkowo, stać się środkiem
nawrócenia pojedynczych ludzi, poza tym jednak księga jako taka nie
potrafi oprzeć się atakom dzikiego rozumu ludzkiego i obecnie
zaczyna potwierdzać, w aspekcie swej struktury i treści, siłę tego
powszechnego czynnika rozkładu, który z takim powodzeniem wpływa na
religię panującą.

[kaczy.i.indyczy]

Zakładając zatem, że Stwórca zechciał ingerować w sprawy ludzi i
zabezpieczyć zachowanie w świecie poznanie swojej Osoby - poznanie
na tyle jasne i określone, by mogło oprzeć się energii ludzkiego
sceptycyzmu - wówczas (daleki jestem od tego, by twierdzić, że nie
istniał inny sposób) nie byłoby niczym dziwnym, gdyby uznał za
właściwe wprowadzić na świat potęgę, która w sprawach religii
posiada przywilej nieomylności. Władza taka byłaby bezpośrednim,
czynnym i szybko działającym środkiem zdolnym zaradzić pojawiającym
się trudnościom; byłby to instrument adekwatny do potrzeb. I kiedy
słyszę, że Kościół Katolicki głosi, iż jest takim instrumentem, nie
tylko nie znajduję żadnych trudności w uznaniu tej idei, ale wręcz
uważam, że ta niejako sama narzuca się mojemu rozumowi. Dochodzę w
ten sposób do nieomylności Kościoła - ustanowionej przez
miłosiernego Stwórcę w celu zachowania religii w świecie oraz po to,
abyby ująć w karby wolność myśli (która sama w sobie jest oczywiście
jednym z naszych największych naturalnych darów) i ochronić ją przed
jej samobójczymi ekscesami. Proszę zauważyć, że ani teraz, ani
później nie będę miał okazji, by mówić bezpośrednio o treści
Obajwienia, lecz jedynie o sankcji, jakiej udziela ono prawdom,
które można poznać niezależnie od niego - czyli o tyle, o ile wiąże
się z obroną religii naturalnej. Twierdzę, że władza obdarzona
nieomylnością w sprawach religii jest doskonałą bronią, która na
przestrzeni ludzkich dziejów potrafiła odeprzeć ogromną energię
agresywnego, kapryśnego i wiarołomnego rozumu. Proszę, by czytelnicy
mieli na uwadze, że w tym, co mówię i co jeszcze powiem, cały czas
pamiętam o moim głównym celu, którym jest obrona siebie samego!

Później stanie się jasne, że bronię się tutaj przed pozornie
słusznym zarzutem, jaki wysuwa się przeciwko katolikom. Otóż według
niego ja, jako katolik, nie tylko utrzymuję, że wierzę w doktryny, w
które w głębi serca wierzyć nie mogę, ale również przyjmuję
istnienie na ziemi potęgi, która, według własnej woli i kiedy jej
się spodoba, odwołując się do swojej nieomylności, narzuca ludziom
dowolne nowe prawdy wiary; i że wskutek tego moje własne myśli nie
są moją własnością; że nie jestem w stanie powiedzieć, czy jutro nie
będę musiał odrzucić tego, w co wierzę dzisiaj i że koniecznym
rezultatem takiego stanu umysłu musi być albo upadlające
zniewolenie, albo zacięty wewnętrzny opór, który znajduje ujście w
skrytej niewierze, albo połączona z uczuciem obrzydzenia konieczność
ignorowania całego zagadnienia religii i mechaniczne powtarzanie
wszystkiego, co mówi Kościół i pozostawienie innym obrony jego
nauki. Wyjaśniłem wcześniej, jaki jest mój stosunek do doktryny
katolickiej, teraz powiem o moim stanowisku wobec nieomylności
Kościoła.

[kaczy.i.indyczy]

Przede wszystkim nauka o nieomylnym nauczycielu stanowi silny
protest przeciw sytuacji, w jakiej znajduje się obecnie rodzaj
ludzki. Człowiek zbuntował się przeciw swemu Stwórcy i właśnie ten
fakt spowodował boską interwencję - pierwszym aktem Boskiego
Posłańca musi być ogłoszenie tej prawdy. Kościół musi potępić bunt
jako największe możliwe zło. Nie wolno mu iść z nim na żadne układy -
jeżeli chce dochować wiary swemu Mistrzowi, rebelia musi być
zakazana i wyklęta. Takie było znaczenie mojej wypowiedzi, która
dostarczyła podstaw jednemu z tych szczególnych zarzutów, na który
obecnie odpowiadam. Nie mam jednak w tej materii żadnych win do
wyznania. Niczego nie muszę odwoływać i dlatego zupełnie świadomie
powtarzam tutaj tamto stwierdzenie. Powiedziałem wówczas: „Kościół
Katolicki uważa, że lepiej, aby słońce i księżyć spadły z nieba, by
ziemia zatrzymała się w miejscu, a rzesze, które ją zamieszkują,
umierały z głodu w najgorszych męczarniach (chodzi o cierpienia
doczesne), niż by jedna dusza - nie powiem: uległa zatraceniu - ale
popełniła choćby jeden grzech powszedni, świadomie powiedziała jedną
tylko nieprawdę lub przywłaszczyła sobie jeden marny grosz bez
jakiejś racji.” Uważam, że wyłożona tu zasada stanowi jedynie
preambułę formalnego uwierzytelnienia Kościoła Katolickiego, tak jak
akt Parlamentu mógłby zaczynać się od jakiegoś „Zważywszy że...” To
z powodu natężenia grzechu, w którym pozostaje rodzaj ludzki,
wprowadzono na świat przeciwnika zdolnego stawić mu czoła i
pierwszym aktem tej ustanowionej przez Boga potęgi będzie rzucenie
wrogowi wyzwania i pokonanie go. Zatem taka preambuła określa sens
pozycji Kościoła w świecie i wyjaśnia całą jego historię, nauczanie
i działanie.

W podobny sposób Kościół zawsze energicznie i jasno wykładał te inne
wielkie podstawowe prawdy, które albo stanowią wyjaśnienie jego
posłannictwa, albo określają charakter jego działania. Nie naucza,
że ludzka natura jest bezpowrotnie stracona, bo jeśli tak, to na
czym miałaby polegać jego misja? Nie twierdzi, że naturę tę należy
rozbić i niejako od nowa odbudować - lecz wyzwolić, oczyszczyścić i
przywrócić do stanu łaski. Nie głosi, że natura ludzka to po prostu
masa beznadziejnego zła, ale że obiecano jej wielkie rzeczy i nawet
teraz, w swoim obecnym stanie nieuporządkowania i grzechu, posiada
sobie właściwe cnoty i chwałę. Kościół wie jednak i naucza, że
odrodzenie, do którego zmierza, dokonuje się nie tylko poprzez
stosowanie pewnych zewnętrznych środków głoszenia i nauczania -
nawet jeżeli jest to jego nauczanie i głoszenie - lecz dzięki
wewnętrznej mocy duchowej lub łasce udzielanej bezpośrednio z góry
za jego pośrednictwem. Kościół ma za zadanie wyzwolić ludzką naturę
z jej nędzy - ale nie przez zwykłe podniesienie na poprzedni poziom,
lecz przez wyniesienie jej na poziom wyższy. Kościół uznaje
istnienie w ludzkiej naturze prawdziwej - choć zbrukanej - moralnej
doskonałości, nie może jej jednak uwolnić z ziemi inaczej, jak tylko
podnosząc ją ku niebu. Dla wypełnienia tego zadania złożono w rękach
Kościoła odradzającą łaskę i dlatego, z powodu natury tego daru,
Kościół z całą mocą podkreśla, że każde prawdziwe nawrócenie musi
rozpocząć się od źródeł myśli i naucza, że osoba ludzka musi być
zdrową i doskonałą świątynią Boga, gdy zarazem jest ona jednym z
żyjących kamieni, które budują widzialną wspólnotę religijną. W ten
sposób rozróżnienia pomiędzy naturą i łaską oraz pomiędzy zewnętrzną
i wewnętrzną religią stają się dwoma kolejnymi artykułami wiary,
które należą do tego, co określiłem mianem preambuły boskiego
posłannictwa Kościoła.

Tego rodzaju prawdy Kościół energicznie potwierdza i podaje ludziom
pod rozwagę. Gdy idzie o te prawdy, nie stosuje żadnych półśrodków,
żadnej powściągliwości, żadnej delikatności ani
roztropności. ,,Musicie się narodzić na nowo” - oto prosta,
bezpośrednia forma wypowiedzi, którą posługuje się na wzór swego
Boskiego Mistrza: ,,cała wasza natura musi się odrodzić - wasze
namiętności i wasze uczucia, wasze zamierzenia, i wasze sumienia, i
wasza wola i wreszcie last but not least wasz intelekt - muszą obmyć
się w nowym żywiole i zostać ponownie poświęcone waszemu Stwórcy.” Z
powodu przypominania tych punktów nauki Kościoła na mój własny
sposób pewne fragmenty jednego z tomów moich kazań spotkały się z
ogólnym oskarżeniem, jakie wysuwa się pod adresem moich przekonań
religijnych. Autor owych zarzutów orzekł, że albo jestem szalony -
jeśli wierzyłem, albo pozbawiony jakichkolwiek zasad - jeżeli nie
wierzyłem - w swoje własne stwierdzenia: że mianowicie leniwa,
obdarta, brudna, dopuszczająca się niekiedy kłamstwa żebraczka,
jeżeli tylko zachowała czystość, trzeźwość, pogodę ducha i była
religijna, może żywić nadzieję, że pójdzie do nieba - gdy nadziei
takiej absolutnie nie może mieć utalentowany polityk, prawnik czy
arystokrata - choćby zawsze był sprawiedliwy, prawy, wielkoduszny,
godny szacunku i sumienny, jeżeli nie ma również jakiegoś udziału w
łasce Bożej. Otóż uważam, że przed tego rodzaju krytyką bronią mnie
słowa naszego Pana, które Ten skierował do arcykapłanów: „Celnicy i
nierządnice wchodzą przed wami do Królestwa Niebieskiego.” Tę samą
parę alternatywnych oskarżeń wysunięto pod moim adresem, ponieważ
ośmieliłem się powiedzieć, że przyzwolenie na nieczyste pragnienia
jest czymś nieskończenie bardziej złym niż kłamstwo ujęte w
oderwaniu od jego przyczyn, motywów i konsekwencji: kłamstwo bowiem,
rozpatrywane samodzielnie - niezależnie od tego, jak byłoby
haniebne, podłe, szkodliwe dla porządku społecznego czy zasługujące
na publiczne potępienie - jest przypadkową wypowiedzią, niemal
czysto zewnętrznym aktem, który nie pochodzi wprost z ludzkiego
serca. Mamy natomiast wyraźne słowa naszego Pana, który mówi,
że „każdy, kto pożądliwie spogląda na kobietę, w swoim sercu już
dopuścił się z nią cudzołóstwa.” Teksty te z całą pewnością dają mi
takie samo prawo wierzyć w doktryny, które wywołały tak wielkie
zaskoczenie, jak i w grzech pierworodny, w Nadprzyrodzone Objawienie
lub w to, że jedna z Osób Boskich cierpiała na krzyżu, a także że
kara za grzechy trwa wiecznie.

[kaczy.i.indyczy]

Przechodząc teraz od tego, co nazwałem preambułą aktu udzielenia
Kościołowi nieomylności, do samej nieomylności, chcę poczynić dwie
krótkie uwagi: 1. z jednej strony nie określam tu niczego na temat
zasadniczego podmiotu tej władzy, jest to bowiem zagadnienie
doktrynalne, a nie historyczne czy praktyczne; 2. z drugiej zaś nie
rozszerzam bezpośredniego obszaru zagadnień, nad którymi rozciąga
się jurysdykcja nieomylności, poza kwestie religijne. A teraz kilka
słów o samej nieomylności.

Władza ta, rozważana w całej pełni, jest równie ogromna jak zło,
które ją poprzedziło. Gdy podejmuje działania i zabiera głos - lecz
tylko w ramach swoich uprawnień, w przeciwnym bowiem razie
oczywiście zachowuje milczenie - utrzymuje, że doskonale zna
prawdziwe znaczenie każdej części i każdego szczegółu Boskiego
Przesłania, które nasz Pan powierzył Apostołom. Twierdzi, że zna
swoje własne granice i że sama rozstrzyga, co może i czego nie może
określać w sposób absolutny. Utrzymuje nadto, że jej jurysdykcja
rozciąga się również na stwierdzenia, które nie dotyczą bezpośrednio
religii - w tym sensie, że może określać, czy wiążą się one
pośrednio z religią i, zgodnie z własnym sądem, rozstrzygać, czy w
konkretnym przypadku stwierdzenia te pozostają w harmonii z prawdą
objawioną. Władza ta rości sobie prawo do ostatecznego orzekania -
obojętne, czy w obrębie swoich kompetencji, czy poza nim - że takie
i takie stwierdzenia są lub nie są - co do swego ducha lub z racji
konsekwencji, do których prowadzą - szkodliwe dla Depositum wiary -
i odpowiednio dopuszcza je lub potępia i zabrania ich głoszenia.
Twierdzi, że ma prawo według własnego uznania nakazywać milczenie we
wszelkich kwestiach i kontrowersjach doktrynalnych, które, w oparciu
o własne ipse dixit , ogłasza jako niebezpieczne, nieporządane lub
nie na czasie. Domaga się, by katolicy, niezależnie od tego, co
sądzą o tych aktach, przyjęli je z tymi zewnętrznymi oznakami czci,
poddania i lojalności, jakie, na przykład, Anglicy okazują w
obecności swego suwerena, nie krytykując ich, ponieważ - na
przykład - ich materia jest nieodpowiednia lub dlatego, że narzucono
je siłą. I wreszcie naucza, że może wymierzać kary duchowe; odciąć
nieposłusznych od zwyczajnych kanałów łaski i ekskomunikować tych,
którzy odmawiają podporządkowania się jej formalnym deklaracjom.
Taka jest nieomylność spoczywająca w Kościele Katolickim,
rozpatrywana w swoich konkretnych przejawach, ozdobiona i otoczona
oznakami swojej wzniosłej suwerenności; jest to, by powtórzyć, co
powiedziałem wcześniej, nadzwyczajna i ogromna potęga, zesłana na
ziemię, by pokonać i zapanować nad gigantycznym złem.

A teraz wyznaję swoje całkowite posłuszeństwo wobec roszczeń tej tak
scharakteryzowanej potęgi. Wierzę w całą objawioną prawdę - jak była
głoszona przez Apostołów, jak przez Apostołów została powierzona
Kościołowi i jak przez Kościół została ogłoszona mnie. Przyjmuję ją
w nieomylnej interpretacji Autorytetu, któremu została powierzona i
jak dalej będzie interpretowana przez ten sam Autorytet aż po kres
czasów. Przyjmuję ponadto powszechnie akceptowane tradycje Kościoła,
w których zawarta jest materia tych nowych orzeczeń dogmatycznych,
jakie są od czasu do czasu ogłaszane i które zawsze stanowiły tło i
ilustrację już zdefiniowanych dogmatów. Poddaję się także tym innym -
teologicznym czy nie teologicznym - decyzjom Stolicy Świętej, które
ta podejmuje poprzez ustanowione przez siebie organa, i które,
pozostawiając na boku kwestię ich nieomylności, domagają się ode
mnie akceptacji i posłuszeństwa. Uważam również, że stopniowo, z
upływem wieków, katolickie dociekania teologiczne przyjęły pewien
określony kształt i przybrały postać nauki z własną metodą i
terminologią pod intelektualnym przewodnictwem takich wielkich
umysłów jak św. Atanazy, św. Augustyn i św. Tomasz. Nie odczuwam też
najmniejszej pokusy, aby niszczyć to wielkie dziedzictwo myśli,
które zostało nam przekazane dla czasów współczesnych.

A skoro taka jest moja wiara, którą z całego serca wyznaję i którą,
o ile wiem, wyznaje cały Kościół Katolicki, to, na pierwszy rzut
oka, mogłoby się wydawać, że niespokojny ludzki intelekt zostaje
zupełnie skrępowany, a wszelkie niezależne wysiłki i działania
całkowicie uniemożliwione. Jeżeli zatem to jest sposób na
zdyscyplinowanie rozumu, to zostaje on zdyscyplinowany po to
jedynie, by zostać unicestwiony. Rzecz ma się jednak inaczej i nie
taki, jak rozumiem, był zamiar Opatrzności, która ustanowiła
nieomylność jako wielkie remedium na wielkie zło. Potwierdza to
miniona historia konfliktu pomiędzy nią i rozumem oraz perspektywy
trwania tego konfliktu w przyszłości. Energia ludzkiego umysłu
rośnie, gdy ten napotyka opór. Intelekt doskonale się rozwija i
raduje się swoją niezmożoną, prężną siłą pod potężnymi ciosami tej
ustanowionej przez Boga broni. Nigdy też nie jest bardziej sobą jak
wówczas, gdy zostaje pokonany. Pisarze protestanccy utrzymują na
ogół, że w historii religii działają dwie wielkie zasady - Autorytet
i Sąd Prywatny i że protestanci zachowują całkowitą swobodę
wydawania sądów my zaś odziedziczyliśmy życie w niewoli Autorytetu.
Tak jednak nie jest. Jedynie Kościół Katolicki - i tylko on -
stanowi arenę, na której mogą spotkać się ci dwaj przeciwnicy w
przerażającym, nigdy nie kończącym się pojedynku. Z punktu widzenia
historii i rozlicznych działań religii czymś absolutnie koniecznym
jest, by owa walka trwała bezustannie. Każdy akt nieomylności
stanowi wynik intensywnych i różnorodnych operacji rozumu (który
jest jej sojusznikiem i przeciwnikiem zarazem) i prowokuje
następnie - gdy ów akt został już dokonany - kolejną reakcję rozumu.
I - by posłużyć się przykładem z dziedziny polityki - tak jak
Państwo istnieje i trwa dzięki rywalizacji i konfliktom, uzurpacji
uprawnień i klęską konstytuujących je elementów, tak też
Chrześcijaństwo Katolickie nie jest prostym przykładem religijnego
absolutyzmu, lecz stanowi arenę ciągłych zmagań Autorytetu i Sądu
Prywatnego, które na przemian bądź to biorą górę, bądź się wycofują -
niczym przypływy i odpływy oceanu. Kościół to ogromna rzesza ludzi
o upartych umysłach i dzikich namiętnościach, których piękno i
majestat Mocy Nadprzyrodzonej zebrały razem w tym, co można
przyrównać do ogromnego zakładu poprawczego czy szkoły - nie do
szpitala czy więzienia; nie po to, by kazać im iść spać czy żywcem
pogrzebać. Zebrano ich razem (jeśli wolno mi zmienić metaforę) jak
gdyby w jakiejś moralnej fabryce, w której surową ludzką naturę -
tak doskonałą, tak niebezpieczną, zdolną do posłuszeństwa Bożym
zamiarom - poddaje się nieustannemu i głośnemu procesowi rozkładania
i oczyszczania, aby ją ukształtować na nowo.

[kaczy.i.indyczy]

Św. Paweł pisze, że jego apostolskiej władzy udzielono mu dla
budowania – nie dla niszczenia. Nie istnieje lepsze ujęcie
nieomylności Kościoła: ma ona zaradzić konkretnej potrzebie i poza
tę potrzebę nie wykracza. Celem – i skutkiem działania nieomylności
nie jest osłabienie wolności czy energii ludzkiej myśli w obszrze
dociekań religijnych, lecz kontrola i nadzór nad jej wybrykami.
Jakie były wielkie dzieła nieomylności? Wszystkie zostały dokonane w
obszarze teologii: zwalczenie arianizmu, eutychianizmu,
pelagianizmu, manicheizmu, luteranizmu, jansenizmu - oto imponujące
skutki jej działania w przeszłości. Teraz zaś o otrzymanym przez nas
zapenieniu, że w przyszłości nieomylność zawsze będzie działać w ten
sam sposób.

Przede wszystkim nieomylność nie może w swych działaniach wykraczać
poza wyraźnie określonym krąg zagadnień i we wszystkich swych
decyzjach - czy definicjach , jak się je nazywa - musi trzymać się
tych granic. Te zaś wyznaczone są przez wielkie prawdy prawa
moralnego, religii naturalnej oraz wiary apostolskiej i zarazem
stanowią fundament nieomylności, której nie wolno poza nie wychodzić
i do których zawsze musi się odwoływać. Zarówno krąg zagadnień jak i
artykuły należące do obszaru działania nieomylność są raz na zawsze
określone. Nieomylna władza zawsze musi kierować się się Pismem Św.
i Tradycją; musi odnosić się do prawd apostolskich, które narzuca
wiernym lub (jak to się zwykło określać) definiuje . W przyszłości
zatem nic nie może zostać mi przedstawione jako część wiary, jak
tylko to, co już powinienem byłem przyjąć, a czego do tej pory nie
przyjąłem po prostu dlatego, że mi tego nie wyjaśniono. Nie może
zostać mi narzucone nic, co różniłoby się od tego, w co już wierzę—a
tym bardziej, co by z tym pozostawało w sprzeczności. Nowa prawda,
która zostaje ogłoszona - jeżeli już trzeba nazywać ją nową – musi
być przynajmniej jednorodna, pokrewna, zawarta w i powiązana ze
starymi prawdami; musi być taka, że mógłbym domyślić się, że
stanowi – lub życzyć sobie by stanowiła – część Apostolskiego
Objawienia, a przynajmniej posiadać takie cechy, że mój umysł
chętnie zgodzi się ją przyjąć, gdy tylko o niej usłyszy. Być może ja
i inni tak naprawdę zawsze w nią wierzylismy i jedyna rzecz, która w
tym momencie zostaje rozstrzygnięta, to ta, że mogę mieć odtąd
satysfakcję, iż muszę wierzyć - że przez cały czas wierzyłem - w to,
w co przede mną wierzyli Apostołowie.

Weźmy dogmat, który zdaniem protestantów stanowi największą trudność
naszej doktryny - Niepokalne Poczęcie Najświętszej Marii Panny.
Proszę, by czytelnik przypomniał sobie główny tok moich rozważań,
który jest następujący: nie mam żadnych trudności z przyjęciem tej
prawdy wiary, a to dlatego że pozostaje ona w doskonałej harmonii z
tym kręgiem uznanych dogmatów, do którego niedawno ją włączono —
skoro jednak ja nie mam żadnych trudności, dlaczego również inni nie
mieliby ich nie mieć? Dlaczego nie stu ludzi? Dlaczego nie tysiąc?
Otóż jestem pewien, że katolicy na ogół nie mają żadnych trudności z
przyjęceim dogmatu o Niepokalanym Poczęciu i że nie ma powodu, dla
którego mieliby mieć takie trudności. Kapłani nie mają żadnych
trudności - mówicie mi, że powinni mieć, ale nie mają. Uwierzcie, że
inni mogą myśleć i odczuwać w sposób bardzo różny od waszego.
Dlaczego zatem ludzie, gdy pozostawić ich samym sobie, popadają w
tak odmienne formy religii, jeżeli nie dlatego, że istnieją pośród
nich różne, bardzo od siebie odmienne typy umysłowości? Tak więc na
podstawie mojego świadectwa o mnie samym - jeśli w nie wierzycie -
sądźcie o innych katolikach: my nie znajdujemy tych trudności, jakie
wy znajdujecie, w doktrynach, w które wierzymy. Nie doświadczamy
żadnych intelektualnych trudności, gdy chodzi o tę szczególną
doktrynę, którą wy nazywacie współczesną nowinką. My, kapłani, nie
musimy być hipokrytami, chociaż każe się nam wierzyć w Niepokalane
Poczęcie. Dla ogromnych rzesz ludzkich wyznających chrześcijaństwo
według naszego sposobu – co do szczególnego charakteru, ducha i
światła (obojętne jakim posłużymy się słowem), sposobu, w jaki
wierzą katolicy — przyjęcie, że Najświętsza Maria Panna została
poczęta bez grzechu pierworodnego, nie stanowi żadnego problemu.
Zresztą, katolicy nie zaczęli wierzyć w tę prawdę, ponieważ została
ona zdefiniowana, ale zdefiniowano ją, ponieważ katolicy w nią
wierzyli.

Tak więc definicja z 1854 nie tylko nie była dla świata katolickiego
jakimś tyrańskim ciosem, ale została przyjęta z największym
entuzjazmem. Promulgowano ją w odpowiedzi na jednomyślne petycje
słane do Stolicy Świętej ze wszystkich części Kościoła z prośbą o
definicję ex cathedra , że doktryna ta jest apostolska - i dlatego
jako taką ją ogłoszono. Nigdy nie słyszałem o żadnym katoliku, który
miałby trudności z przyjęciem tej doktryny, a którego wiara już z
innych powodów nie byłaby podejrzana. Oczywiście istnieli poważni i
dobrzy ludzie, których niepokoiła wątpliwość, czy w oparciu o Pismo
Św. i Tradycję można dowieść w sposób formalny, że nauka o
Niepokalanym Poczęciu pochodzi od Apostołów. Z tej przyczyny ludzie
ci, choć sami w nią wierzyli, nie wiedzieli, jakim sposobem mogłaby
zostać ogłoszona przez Najwyższą Władzę i narzucona wszystkim
katolikom jako prawda wiary. Jest to jednak odrębne zagadnienie.
Chodzi o to, czy nauka o Niepokalanym Poczęciu stanowi dla
wierzących jakiś ciężar. Otóż moim zdaniem nie. Co więcej, szczerze
uważam, że św. Bernard i św. Tomasz, którzy w swojej epoce mieli
wobec niej pewne wątpliwości, gdyby dożyli naszych czasów,
przyjęliby ją z radością. Ich trudności, moim zdaniem, dotyczyły
kwestii terminologicznych, idei i argumentów. Uważali, że doktryna o
Niepokalanym Poczęciu jest niezgodna z innymi doktrynami i że
argumentom tych, którzy jej w owym okresie bronili, brakowało
precyzji, która została osiągnięta w wyniku długich dysput w
następnych stuleciach - a właśnie z tego braku precyzji brały się
wszystkie różnice opinii i kontrowersje.

[kaczy.i.indyczy]

Przypadek, o którym wspomniałem, sugeruje inną jeszcze uwagę: liczba
tych tzw. nowych doktryn nie będzie nas przygniatać, jeżeli potrzeba
aż ośmiu wieków, by ogłosić choćby jedną z nich - tyle mniej więcej
trwało przygotowanie definicji o Niepokalanym Poczęciu. Jest to
oczywiście przypadek nadzwyczajny, trudno jednak powiedzieć, jak
wygląda zwyczajny, jeśli się pamięta, jak niewiele jest tych
formalnych okazji, gdy Nieomylność uroczyście podnosi swój głos. W
sposób naturalny za właściwy podmiot nieomylnej władzy uważamy
Papieża i Sobór Powszechny: otóż w historii chrześcijaństwa było
tylko osiemnaście takich soborów — przeciętnie jeden w każdym
stuleciu — z tych zaś niektóre nie wydały żadnych orzeczeń, inne
zajmowały się tylko jednym zagadnieniem, a wiele z nich dotyczyło
jedynie zasadniczych punktów doktryny. Prawda, Sobór Trydencki zajął
się szerokim spektrum zagadnień doktrynalnych; do jego kanonów
zastosowałbym jednak uwagę poczynioną już w tym moim kazaniu
uniwersyteckim, które skrytykowano w Pamflecie, który, z kolei,
spowodował powstanie tej książki. Powiedziałem tam, że poszczególne
wersy Atanazjańskiego Wyznania wiary stanowią jedynie powtórzenie -
w różnej postaci - jednej i tej samej idei. I podobnie Dekrety
Soboru Trydenckiego nie dotyczą odrębnych zagadnień, lecz w
szczegółowy sposób i w kilku oddzielnych deklaracjach wykładają
kilka koniecznych prawd. Tę samą uwagę zastosowałbym do kilku
wydanych przez papieży i przyjętych przez Kościół potępień
teologicznych oraz, ogólnie, do papieskich orzeczeń dogmatycznych.
Przyznaję, na pierwszy rzut oka decyzje te, z racji swej ilości,
wydają się stanowić większy ciężar dla wiary poszczególnych osób
aniżeli kanony soborowe. Nie wierzę jednak, aby naprawdę stanowiły
taki ciężar. Nie chodzi o to, że katolicy - świeccy czy kapłani - są
na tę kwestię obojętni lub też że z powodu jakiejś lekkomyślności,
przyjmą wszystko, cokolwiek im się przedłoży, albo że są gotowi, jak
prawnicy, mówić według uprzednio napisanego streszczenia; ale w tego
rodzaju potępieniach Stolica Święta angażuje się przede wszystkim w
odrzucenie jednej lub dwóch wielkich linii błędu, takich jak
luteranizm czy jansenizm, zasadniczo etycznych - nie doktrynalnych -
które odbiegają od myśli katolickiej i wyraża to jedynie, co każdy
dobry, nawet niewykształcony katolik o przeciętnych zdolnościach,
kierując się swoim zdrowym rozsądkiem, sam by powiedział, gdyby
przedstawiono mu dane zagadnienie.

[kaczy.i.indyczy]

Chciałbym teraz uczciwie powiedzieć, co, moim zdaniem, stanowi
wielką próbę dla rozumu stojącego na przeciw tej wzniosłej
prerogatywy Kościoła Katolickiego, która jest przedmiotem moich
rozważań. Szeroko opisałem konkretne formy i okoliczności, w jakich
nieomylny autorytet prezentuje się katolikom. Autorytet ten został
wyposażony w prerogatywę jurysdykcji pośredniej, która dotyczy
zagadnień leżących poza właściwymi granicami jego kompetencji.
Posiada tę jurysdykcję z bardzo ważnych powodów. Nie mógłby działać
w swojej własnej prowincji, gdyby nie miał prawa wykraczać poza nią.
Nie mógłby właściwie bronić prawdy religijnej, gdyby nie nie było mu
wolno domagać się dla niej tego, co można określić jako jej pomœria -
przedmurze ; lub, by wziąć inny przykład, gdyby nie mógł działać w
sposób, w jaki my działamy jako naród, który za własny uważa nie
tylko kraj, w którym żyjemy, lecz również to, co określamy wodami
terytorialnymi Brytanii. Kościół Katolicki nie tylko twierdzi, że ma
prawo wydawać nieomylne sądy w kwestiach religijnych, lecz że wolno
mu również krytykować te pozateologiczne opinie, które wpływają na
religię - a więc poglądy z dziedziny filozofii, nauki, literatury i
historii - i żąda naszego posłuszeństwa wobec tych roszczeń.
Twierdzi, że może potępiać książki, nakazywać ich autorom milczenie
i zabraniać dyskusji. W tym obszarze - wziętym całościowo - Kościół
nie tyle przemawia doktrynalnie, co narzuca pewne środki
dyscyplinujące. Oczywiście należy mu się podporządkować bez słowa
sprzeciwu, a być może, z upływem czasu, wycofa się milcząco z
wydanych przez siebie zakazów. W takich przypadkach kwestie wiary w
ogóle nie wchodzą w grę, to bowiem, co stanowi materię wiary, jest
zawsze prawdziwe i nigdy nie może zostać odwołane. Z faktu, że w
Kościele Katolickim złożony został dar nieomylności, nie wynika
również, że ci, którzy nim zawiadują, są nieomylni we wszystkim, co
robią. „O, cudowna to rzecz,” mówi poeta „posiadać moc olbrzyma,
lecz tyrańska korzystać z niej jak olbrzym.” Sądzę, że historia
dostarcza nam przykładów, kiedy w Kościele władza została nadużyta -
przyznać, że tak było, to potwierdzić, że boski skarb, by posłużyć
się słowami Apostoła, złożono w „glinianych naczyniach”. Nie wynika
stąd również, że istota aktów władzy jest niesłuszna czy
niewłaściwa, ponieważ ich forma mogła być obciążona jakimiś
defektami. Najwyższa władza działa za pośrednictwem niższych
organów, a wiemy, jak często organa te uzurpują sobie imię swoich
mocodawców, dzięki czemu im to przypisuje się błędy, których tak
naprawdę nie popełnili. Przyznając jednak, że zarzuty te są
uzasadnione i to w stopniu większym, aniżeli można by z jakimkolwiek
pozorem słuszności uznać je za takie w odniesieniu do rządzących
Kościołem, postawmy pytanie: których trudności - wynikających z
braku roztropności czy umiarkowania - nie można by o wiele słuszniej
uznać za problem wspólnot i instytucji protestanckich? Dlaczego ta
sytuacja miałaby czynić hipokrytów z nas, katolików, a z
protestantów nie? W tym przypadku nie nakazuje się nam w cokolwiek
wierzyć, a jedynie posłuszeństwo wobec decyzji władzy i zachowanie
milczenia. Podobnie protestanci byli niegdyś posłuszni królewskim
nakazom powstrzymania się od rozstrząsania takich czy innych
zagadnień teologicznych. Rozważane przeze mnie ograniczenia zostają
nałożone tylko na nasze działania, nie nasze myśli. W jaki sposób,
na przykład, zakaz publikowania oszczerstw może uczynić z
kogokolwiek hipokrytę? - jego myśli są równie wolne jak przedtem:
autorytatywne zakazy mogą drażnić i irytować, nie mają jednak
najmniejszego wpływu na korzystanie z rozumu.

[kaczy.i.indyczy]

Tyle na początek, ale pójdę dalej i powiem, że mimo wszystkich
zarzutów, jakie najbardziej wrogo nastawiony krytyk może wysunąć
przeciw nadużyciom władzy czy innym twardym posunięciom wysokich
hierarchów Kościoła w przeszłości, czas, moim zdaniem pokazał, że
najczęściej mieli oni rację, ci zaś, których potraktowali surowo,
najczęściej tkwili w błędzie. Imię Orygenesa jest mi bardzo drogie i
nie chcę nawet słyszeć, że ten wielki człowiek został na wieki
potępiony. Jestem jednak pewien, że w sporze pomiędzy nim i
zwolennikami jego nauki a władzą kościelną, to jego przeciwnicy
mieli rację, on zaś się mylił. Któż mógłby jednak cierpliwie
opowiadać o jego wrogu i wrogu św. Jana Chryzostoma, niejakim
Teofilu, biskupie Aleksandrii? Kto mógłby podziwiać lub szanować
papieża Wigiliusza? I oto nasuwa mi się jeszcze jedna refleksja. Gdy
jeszcze jako anglikanin studiowałem historię Kościoła, często z
ogromną mocą uświadamiałem sobie, jak zwolennicy błędu, który
później stawał się herezją, w niewłaściwym momencie zaczynali głosić
jakąś prawdę wbrew zakazom władzy. Wszystko ma swój czas, niejeden
zaś pragnie naprawy takiego czy innego nadużycia, pełniejszego
rozwinięcia tej czy innej doktryny, lub przyjęcia jakiejś
szczególnej linii postępowania, zapominając jednocześnie postawić
sobie pytanie, czy nadszedł na to odpowiedni moment. Człowiek taki,
wiedząc, że za jego życia nikt poza nim nie zrobi nic w kierunku
realizacji tego, co uważa za słuszne, jeżeli on sam się tego nie
podejmie, nie słucha głosu władzy i w swoim stuleciu niszczy dobre
dzieło, tak że inny, który jeszcze się nie narodził, nie będzie miał
możności doprowadzenia sprawy do końca w następnym. Taki człowiek
może światu wydać się odważnym bojownikiem o prawdę i męczennikiem
sprawy wolności przekonań, naprawdę jednak jest właśnie jednym z
tych ludzi, których kompetentna władza powinna uciszyć. A chociaż
dana kwestia może nie należeć do kręgu zagadnień, co do których
władza ta cieszy się przywilejem nieomylności lub też, być może, nie
dopełniono wymogów formalnych nieomylnego orzekania, to jednak w
takich przypadkach jest niewątpliwym obowiązkiem władzy postępować
energicznie i zdecydowanie. A mimo to jej akty potomność zapamięta
jako naruszenie prawa do wolności przekonań i uciszenie reformatora,
a także jako przykład niskiej miłości do błędu. Tego rodzaju
działania zostaną ocenione jeszcze surowiej, jeżeli, przypadkiem,
rządzący w swoim postępowaniu przejawią jakikolwiek brak względów
czy roztropności i wszyscy sprawujący tę władzę zostaną uznani za
oportunistów obojętnych na sprawiedliwość i prawdę. A przy tym
jeszcze ta sama władza może przypadkowo być wspierana przez jakieś
skarajne ugrupowanie, które do rangi dogmatu wynosi swoje
przekonania, mając na celu przede wszystkim zniszczenie każdej innej
szkoły poza własną.

Taki stan rzeczy może być w danej chwili irytujący i zniechęcający
dla dwojakiego rodzaju ludzi: dla tych o poglądach umiarkowanych,
którzy chcieliby w największym możliwym stopniu pomniejszyć
znaczenie różnic religijnych oraz dla tych, którzy jasno widzą
istniejące zło i szczerze chcą mu zaradzić - zło, o którym
teologowie w tym czy innym kraju nic nie wiedzą, a nawet tam, gdzie
ono istnieje, nie każdy ma środki, by je właściwie ocenić. Tak
działo się kiedyś i tak dzieje się teraz. Żyjemy w zadziwiającym
stuleciu: rozwój wiedzy świeckiej jest po prostu oszałamiający – tym
bardziej, że towarzyszy mu perpektywa kontynuacji - i to w jeszcze
szybszym tempie i ze wspanialszymi wynikami. Otóż te odkrycia, pewne
czy prawdopodobne, wywierają pośredni wpływ na przekonania
religijne, stąd też musi pojawić się pytanie, w jaki sposób pogodzić
roszczenia Objawienia i nauk przyrodniczych. Niewielu poważnych
ludzi może zachować spokój bez jakichś racjonalnych podstaw dla
swojej wiary religijnej - umysł niejako instynktownie usiłuje godzić
teorię i fakty. A zatem, gdy zalewa nas rzeka faktów, już to
potwierdzonych bądź też dopiero spodziewanych, z perspektywą całej
masy następnych, wszyscy wierzący w Objawienie, katolicy i
niekatolicy, zostają winni zastanowić się, w jaki sposób fakty te
wpływają na nich samych - mając na względzie chwałę Bożą oraz te
liczne dusze, które, w konsekwencji zadufanego tonu szkół myśli
laickiej, znajdują się w niebezpieczeństwie stoczenia się w otchłań
liberalnych przekonań.

Nie zamierzam tutaj krytykować tej ludzkiej rzeszy, która w naszych
czasach wyznaje liberalizm w religii i która od współczesnych
odkryć, już potwierdzonych bądź dopiero dokonywanych, oczekuje
pośrednich lub bezpośrednich wskazań, co ma sądzić o świecie
niewidzialnym i o przyszłości. Liberalizm, który obecnie nadaje ton
społeczeństwu, różni się znacznie od tego sprzed trzydziestu czy
czterdziestu lat - dzisiaj dotyczy nie jakiejś konkretnej grupy
ludzi, lecz po prostu cechuje świeckie warstwy wykształcone. Kiedy
byłem młody i po raz pierwszy usłyszałem o ‘liberalizmie’, był to
tytuł pisma założonego przez Lorda Byrona i innych – dzisiaj, jak
wtedy, nie żywię żadnej sympatii dla filozofii Byrona. Później
liberalizm stał się wyróżnikiem pewnej suchej i odstręczającej
szkoły teologicznej, której poglądy, choć same w sobie niezbyt
groźne, okazały się jednak niebezpieczne, ponieważ utorowały drogę
złu, którego sama ta szkoła ani się nie spodziewała, ani nie
rozumiała. W chwili obecnej liberalizm nie jest niczym innym jak tym
głębokim, pozornie racjonalnym sceptycyzmem, który, jak już
wspomniałem, stanowi skutkek praktycznego korzystania rozumu nie
oświeconego łaską wiary.

[kaczy.i.indyczy]

Religijni liberałowie stanowią obecnie grupę bardzo zróżnicowaną i
nie zamierzam tutaj dyskutować z ich poglądami. Świadomość, że
niektórzy lub nawet wielu z nich może żywić - i bez wątpienia żywi -
w swoim sercu autentyczną antypatię czy gniew wobec Prawdy
Objawionej, jest bardzo przygnębiająca. Natomiast pośród ludzi nauki
czy literatury wrogość wobec religii przybiera niekiedy postać
niemal osobistego uczucia, a chęć udowodnienia, że chrześcijaństwo
jest nieprawdziwe lub że Biblia nie zasługuje na zaufanie może
wynikać z przynależności do jakiejś partii, z jakiegoś poczucia
honoru lub z podekscytowania grą, może też być skutkiem irytacji i
rozdrażnienia, wywołanych przez zjadliwy styl czy ciasnotę umysłową
religijnych apologetów. Z drugiej strony, jak sądzę, wielu naukowców
i ludzi literatury w sposób uczciwy i bezstronny prowadzi badania w
swojej dziedzinie, zgodnie z własnymi poglądami - bez jakichś
osobistych niepokojów z powodu trudności religijnych i bez
najmniejszego zamiaru, by wynikami swoich badań sprawiać przykrość
innym. Nie przystoi, bym obawiał się prawdy – jakiegokolwiek nie
byłaby ona rodzaju - i winił tych, którzy badają fakty posługując
się otrzymanym od Boga rozumem, doprowadzając wyniki swoich badań do
ich logicznych konkluzji: lub bym gniewał się na naukę, ponieważ
religia zobowiązana jest zapoznać się i liczyć z jej odkryciami.
Zostawiając jednak na boku tych, którzy nie odczuwają jakiejś
szczególnej potrzeby współczucia ze strony katolików, należy
oczywiście wczuć się głęboko w położenie czwartej, ogromnej grupy
ludzi o szczerym i religijnym umyśle spośród wykształconych warstw
społeczeństwa, którzy, zależnie od okoliczności, czują się po prostu
zagubieni, przestraszeni bądź zrozpaczeni z powodu ogromnego zamętu,
jaki ostatnie odkrycia czy spekulacje wprowadziły w ich podstawowe
pojęcia religijne. Któż nie odczuwa współczucia dla tych ludzi? Kto
może być względem nich surowy? Przytaczam w ich obronie piękne słowa
św. Augustyna, Illi in vos sæviant , etc. Niechaj ci wydają surowe
osądy, którzy sami nigdy nie doświadczyli trudności, jakie
towarzyszą oddzielaniu prawdy od kłamstwa i poszukiwaniom drogi
życia pośród ułód tego świata. Jak wielu katolików – wielu z nich
dobrych, wiernych i szlachetnych - podążyło w swoich poglądach za
tymi ludźmi! Jakże często pojawia się w ich sercach pragnienie, aby
ktoś spośród ich współwyznawców wystąpił jako obrońca prawdy
objawionej przeciw tym, którzy ją atakują! Różni ludzie, katolicy i
protestanci, zwracali się do mnie z prośbą, bym ja się tym zajął –
zadanie to nastręcza jednak kilka poważnych trudności. Jedną z
największych jest ta, że w chwili obecnej bardzo trudno dokładnie
powiedzieć, czemu należy stawić czoła i co zwalczać. Nie zamierzam
przeczyć, że wiedza naukowa naprawdę się rozszerza, proces ten
przebiega jednak bardzo nierównomiernie: hipotezy powstają i
upadają, trudno przewidzieć, która z nich się utrzyma oraz jak
będzie się zmieniał stan wiedzy w następnych latach. Wobec takich
okoliczności wydaje mi się czymś najzupełniej niegodnym katolika
angażowanie się w pogoń za tym, co może okazać się złudą i - z
powodu takich czy innych szczegółowych zastrzeżeń – wymyślanie
teorii, która, zanim zostanie wykończona, być może musiałaby ustąpić
miejsca jakiejś innej, jeszcze nowszej teorii - a to dlatego, że owe
wcześniejsze zastrzeżenia zostały unieważnione przez te, które
dopiero się pojawiły. Zdaje się, że żyjemy w czasach, kiedy
chrześcijanie winni okazać szczególną cierpliwość, gdy nie ma innych
sposobów przyjścia z pomocą tym, którzy czują się zaniepokojeni i
zagubieni, poza zachęcaniem ich, by mieli trochę wiary i męstwa, i
by „wystrzegali się,” jak mówi poeta, „desperackich kroków”. A im
więcej o tym myślę, tym bardziej wydaje mi się prwadopodobne, że,
gdybym usiłował podjąć się czegoś rokującego tak nikłe nadzieje
powodzenia, okazałoby się, że najwyższa władza Kościoła Katolickiego
jest przeciwna tej próbie, ja zaś zmarnotrawiłbym swój czas na
refleksje, których rezultaty byłoby nieroztropnie przedstawiać
opinii publicznej lub które, gdybym jednak podjął się tego zadania,
jeszcze bardziej skomplikowałoby kwestię i tak już skomplikowaną bez
mojego udziału. Interpretuję też ostatnie akty tej władzy jako
zgodne z moimi oczekiwaniami; uważam, że wiążą one ręce pisarzom
polemicznym - takim, jakim ja jestem - i uczą nas tej samej
prawdziwej mądrości, którą Mojżesz wpajał swemu ludowi ściganemu
przez Egipcjan: „Nie bój się, zachowaj pokój; Pan będzie walczył za
ciebie, wy zaś zachowacie pokój.” Tak więc nie tylko nie znajduję w
tej sytuacji żadnych trudności, lecz mam powód do wdzięczności i
radości, ponieważ otrzymałem jasne wskazania odnośnie tak
skomplikowanej kwestii.

[kaczy.i.indyczy]

Gdybyśmy jednak chcieli upewnić się co do faktycznego rozwoju
jakiejś zasady, musimy spojrzeć na nią z pewnego dystansu i ująć ją
w perspektywie historycznej. Wszystko, co czynią ludzie, jest
niedoskonałe i przy dokładniejszym badaniu dostarcza podstaw dla
krytyki. Mówię o tym aspekcie działań nieomylnej władzy, który jest
najbardziej podatny na złośliwą krytykę ze strony tych, którzy
oceniają ją z zewnątrz. Usiłowałem być uczciwy w ocenie tego, co w
danym momencie historii Kościoła można było powiedzieć przeciw niej.
Chciałbym teraz, aby jej przeciwnicy okazali się równie sprawiedliwi
w swoim sądzie na temat jej historycznego charakteru. A zatem, czy
można w jakikolwiek sposób wykazać, że nieomylna władza zniszczyła
energię katolickiego umysłu? Proszę zauważyć, że nie muszę tutaj
mówić o żadnym konflikcie między władzą kościelną i nauką - a to z
tego prostego powodu, że żaden taki konflikt nigdy nie zaistniał,
gdyż w swojej obecnej postaci nauki świeckie są w tym świecie czymś
nowym i nie było jeszcze czasu na jakąkolwiek historię stosunków
pomiędzy teologią i tymi nowymi metodami naukowymi. Można też
powiedzieć, że Kościół zawsze zachowywał wobec nich dystans, jak
tego dowodzi ciągle przytaczany przykład Galileusza – w tym
przypadku exceptio probat regulam , jest to bowiem jedyny,
szablonowy już, argument. Nie muszę tutaj omawiać stosunku Kościoła
do nowych nauk, ponieważ proste pytanie, które przez cały czas
stawiam, brzmi – czy przyjęcie daru nieomylności przez właściwą
władzę może zrobić ze mnie hipokrytę. I dopóki władza ta nie wyda
dekretów dotyczących czysto fizycznych zagadnień i nie nakaże mi się
pod nimi podpisać, (czego nigdy nie zrobi, gdyż nie ma takich
uprawnień), dopóty nie wtrąca się żadnymi swoimi aktami w mój
prywatny osąd tych spraw. Pytanie brzmi: czy władza ta działa w taki
sposób na rozum poszczególnych ludzi, że ci nie mogą mieć własnych
opinii i muszą wybierać pomiędzy niewolniczym zabobonem a ukrytym
buntem serca. Otóż sądzę, że cała historia teologii całkowicie
przeczy takiemu przypuszczeniu.

I nie ma potrzeby dowodzić faktów tak oczywistych: to poszczególni
ludzie, a nie Stolica Święta, przejmowali inicjatywę i przewodzili
katolickim umysłom w dociekaniach teologicznych. Zresztą, jednym z
zarzutów, jaki wysuwa się pod adresem Rzymskiego Kościoła, jest ten,
że nie dał on początku niczemu i służył jedynie jako rodzaj remora
czy hamulca w rozwoju doktryny. I jest to zarzut, który uznaję za
prawdziwy - w ten bowiem sposób rozumiem główny cel nadzwyczajnego
daru, który otrzymał Kościół Rzymski. Mówi się – i słusznie – że
przez cały okres prześladowań Kościół Rzymu nie miał żadnego
wielkiego umysłu, a później, przez długi czas, nie mógł pochwalić
się ani jednym doktorem. Św. Leon, pierwszy Doktor Kościoła
Rzymskiego, był nauczycielem jednego tylko punktu doktryny; św.
Grzegorz, który stoi u samego kresu pierwszego okresu Kościoła, nie
znalazł miejsca ani w historii dogmatu, ani filozofii. Wielkim
luminarzem świata zachodniego, jak wiadomo, jest św. Augustyn. On
to, nie będąc nieomylnym nauczycielem, ukształtował umysłowość
chrześcijańskiej Europy. Zresztą to w Kościele afrykańskim musimy na
ogół szukać najlepszego wczesnego wykładu koncepcji łacińskich.
Ponadto pośród afrykańskich teologów, pierwszym w porządku czasowym
i wcale nie najmniej wpływowym, był energiczny i heterodoksyjny
Tertullian. Nie bez swego udziału w kształtowaniu nauki łacińskiej
jest również umysłowość wschodnia. Wpływ wolnej myśli Orygenesa
można zauważyć w pismach doktorów Kościoła Zachodniego, u Hilarego i
Ambrożego, a niezależny umysł Hieronima wzbogacał swoje własne
komentarze do Pisma Św. zapożyczeniami od nieszczególnie
ortodoksyjnego Euzebiusza. Gorące dywagacje i rozstrząsania
heretyków zostały przemienione przez żywą moc Kościoła w zbawienne
prawdy. To samo dotyczy soborów powszechnych. Władza w swej
najwspanialszej postaci, czcigodni biskupi, obciążeni tradycjami i
rywalizacjami poszczególnych narodów czy miejsc, kierowali się w
swych decyzjach dominującym nad nimi geniuszem jednostek - niekiedy
ludzi młodszych i niżej stojących w hierarchii. Rzecz nie w tym, że
nie natchniony umysł przemógł ów nadludzki dar, który został
powierzony Soborowi – takie stwierdzenie byłoby wewnętrznie
sprzeczne - ale że w zakończonym nieomylnym orzeczeniem procesie
badania i dyskusji indywidualny rozum odegrał tak istotną rolę. I
tak, Malchion, zwykły kapłan, w czasie wielkiego Soboru w Antiochii
w III w. stał się dla zgromadzonych ojców narzędziem walki z
heretyckim patriarchą tej Stolicy. Podobny wpływ, jak doskonale
wiadomo, wywierał młody diakon, św. Atanazy, na 318 ojców w Nicei. W
wiekach średnich czytamy o św. Anzelmie, który wiódł prym na
zwołanym przeciwko Grekom Soborze w Bari. W Trydencie pisma św.
Bonawentury i, co istotniejsze, przemówienie kapłana i teologa,
Salmerona, miało zasadniczy wpływ na niektóre definicje dogmatyczne.
W pewnych przypadkach wpływ ten mógł być częściowo moralny, kiedy
indziej jednak był to wpływ wiedzy pisarzy kościelnych, naukowej
znajomości teologii i siły myśli badającej doktrynę.

[kaczy.i.indyczy]

Oczywiście, istnieją postawy intelektualne, których kształtowaniu
teologia nie sprzyja - na przykład postawa eksperymentalna czy
filozoficzna. Dzieje się tak jednak dlatego, ponieważ teologia jest
teologią, a nie z powodu nieomylności. Można również, jak sądzę,
wykazać, że i nauki fizyczne czy matematyczne dają jedynie bardzo
niedoskonałe wykształcenie. Nie pojmuję zatem, w jaki sposób zarzuty
o ograniczoność zainteresowań teologii miałyby rzutować na rozważane
przez nas zagadnienie, które dotyczy po prostu tego, czy wiara w
nieomylny autorytet niszczy niezawisłość umysłu. Ja uważam, ża cała
historia Kościoła, przede wszystkim zaś dzieje szkół teologicznych,
zaprzeczają temu oskarżeniu. W żadnych czasach umysł warstw
wykształconych nie był bardziej aktywny – czy może raczej bardziej
niespokojny - niż w wiekach średnich. A jak powolna – wówczas, jak
od początku i na przestrzeni całej historii Kościoła - była władza w
podejmowaniu interwencji! Być może jakiś miejscowy nauczyciel lub
doktor w lokalnej szkole, wysunął tezę, która z kolei doprowadziła
do powstania kontrowersji. Kontrowersja ta tli się lub płonie w
jednym miejscu i nikt nie interweniuje. Rzym po prostu pozostawia
sprawę jej własnemu biegowi. Rzecz trafia następnie przed biskupa
lub jakiegoś kapłana lub podejmuje ją profesor w jakimś innym
centrum nauki i następuje etap drugi. Później zajmuje się nią jakiś
uniwersytet i tam może zostać potępiona przez wydział teologiczny. W
ten sposób upływają lata, a Rzym wciąż zachowuje milczenie.
Następnie, być może, kwestia zostaje przedłożona jakiemuś niższemu
od Rzymu autorytetowi i w końcu, po długim okresie, zostaje
przedstawiona najwyższej władzy kościelnej. W międzyczasie
zagadnienie zostało wielokrotnie przebadane, przemyślane i
rozpatrzone ze wszystkich stron. Tak więc najwyższy autorytet ma
ogłosić rozstrzygnięcie, które już zostało osiągnięte przez rozum.
Ale nawet wówczas Rzym może się wahać i całe zagadnienie przez lata
pozostaje nie rozstrzygnięte, a jeśli już, to w sposób tak ogólny i
nieprecyzyjny, że cała kontrowersja musi zostać przebadana raz
jeszcze, zanim zostanie ogłoszone ostateczne rozwiązanie. Jest
rzeczą oczywistą, że taki sposób postępowania nie tylko gwarantuje
wolność poszukiwań teologicznych, lecz dodaje odwagi teologom i
pisarzom polemicznym. Niejeden człowiek ma jakieś przeświadczenia,
które, jak ufa, są prawdziwe i pożyteczne dla jego czasów, nie jest
jednak tego pewien i chce je poddać dyskusji. Jest gotów, a raczej z
wdzięcznością by je porzucił, gdyby można było dowieść, że są błędne
lub niebezpieczne - i w wyniku zaistniałej kontrowersji osiąga swój
cel. Uzyskuje odpowiedź i poddaje się; lub, przeciwnie, stwierdza,
że jego poglądy zostały uznane za bezpieczne. Nie ośmieliłby się tak
postąpić, gdyby wiedział, że władza, do której należy ostateczna i
rozstrzygająca decyzja, przez cały czas śledzi każde jego słowo,
dając znaki aprobaty bądź dezaprobaty dla każdego wypowiadanego
zdania. W takiej sytuacji faktycznie walczyłby jak perski żołnierz -
pod knutem - i słusznie można by rzec, że wolność myśli wybito mu z
głowy. Tak jednak nie jest. Nie chcę przez to powiedzieć, że gdy
jakaś kontrowersja zaczyna osiągać punkt wrzenia – w szkołach czy
nawet w jakiejś małej części Kościoła, to żadna interwencja nie jest
wskazana; albo, znowu, dana kwestia może być tak naglącej natury, że
natychmiastowe odwołanie się do najwyższych władz Kościoła staje się
obowiązkiem. Jeśli jednak zbadamy historię kontrowersji,
stwierdzimy, jak sądzę, że na ogół sprawy toczyły się tak, jak to
przedstawiłem. Zosimus potraktował Pelagiusza i Celestiusza z
największą wyrozumiałością, a Św. Grzegorz VII był równie pobłażliwy
dla Berengariusza. Właśnie z powodu ogromu swej władzy papieże na
ogół korzystali z niej niespiesznie i w sposób umiarkowany.

Jeszcze jeden fakt zabezpiecza swobodę prawowitego korzystania z
rozumu: liczne narody należące do Kościoła podejmowały działania na
rzecz obrony rozumu przed jakąkolwiek duchową czy intelektualną
ciasnotą - zakładając możliwość takiej ciasnoty u różnych władz w
Rzymie, w gestii których leży praktyczne rozstrzyganie zagadnień
kontrowersyjnych. Jak bardzo szanowano i liczono się z tradycjami
Greków w czasie późniejszych soborów ekumenicznych - mimo że
niektóre z państw traktowały Greków jak schizmatyków! Istnieją ważne
zagadnienia doktrynalne, które (po ludzku mówiąc) zostały wyłączone
z nieomylnego orzekania przez szacunek, z jakim definiujące doktrynę
organa Kościoła odnosiły się do różnych miejscowych opinii. Poza tym
tego rodzaju wpływy narodowe w sposób opatrznościowy prostują
skrzywienia, do jakich mogą prowadzić miejscowe wpływy włoskie na
Stolicę Piotrową. Jest rzeczą oczywistą, że tak jak Kościół
Gallikański zawiera w sobie element francuski, tak Rzym musi mieć w
sobie element włoski. Uznanie tego faktu nie dokonuje się z żadnym
uszczerbkiem dla gorliwości i oddania, z jakim poddajemy się Stolicy
Świętej. Wydaje mi się, jak już powiedziałem, że katolickość nie
tylko jest jedną z cech Kościoła, ale, zgodnie z zamiarami Boga,
również jednym z jego zabezpieczeń. Uważam, że byłoby poważnym złem,
od którego niech Bóg uchowa, gdyby Kościół został ograniczony do
różnych narodów w Europie. Wprowadzenie cywilizacji łacińskiej do
Ameryki i ubogacenie tamtejszych katolików siłą francuskiej
pobożności jest wielką ideą. Ufam jednak, że wszystkie narody Europy
zawsze będą miały swoje miejsce w Kościele. Sądzę także, że utrata
angielskiego – by nie powiedzieć germańskiego - elementu na pewno
stanowiła bardzo poważny cios dla organizacji Kościoła. Bez
wątpienia, jeżeli jest jakiś powód, który bardziej niż inne winien
skłonić nas, Anglików, do wdzięczności dla Piusa IX, to ten, że
dając nam nasz własny Kościół, utorował drogę dla naszych własnych
nawyków intelektualnych, naszego własnego sposobu myślenia, naszych
własnych upodobań i naszych własnych cnót - by znalazły one swoje
miejsce i tym samym zostały uświęcone w Kościele Katolickim.

[kaczy.i.indyczy]

Jest jeszcze jedna sprawa, którą, jak sądzę, należy poruszyć w tym
miejscu, ponieważ wpływa ona ona na pewne niesprecyzowane i mgliste
podejrzenia, jakie łączy się w tym kraju z duchowieństwem
katolickim. Na jego temat moi oskarżyciele wiele już wcześniej
powiedzieli — chodzi mianowicie o zarzut dotyczący powściągliwości i
ekonomii. Oskarżenie to opiera się w znacznej mierze na tym, co
powiedziałem na ten temat w mojej „Historii arian” oraz w przypisie
do jednego z moich kazań, w którym odnoszę się do tej reguły. Zasada
Ekonomii była zalecana również przez jednego z wybitnych pisarzy w
dwóch numerach Traktatów , których byłem wydawcą.

Jeżeli chodzi o Zasadę Ekonomii [1] to opiera się ona na słowach
naszego Pana, „Nie rzucajcie waszych pereł przed świnie” i w
mniejszym lub większym stopniu była zachowywana przez pierwszych
chrześcijan w kontaktach z poganami, pośród których przyszło im żyć.
W obliczu odrażającego bałwochwalstwa i rozwiązłości tamtych
przerażających czasów Zasada Ekonomii stała się istotnym
obowiązkiem. Ale reguła ta, przynajmniej tak jak ją wykładałem i
zalecałem we wszystkim, co napisałem, nie wychodziła poza (1)
ukrywanie prawdy, gdy można to było uczynić bez kłamstwa, (2)
podawanie tylko częściowej prawdy oraz (3) przedstawianie jej w
formie najbardziej zrozumiałej dla ucznia czy pytającego, gdy ten
nie mógł zrozumieć jej w postaci dosłownej. Sądzę, że malowanie
Aniołów ze skrzydłami stanowi przykład trzeciej postaci Zasady
Ekonomii, natomiast omijanie kwestii: ,,Czy chrześcijanie wierzą w
Trójcę?” poprzez udzielanie odpowiedzi: „Wierzą tylko w jednego
Boga” byłoby przykładem drugiej. Postać pierwsza nie jest właściwie
ekonomią, ale podpada pod to, co się określa jako disciplina
arcani . Drugą i trzecią postać Ekonomii Klemens nazywa kłamstwem ,
rozumiejąc przez to, że częściowa prawda w pewnym sensie jest
kłamstwem - tak jak i przedstawianie prawdy za pośrednictwem
symboli. I to, jak sądzę, stanowi – w krótkim streszczeniu -
podstawę oskarżenia, które tak gwałtownie wysuwano przeciw mnie jako
obrońcy Zasady Ekonomii.

W ostatnich latach doszedłem do wniosku, który, jak wierzę, podziela
wielu pisarzy, że Klemens miał na myśli coś więcej, niż kiedyś
sądziłem. Niegdyś wydawało mi się, że używa on słowa ,,kłamstwo"
jako hyperbolii. Teraz sądzę, że Klemens, jak i inni wcześni
ojcowie, uważał, iż w pewnych okolicznościach kłamstwo jest
usprawiedliwione. Nigdy nie podzielałem tych poglądów, choć uważałem
i nadal uważam, że teoria tego zagadnienia uwikłana jest w ogromne
trudności - i nic w tym dziwnego, jeżeli zważyć, że wielcy pisarze
angielscy bez wahania deklarują, iż w pewnych skrajnych przypadkach,
np. gdy chodzi o uratowanie życia, honoru czy nawet majątku,
kłamstwo jest dopuszczalne. W ten sposób dochodzę do zagadnienia
prawdy oraz, ogólnie, prawdomówności duchowieństwa katolickiego w
jego relacjach ze światem - zagadnienia, które ma bezpośrednie
znaczenie dla kwestii uczciwości katolickich księży i ich
wewnętrznej wiary w wyznawane doktryny.

Niepotrzebnie odszedłbym od dotychczasowego toku moich rozważań
wdając się w jakąś formalną dyskusję na temat tego zagadnienia.
Zamierzam przedstawić tutaj, jak to już czyniłem wcześniej, moje
własne świadectwo odnośnie dyskutowanej kwestii i tak ją pozostawić.
Powiem najpierw, że gdy zostałem katolikiem nic mnie tak natychmiast
nie uderzyło jak angielska szczerość katolickich księży. Tak samo
było w Oscott, w Old Hall Green, w Ushaw. Nie zauważyłem żadnej
afektowanej przymilności czy zmanierowania, które powszechnie się im
przypisuje - byli bardziej naturalni aniżeli wielu anglikańskich
duchownych. Lata, które upłynęły od tamtego czasu, jedynie
potwierdziły moje pierwsze wrażenie. Tę naturalność zawsze
odnajdywałem u kapłanów tej diecezji, a gdybym chciał wskazać
przykład szczerego, uczciwego i prostolinijnego Anglika, wskazałbym
na biskupa, który, ku naszej wielkiej korzyści, od wielu lat stoi na
jej czele.

Później, gdy miałem więcej możliwości, by wyrobić sobie sąd na temat
katolickich księży, uderzyła mnie ich prosta wiara w doktrynę
Kościoła - której zawsze dawali świadectwo i w cały katolicki
system - którego, jak się zdaje, nigdy nie odczuwali jako ciężaru. A
teraz, choć jestem w Kościele od dziewiętnastu lat, nie przypominam
sobie, bym słyszał o choćby jednym przypadku niewiernego księdza w
Anglii. Zawsze oczywiście znajdą się tacy, którzy opuszczą Kościół
Katolicki, by przyłączyć się do do innego wyznania. Mówię tu jednak
o sytuacji, kiedy ludzie nieszczerze udają wiarę na zewnątrz, a
naprawdę są hipokrytami.

[kaczy.i.indyczy]

Dziwi mnie, że poświęcenie naszych kapłanów nie robi na
protestantach żadnego wrażenia. Co zyskują służąc religii, w którą -
jeśli dać wiarę naszym wrogom - naprawdę nie wierzą? Jaka jest ich
nagroda za życie pełne trudu i wyrzeczeń, które być może zakończy
przedwczesna i nędzna śmierć? Między Liverpoolem i Leeds irlandzka
gorączka zabiła ponad trzydziestu księży, ludzi młodych, w kwiecie
wieku i starych, którzy, mogłoby się wydawać, mieli prawo do
odrobiny spokoju po latach długiej pracy. Na Północy gorączka
zabrała jednego biskupa - lecz co człowieka na jego stanowisku
mogłyby obchodzić trudy i niebezpieczeństwa towarzyszące odwiedzinom
u chorych, jeżeli nie czuł się przymuszony przez wiarę i zniewolony
przez miłość chrześcijańską? Księża zgłaszali się na ochotnika do
niebezpiecznych posług. To samo miało miejsce, gdy pojawiła się
cholera, tajemnicza i przerażająca choroba. Jeśli szczerze nie
wierzyli w to, czego naucza Kościół, powiem wówczas, że stanowią
doskonałą ilustrację słów Apostoła: ,,Jeżeli nasza nadzieja w
Chrystusie dotyczy tylko tego świata, pośród wszystkich ludzi
jesteśmy największymi nędzarzami." Co takiego w obliczu śmiertelnej
choroby podtrzymywało na duchu i dodawało sił
zastępom ,,hipokrytów", gdy niczym oddział skazańców ginęli jeden po
drugim? A takie, mogę rzec, jest w swej istocie życie każdego
misjonarza, zawsze gotowego poświęcić się za swoich wiernych - w
dzień i w noc, zdrowy czy chory, przy dobrej i złej pogodzie udaje
się na każde wezwanie do chorego, bo przeraża go myśl, że z jego
winy jakiś parafianin mógłby umrzeć bez sakramentów świętych.
Dlaczego jednak tak go to przeraża, jeśli nie dlatego, że ma głęboką
i absolutną wiarę, której służy z własnego wyboru? Protestanci
wyrażają swój podziw na widok takiej postawy – zdaje się jednak, że
nie widzą dość wyraźnie, aby wykluczyć wszelką myśl o hipokryzji.

Niekiedy, gdy się nad tym zastanowią, dostrzegają zadziwiającą
dyscyplinę panującą wśród katolickiego duchowieństwa. Mówią, że
żaden inny kościół nie ma tak dobrze zorganizowanego kleru i że pod
tym względem katoliccy księża przewyższają ich własnych duchownych
oraz że podobną dyscyplinę chcieliby widzieć u siebie. Tylko czy tę
doskonałość można kupić? Czy fenomen ten wynika z sam z siebie - czy
może jest to raczej skutek powodowany przez jakąś konkretną
przyczynę? Nie możecie nabyć poświęcenia za pieniądze. ,,Nie
słyszano o tym w Kanaanie ani nie widziano w Temanie. Synowie Hagar
i kupcy z Maran nie znają jego drogi." Cóż zatem posiada ów
przemożny czar, który powoduje, że tysiące ludzi działa w jeden
sposób; co skłania ich do szybkiego posłuszeństwa regule - jak gdyby
podlegali jakiemuś surowemu przymusowi wojskowemu? Jak trudno
znaleźć jakąś inną odpowiedź, jeżeli nie chce się przyjąć tej
oczywistej - że mianowicie mocno i głęboko wierzą w to, co głoszą!

Nie wiem, co innego, w czasach takich jak nasze, może podtrzymywać
antykatolickie uprzedzenia tego protestanckiego kraju, jeśli nie
mgliste oskarżenia czerpane z naszych podręczników teologii
moralnej. Moje rozważania zakończę krótkim omówieniem dzieła, które
nasi oskarżyciele wytykają nam w szczególny sposób.

[kaczy.i.indyczy]

Nie sposób zaprzeczyć, że św. Alfons Liguori nauczał, iż
wieloznaczność (tzn. pewien rodzaj gry słownej, w której mówiący
rozumie swą wypowiedź w jednym sensie i chce zarazem, by jego
rozmówca rozumiał ją w innym) jest dopuszczalna, gdy istnieje
słuszna po temu przyczyna, tj. w jakimś nadzwyczajnym przypadku, a
nawet, że można tę wieloznacznośc potwierdzić przysięgą. Postaram
się przedstawić mój pogląd na tę sprawę tak jasno, jak tylko
protestanci mogliby sobie życzyć i dlatego od razu oświadczam, że w
tym względzie, choć bardzo podziwiam wzniosłe cechy włoskiego
charakteru, osobiście wolę angielskie reguły postępowania. Nie chcę
przez to powiedzieć, jak się zaraz okaże, niczego, co by uwłaczało
osobie św. Alfonsa, miłośnika prawdy, którego wstawiennictwa, jak
ufam, nie utracę, chociaż, gdy idzie o rozważane właśnie
zagadnienie, nad jego stanowisko przedkładam inne rozwiązanie.

Chcę przede wszystkim zauważyć, że wielcy angielscy pisarze, Jeremy
Taylor, Milton, Paley, Johnson, ludzie należący do bardzo różnych
szkół teologicznych, wyraźnie twierdzą, że w pewnych nadzwyczajnych
okolicznościach człowiekowi wolno skłamać. Taylor mówi: „Kłamstwo z
miłości, by ocalić życie przyjaciela, męża, księcia, jakiejś
publicznej i pożytecznej społecznie osoby nie tylko zdarzało się we
wszystkich epokach, ale jest zalecane przez wielkich, mądrych i
dobrych ludzi. Kto nie ocaliłby życia swego ojca i nie wybawiłby go
z rąk prześladowców czy tyranów za cenę nieszkodliwego kłamstwa?” A
Milton twierdzi: „Który człowiek przy zdrowych zmysłach zaprzeczy,
że mamy jak najsłuszniejsze powody, by sądzić, że pewnych ludzi
powinniśmy okłamać, np. młodych chłopców, szaleńców, chorych,
pijanych, wrogów, ludzi, którzy błądzą, złodziei? Chciałbym zapytać -
które przykazanie zabrania kłamstwa? Powiecie - dziewiąte. Jeżeli
zatem moje kłamstwo nie szkodzi mojemu bliźniemu, to z całą
pewnością nie jest zakazane przez to przykazanie.” Paley
utrzymuje: „Istnieją nieprawdy, które nie są kłamstwami, tzn., które
nie są występkiem”, a Johnson: „Zasada ogólna jest taka, że nigdy
nie należy występowac przeciwko prawdzie. Muszą jednak istnieć
jakieś wyjątki - na przykład, gdyby morderca pytał, którędy uciekła
jego potencjalna ofiara.”

Powyższych przykładów nie używam jako argumentum ad hominem ; ich
cel jest następujący:

1. Przedstawiłem wyraźne stwierdzenia Taylora, Miltona, Paley’a i
Johnsona - a teraz, czy ktokolwiek w najmniejszym choćby stopniu
liczyłby się z nimi przy formułowaniu oceny prawdomówności tych
pisarzy, gdyby ci żyli dzisiaj? Gdyby człowiek, który okazał się tak
surowy dla św. Alfonsa, miał jutro spotkać w towarzystwie Paley’a
lub Johnsona, czy potraktowałby ich jak kłamców, łajdaków, ludzi
nieuczciwych i niewiarogodnych? - jestem pewien, że nie. Dlaczego
zatem względem katolickich księży nie stosuje tej samej miary? Gdyby
egzemplarz dzieła Scaviniego, w którym pisze, że wieloznaczność w
mowie w słusznej sprawie jest czymś dopuszczalnym, został znaleziona
w pokoju studenta w Oscott, to nie tylko sam Scavini, lecz nawet ów
nieszczęsny student, który posiada dzieło określane przez
protestantów mianem 'złej książki', zostałby na całe swoje życie
osądzony jako człowiek niegodny zaufania. Ale czy wszystkie
protestanckie podręczniki, z których korzysta się na uniwersytecie,
są tak nieskazitelne? Czy należy traktować jak Biblię każde słowo
Etyki Arystotelesa lub każde stwierdzenie Hey’a bądź Burnetta na
temat Artykułów (XXXIX Artykułów Religii Kościoła Anglii - przyp.
tłum. )? Czy podręczniki są ostatecznym autorytetem, czy też
stanowią raczej pomoc naukową w rękach wykładowcy i podstawę jego
uwag? Weźmy jednak przypadek - nie studenta czy profesora, lecz
samego Scaviniego lub św. Alfonsa. Pytam ponownie, skoro nie wahacie
się uznać Paley’a za człowieka uczciwego - mimo przeprowadzonej
przezeń obrony kłamstwa - dlaczego nie chcecie przyznać, że św.
Alfons był uczciwym człowiekiem? Jestem całkowicie przekonany, że
nie mielibyście żadnych zastrzeżeń do osoby Paley'a; moglibyście się
z nim nie zgadzać, ale nie posunęlibyście się dalej niż do
stwierdzenia, że jest ‘śmiałym’ myślicielem. Dlaczego jednak w takim
razie osoba i nauka św. Alfonsa są dla was tak odstręczające?

Otóż chcę wam powiedzieć, dlaczego nie obawiacie się Paley'a -
ponieważ, powiedzielibyście, że gdy bronił kłamstwa, miał na myśli
przypadki skarajne lub wyjątkowe. Nie obawialibyście się człowieka,
o którym wiedzielibyście, że zastrzelił w swoim domu włamywacza, bo
wiecie, że nie jesteście włamywaczami. Tak samo nie sądzilibyście,
że Paley ma zwyczaj kłamać w towarzystwie, ponieważ w sytuacji
zaistnienia okrutnej alternatywy uznał kłamstwo za mniejsze zło.
Dlaczego zatem okazujecie taką podejrzliwość wobec teologa
katolickiego, który omawia pewne nadzwyczajne wypadki, kiedy to
spowiednik nie może wymierzyć penitentowi pokuty za kłamstwo, jak
gdyby było ono grzechem? W tym właśnie tkwi sedno całego zagadnienia.

Dlaczego jednak Paley, dlaczego Jeremy Taylor, chociaż nie muszą
rozwiązać żadnej praktycznej kwestii, formułują zasadę o
dopuszczalności kłamstwa, która zaskakuje większość ich czytelników?
Powód jest oczywisty - konstruują teorię moralności i muszą po kolei
omówić każdy problem. To samo robi św. Alfons czy Scavini.
Spróbujcie tylko sami napisać traktat na temat norm moralnych, a
zobaczycie jak trudna to praca. Jaka jest definicja kłamstwa? Czy
możecie podać lepszą niż ta, że jest to grzech przeciwko
sprawiedliwości - jak uważali Taylor i Paley? Lecz jeśli tak, to jak
kłamstwo może w ogóle być grzechem, skoro twój bliźni nie ponosi z
jego powodu żadnej szkody? Jeśli nie podoba się wam ta definicja,
weźcie inną, a wówczas, być może, będziecie dzięki niej
bronić ,,wieloznaczności'' św. Alfonsa. Cały czas podkreślam ten
właśnie fakt - że św. Alfons, podobnie jak Paley, rozważa różne
części bardzo szerokiego zagadnienia i musi zająć jakieś stanowisko
odnośnie kłamstwa, chociaż w przypadku tej kwestii trudno
sformułować sąd, który byłby zadowalający.

[kaczy.i.indyczy]

Co więcej, nie należy zakładać, że w swoim życiu filozof czy
moralista czyni to, na co pozwalałaby mu jego własna teoria. W życiu
osobistym każdy człowiek kieruje się własnym sumieniem, kiedy jednak
tworzy system reguł, zobowiązany jest postępować według norm logiki
i ściśle przestrzegać zasad wnioskowania. Musi być także pewien, że
cały jego system jest spójny i jednolity. Słyszy się nawet o
niemoralnych czy bezbożnych książkach napisanych przez przyzwoitych
ludzi. Pewien zmarły pisarz twierdzi, że sceptyczne dzieła Dawida
Hume'a nie dają prawdziwego obrazu ich autora. Jakiś kapłan mógłby
napisać traktat, który, gdy chodzi o kłamstwo, byłby bardzo
tolerancyjny i który zostałby potępiony - jak niektóre traktaty
zostały już z tego powodu potępione - przez Stolicę Apostolską, a
jednocześnie w odniesieniu do siebie samego mógłby być surowym
rygorystą. I wiadomo, że św. Alfons, który ma opinię bardzo
pobłażliwego moralisty, posiadał jedno z najbardziej skrupulatnych i
niespokojnych sumień. Co więcej, przez pewien czas zajmował się
prawem i któregoś razu powierzono mu prowadzenie sprawy, która
wydała mu się podstępem (choć był to czysty przypadek) i z tego
właśnie powodu porzucił swoją profesję i przyjął habit zakonny.

Opis tego interesującego wydarzenia znjaduje się w jego Żywocie:

,,Mimo że dokładnie i wielokrotnie przebadał szczegóły procesu,
całkowicie pomylił się co do znaczenia jednego z dokumentów, który
stanowił podstawę roszczeń strony przeciwnej. Adwokat Wielkiego
Księcia zauważył ten błąd, ale pozwolił, by Alfons kontynuował swoją
elokwentną przemowę do końca. Jednak gdy tylko Święty skończył,
powstał i zimno powiedział: 'Panie, sprawa przedstawia się
niedokładnie tak, jak Pan sądzi. Jeśli ponownie przyjrzy się pan
procesowi i uważnie przebada ten dokument, to odkryje pan, że jest
dokładnie inaczej niż pan utrzymuje.' 'Z wielką chęcią,' bez wahania
odparł Alfons; 'rozstrzygnięcie zależy od tego, czy lenno zostało
nadane zgodnie z prawem lombardzkim czy francuskim.' Kiedy dokument
został dokładnie przebadany, okazało się, że adwokat wielkiego
księcia miał rację. 'Tak,' powiedział Alfons, trzymając dokument w
ręce, 'Myliłem się, popełniłem błąd.' To nagłe odkrycie wraz z
obawą, że zostanie oskarżony o nieuczciwe prowadzenie sprawy,
wprawiły go w konsternację i zmieszały do tego stopnia, że wszyscy
zauważyli targające nim uczucia. Na próżno Prezydent Caravita, który
miłował Alfonsa i znał jego prawość, próbował go pocieszyć, mówiąc,
że tego rodzaju błędy nie są czymś niezwykłym nawet pośród
najlepszych członków palestry. Alfons nie chciał słuchać żadnych
argumentów, ale przybity i zmieszany, z głową spuszczoną na piersi,
powiedział do siebie, 'Świecie, teraz cię znam. Sale sądowe nigdy
już mnie nie ujrzą!' I, odwracając się plecami do zgromadzenia,
wycofał się do swego domu powtarzając bez przerwy, 'Świecie, teraz
cię znam.' Najbardziej irytował go fakt, że chociaż w ciągu miesiąca
wielokrotnie przeanalizował wszystkie punkty procesu, to jednak nie
odkrył ważnego błędu i nie mógł zrozumieć, w jaki sposób mógł on
ujść jego uwagi.”

Oto człowiek, który obawiał się nawet cienia oszustwa, a którego tak
bezceremonialnie ogłoszono patronem kłamstwa.

Rzecz w tym, że teolog katolicki ma na uwadze cele, których ludzie
na ogół nie rozumieją. Nie myśli o sobie, lecz o licznych duszach,
chorych duszach, grzesznych duszach, duszach zwiedzionych przez
grzech, pełnych zła i ze wszystkich swych sił próbuje wyrwać je z
ich nędznego stanu. I, aby uchronić je przed popełnieniem jeszcze
większych grzechów, na tyle, na ile pozwala mu sumienie, przymyka
oczy na takie grzechy, które choć są grzechami, to jednak lżejszymi
co do charakteru i stopnia. Doskonale zdaje sobie sprawę, że jeżeli
będzie tak surowy, jak chciałby być, to z większością ludzi niczego
nie osiągnie. Dlatego jest dla nich pobłażliwy w największym
możliwym stopniu. Przy czym, ani przez moment nie należy
przypuszczać, że akceptuję zasadę dozwalającą czynić zło, by mogło
zeń wyniknąć dobro. Można jednak odciągnąć ludzi od większych
grzechów przymykając oczy, przez jakiś czas, na grzechy mniejsze czy
zwykłe błędy i potknięcia. Tu znajduje się klucz do rozwiązania tej
trudności, którą nader często sprawiają Protestantom katolickie
podręczniki teologii moralnej: są one przeznaczone dla spowiedników,
a protestanci uważają je za adresowane do kaznodziejów.

[kaczy.i.indyczy]

2. W związku z nauką Taylora, Miltona i Paley’a, chciałbym postawić
pytanie: co by mi odpowiedział duchowny protestancki, jeśli
zarzuciłbym mu, że naucza, iż kłamstwo jest czymś dopuszczalnym. A
gdyby poprosił mnie o udowodnienie tego oskarżenia, odparłbym, że
taka przecież była nauka Taylora i Miltona? „Ależ!”, replikowałby
ostro, „poglądy Taylora czy Miltona nie są dla mnie wiążące”. A
gdybym nadal upierał się, że „przecież Taylor jest jednym z jego
autorytetów”, on by odrzekł, że Taylor był wielkim pisarzem, ale że
wielcy pisarze nie są nieomylni. Otóż ja odpowiadam dokładnie tak
samo tym, którzy uważają mnie za ucznia św. Alfonsa.

Chcę jasno i wyraźnie - i bez zastrzeżeń - powiedzieć, że nie
podzielam poglądów tego świętego i dobrego człowieka na temat
kłamstwa. Kościół dopuszcza istnienie różnych szkół myślenia i w tym
punkcie idę za innymi - za kardynałem Gerdilem i Natalisem
Alexandrem, co więcej, za św. Augustynem. Zacytuję jeden fragment z
dzieła Natalisa Alexandra: „Bez wątpienia kłamią ci, którzy
wypowiadają słowa przysięgi bez woli złożenia przysięgi czy wzięcia
na siebie zobowiązania, lub ci, którzy, gdy przysięgają, uciekają
się do zastrzeżeń mentalnych i wieloznaczności, ponieważ oznaczają
słowami to, czego tak naprawdę nie mają na myśli, niezgodnie z
celem, dla którego ustanowiono język, tzn. jako znak dla wyrażania
myśli. Kłamią także ci, którzy mają na myśli coś innego niż to, co
słowa oznaczają same z siebie, zgodnie z powszechnym zwyczajem
językowym.” By podać przykład - nie wierzę, by jakikolwiek kapłan w
Anglii zamierzał powiedzieć, „Mojego przyjaciela tutaj nie ma,”
myśląc jednocześnie, „Nie ma go w mojej kieszeni ani pod moim
butem.” Również ja nigdy nie powiedziałbym czegoś takiego. Nie
sądzę, aby św. Alfons mógł coś takiego powiedzieć i byłby tak samo
wstrząśnięty tym, co napisał Taylor i Paley, jak protestanci są
zgorszeni jego nauką.

Otóż jeżeli protestanci chcą wiedzieć, jaka naprawdę jest nasza
nauka – na temat kłamstwa i innych zagadnień – niech studiują nasze
katechizmy, a nie podręczniki kazuistyki. Dzieła z dziedziny
patologii nie dają najlepszego poglądu na temat formy i harmonii
ludzkiej natury - i uwaga ta dotyczy zarówno ciała jak i umysłu.
Katechizm Soboru Trydenckiego został wydany dokładnie w tym celu -
by dostarczyć kaznodziejom tematów dla ich kazań. A ponieważ
wszystko, co tu piszę, stanowi moją obronę, mogę powiedzieć, że
rzadko wygłaszam kazanie, którego treść i nauka nie byłyby
zaczerpnięte z tego pięknego i wyczerpującego Katechizmu. W
Katechizmie tym znajdujemy następujące uwagi odnośnie obowiązku
prawdomówności:

„Nie będziesz mówił fałszywego świadectwa...itd. należy zwrócić
uwagę na dwa nakazy zawarte w tym przykazaniu: pierwsze zabrania
składania fałszywego świadectwa; drugie nakazuje, byśmy, porzuciwszy
wszelkie udawanie i kłamstwo, mierzyli nasze słowa i czyny prostą
prawdą - zgodnie z upomnieniem Apostoła dotyczącym tego obowiązku i
skierowanym do Efezjan w następujących słowach: Natomiast żyjąc
prawdziwie w miłości sprawmy, by wszystko rosło ku Temu, który jest
Głową – ku Chrystusowi (Ef 4, 15)”.

„Rzeczą najzupełniej niegodną jest zwodzić przez kłamstwo w żartach
lub komplementach, chociaż nikt przez nie nie cierpi straty ani
niczego nie zyskuje: tak bowiem upomina nas Apostoł: Odrzuciwszy
kłamstwo, mówcie prawdę . Tkwi tu bowiem wielkie niebezpieczeństwo,
że popadniemy w częste i poważniejsze kłamstwa, a kłamiąc w żatrach
ludzie nabywają nawyku mówienia kłamstw, przez co zyskują sobie
opinię osób niewiarogodnych - i dlatego muszą później, by im
uwierzono, potwierdzać swoje słowa przysięgą."

„Nic nie jest [nam] bardziej potrzebne, niż prawdziwe świadectwo o
tych rzeczach, których sami nie znamy, a których powiniśmy być
świadomi. Zachowała się na ten temat nauka św. Augustyna: wszyscy,
którzy ukrywają prawdę i ci, którzy kłamią, są winni – pierwszy
dlatego, że nie chce być użytecznym, drugi, ponieważ chce popełnić
zło.”

„Niekiedy słuszną jest rzeczą przemilczeć prawdę – ale tylko poza
sądem, w sądzie bowiem, gdy zgodnie z prawem świadek przesłuchiwany
jest przez sędziego, należy ujawnić całą prawdę.”

„Świadkowie muszą się jednak wystrzegać, by, nadmiernie ufając
swojej pamięci, nie twierdzili na pewno tego, czego nie sprawdzili.”

„Aby wierni z większą gorliwością unikali grzechu kłamstwa,
proboszcz ukaże im ogromną nędzę i podłość tej niegodziwości. W
Piśmie Św. diabeł nazwany został ojcem kłamstwa - ponieważ nie
wytrwał w prawdzie, jest kłamcą i ojcem kłamstwa. Aby zatem uwolnić
ludzi od tak wielkiego występku, przedstawi im również nieszczęścia
wynikające z kłamstwa; ponieważ zaś nieszczęścia te są niezliczone,
wskaże [przynajmniej] na ich źródła i w punktach je wymieni, a więc:
1. że wielki jest gniew Boga i Jego nienawiść względem człowieka
nieszczerego i kłamcy; 2. że człowiek, którego Bóg ma w w swojej
szczególnej nienawiści, nie może czuć się bezpieczny przed
najcięższymi karami; 3. że nic bardziej nieczystego i obrzydliwego,
jak mówi św. Jakub, niż to, że...z tej samej szczeliny źródła
wypływa woda słodka i gorzka? - 4. bowiem ten sam język, który przed
chwilą wychwalał Boga, teraz, jeżeli kłamie, uwłacza Mu przez to, że
kłamie. 5. i dlatego kłamcy nie posiądą szczęśliwości niebieskiej.
6. oraz, że najgorszym złem, jakie tkwi w kłamstwie jest to, iż ta
choroba umysłu jest na ogół nieuleczalna.”

„Nadto i ta ogromna szkoda dotyka wszystkich ludzi, że przez brak
szczerości i kłamstwo utracone zostają wiara i prawda, które
stanowią najsilniejszy węzeł jednoczący ludzkie społeczeństwo. A gdy
z życia znikają wiara i prawda, ludzie pogrążają się w chaosie, tak
że w niczym zdają się nie różnić od diabłów.”

„W końcu proboszcz naprostuje poglądy tych, którzy usprawiedliwiają
swój brak szczerości powołując się na przykład ludzi mądrych,
którzy, jak mówią, uciekają się niekiedy do kłamstwa. Powie im
prawdę, że mianowicie mądrość według ciała jest śmiercią. Pouczy i
wezwie swych słuchaczy, aby, gdy znajdują się w trudnościach i
kłopotach, swą ufnośc pokładali w Bogu oraz by nie uciekali się do
kłamstwa.”

„Ci, którzy winę za swoje kłamstwo składają na tych, którzy ich
swoim kłamstwem zwiedli, mają zostać pouczeni, że ludziom nie wolno
samemu dokonywać pomsty, ani odpłacać złem za zło…”

W Katechizmie znajduje się wiele podobnych stwierdzeń, a stosowanie
się do nich ma charakter powszechnego obowiązku. Nikt natomiast nie
musi przyjmować rozstrzygnięć poszczególnych autorów w dziedzinie
etyki.

[kaczy.i.indyczy]

Odwołuję się do jeszcze jednego autorytetu w tej dziedzinie, który
domaga się mojej szczególnej uwagi, jest to bowiem przykład Ojca.
Posłuży mi on jako zakończenie mojej pracy.

„Św. Filip”, mówi rzymski oratorianin, który spisał jego
żywot, „żywił szczególną niechęć wobec wszelkiej sztuczności – u
siebie i innych - w mowie, stroju i w innych rzeczach”.

„Unikał wszelkiego przepychu, który miałby posmak światowej chwały i
zawsze we wszystkim pedantycznie przestrzegał chrześcijańskiej
prostoty, tak że gdy musiał kontaktować się z ludźmi światowymi, z
trudem się do nich dostosowywał.”

„I stronił, na ile to było możliwe, od wszelkich kontaktów z ludźmi
dwulicowymi, którzy nie postępowali uczciwie i szczerze w swoich
sprawach."

„Jeśli zaś chodzi o kłamców, to nie mógł ich znieść i ciągle
przypominał swoim duchowym dzieciom, by unikały ich jak zarazy.”

Oto zasady, które kierowały moim życiem zanim zostałem katolikiem;
oto zasady, które, jak ufam, będą moją podporą i światłem do końca.

Zamykam moją historię z imieniem św. Filipa w dniu św. Filipa. I
komu słuszniej mógłbym ją ofiarować jako znak moich uczuć i
wdzięczności, jeśli nie synom św. Filipa, moim najdroższym braciom z
tego domu, kapłanom Oratorium w Birmingham, AMBROŻEMU ST. JOHN,
HENRY’EMU AUSTINOWI MILLSOWI, HENRY’EMU BITTLESTON, EDWARDOWI
CASWALL, WILLIAMOWI PAINE NEVILLE'OWI i HENRY’EMU IGNACEMU
DUDLEY’OWI RYDEROWI, którzy byli mi tak wierni, tak wrażliwi na moje
potrzeby; którzy okazywali tak wielką pobłażliwość dla moich
upadków; którzy pomogli mi przetrwać tak wiele prób; którzy nie
szczędzili żadnych ofiar, jeżeli o nie prosiłem; którzy, mimo
zniechęcenia, jakiego byłem przyczyną, zachowywali pogodę ducha;
którzy dokonali tylu dobrych dzieł i pozwolili, by mnie przypisano
wszystkie zasługi; z którymi żyłem tak długo i pośród których mam
nadzieję umrzeć.

A szczególnie tobie, drogi Amboży St. John, którego Bóg dał mi
wtedy, gdy zabrał wszystkich innych; który jesteś ogniwem scalającym
moje stare i nowe życie; który przez dwadzieścia jeden lat byłeś mi
tak bardzo oddany, cierpliwy, gorliwy, tak tkliwy; który pozwalałeś
mi tak mocno opierać się na tobie; który tak bardzo dbałeś o mnie i
nigdy nie myślałeś o sobie, gdy chodziło o moją osobę.

W twojej osobie wspominam i niosę w swej pamięci tych znajomych,
tych czułych przyjaciół i doradców, których, jednego po drugim,
otrzymałem w Oksfordzie, by byli mi codziennym pocieszeniem i
pomocą; i wszystkich innych o wielkich nazwiskach, których życie
było dla mnie przykładem i którzy byli moimi oddanymi przyjaciółmi,
i którzy w dawno minionej przeszłości okazali mi prawdziwe
przywiązanie; a także tych licznych młodych ludzi, znanych mi i nie
znanych, którzy nigdy nie okazali się wobec mnie nielojalni - ani w
słowach, ani w czynach; i wszystkich, którzy pozostawali ze mną w
tak różnorodnych relacjach, tych zwłaszcza, którzy od tamtego czasu
przyłączyli się do Kościoła Katolickiego.

I modlę się gorąco, z nadzieją wbrew nadziei, abyśmy wszyscy,
których niegdyś łączyła tak silna i szczęśliwa przyjaźń, zostali w
końcu zgromadzeni Mocą Woli Bożej w jednej Owczarni pod jednym
Pasterzem.

26 maja 1864 r.

In Festo Corp. Christ.

Oouua , ladnie tego wyszlo :)

[kaczy.i.indyczy]