Marzec

[Gość: Mirek]

25 listopada 1967 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie, Kazimierz Dejmek
wystawil inscenizacje III czesci Dziadow Adama Mickiewicza. Dramat ten,
zaprezentowany po dlugiej przerwie, wzbudzil ogromne zainteresowanie. Tekst III
czesci Dziadow jest miejscami niezwykle antyrosyjski, aby przytoczyc tylko trzy
krotkie fragmenty:


Nie dziw, ze nas tu przeklinaja,
Wszak to juz mija wiek,
Jak z Moskwy w Polske nasylaja
Samych lajdakow stek.
...
Trzy pokolenia przeszly, jak nas przemoc dreczy;
Meczyla ojcow naszych, - dzieci, wnukow meczy!
...
Mnichu! czy ty slyszales o ruskim batogu?


Odpowiednia inscenizacja oraz gra Gustawa Holoubka w roli Konrada dopelnily
reszty. Spektakl stal sie natychmiast sensacja, tlumy widzow owacyjnie
przyjmowaly sztuke, a w momentach szczegolnie antyrosyjskich entuzjazm siegal
szczytow. Holoubek wspominal potem, ze nigdy w swojej karierze nie doswiadczyl
wiekszego aplauzu widowni.

www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic10.jpg
www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic11.jpg
www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic12.jpg
www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic13.jpg
www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic32.jpg

[Gość: Mirek]

ANDRZEJ MICHAL KOBOS


Drugie dziesieciolecie wladzy Wladyslawa Gomulki - "Wieslawa" zaczelo sie w
Polsce w roku 1966 w atmosferze ogolnej rezygnacji, niespelnionych oczekiwan
oraz zaciesnionej kontroli partii komunistycznej nad narodem. Juz w roku 1963,
okolo 40 intelektualistow skierowalo do partii i rzadu tzw. "Memorial 34"
apelujacy o swobody intelektualne. Dochodzily do tego chroniczne trudnosci lub
kryzysy ekonomiczne. Na szczytach partii nastapil wyrazny rozlam na kilka
zwalczajacych sie odlamow, z ktorych kazdy dazyl do przejecia wladzy.

Zwolennicy liberalizacji, jezeli tacy kiedykolwiek istnieli na gorze partii,
znalezli sie w mniejszosci bez znaczenia. Rozczarowani mlodzi dzialacze
partyjni nizszego szczebla, tacy jak Jacek Kuron i Karol Modzelewski, padli
ofiara czystek. Takze rozczarowani, dawniej stalinizujacy, filozofowie i
ekonomisci, np. Leszek Kolakowski czy Wlodzimierz Brus, poszli w nielaske
(Kolakowski w roku 1966, po wygloszeniu przemowienia w dziesiata rocznice
Pazdziernika, w ktorym ostro skrytykowal polityke kulturalna Gomulki).
Socrealistyczni literaci o znanych nazwiskach - niedawni heroldowie
nowego "lepszego" ladu - zaczeli dostrzegac prawdziwa sytuacje i przechodzic na
pozycje przeciwne ich do niedawna zniewolonym umyslom. Proby uzyskania pewnej
wolnosci tworczej zaczely przyciagac masy inteligencji i studentow.

Z drugiej strony, "twardoglowi" w partii, zwani kilka lat wczesniej
stalinistami, wzrastali w sile. Dodawal im zachety stalinizm odradzajacy sie w
Zwiazku Sowieckim po upadku Chruszczowa w 1964 roku. Gomulka, ktory nigdy nie
chcial glebszych reform i nie mial zamiaru spelnic oczekiwan Pazdziernika 1956,
sprzyjal temu odlamowi, przynajmniej po cichu. Nawet jesli mu nie dowierzal i
bal sie go, to jego strach przed liberalizacja byl silniejszy. Przykladem tego
bylo uwiezienie w 1964 roku Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego za ich "List
otwarty do partii" domagajacy sie liberalizacji kulturalnej i politycznej.

Na bazie stalinistow, wyrosla w partii grupa tzw. "partyzantow," pod wodza
Mieczyslawa Moczara. Moczar byl postacia dosc niezwykla, "a man for all
seasons" w polskiej partii komunistycznej. Podczas okupacji niemieckiej byl
dowodca oddzialow Gwardii Ludowej w lasach kieleckich, zajetym bardziej
polowaniem na AKowcow i ukrywajacych sie Zydow niz na Niemcow. Po wojnie, byl
on wysokim funcjonariuszem UB, zwiazanym z sowieckim NKWD i jego pozniejszymi
wcieleniami. Wslawil sie ponuro jako szef Urzedu Bezpieczenstwa w Lodzi. W
polowie lat szescdziesiatych, jego gwiazda w partii zaczela jasniec coraz
silniej. Skupil wokol siebie zwolennikow powrotu do rzadow silnej reki, grajac
zas nacjonaliste (nieoficjalnie nawet antysowieckiego) i opiekuna kombatantow
(wlaczajac Akowcow), wyrosl na "eminence griese" i pierwszego pretendenta do
zastapienia coraz bardziej bezbarwnego Gomulki.

Od izraelsko-arabskiej "wojny szesciodniowej" w czerwcu 1967 podzialy w partii
przybraly na sile. Wykorzystujac pewne, niekiedy groteskowe sympatie na gorze
partii i wojska dla zwyciestwa "naszych Zydow" nad "ich (sowieckimi) Arabami",
zaczeto lansowac teorie imperialistyczno-syjonistycznej, piatej kolumny,
pojecie wprowadzone w przemowieniu Gomulki 19 czerwca 1967 r. Po zerwaniu
stosunkow dyplomatycznych z Izraelem rozpoczeto zaciekla propagande
antyizraelska. Juz w czerwcu 1967 nastapila czystka antysemicka w Ludowym
Wojsku Polskim, ktorej ofiara padlo ponad 300 oficerow, przewaznie wyzszego
szczebla. Byl to poczatek kampanii antysemickiej w Polsce, chociaz ciagle
jeszcze nie otwartej i nie na wielka skale. Wszystko to dzialo sie w atmosferze
zaciskania kontroli przez cenzure i ograniczania jakiejkolwiek swobody
kulturalnej. Literackie i intelektualne srodowisko Warszawy glosno domagalo sie
wiekszej swobody, dodatkowo zachecone przez blyskawicznie rozwijajaca sie pod
wodza Aleksandra Dubceka trasformacje post-stalinowskiego komunizmu
czechoslowackiego w "socjalizm z ludzka twarza." Powiedzenie "cala Polska czeka
na swego Dubczeka" szybko stalo bardzo popularne.

Dejmek mial powazne trudnosci z cenzura, ktora, uznajac owacje za
antyradzieckie, zadala okrojenia tekstu i zmiany "fideistycznej" inscenizacji.
Bardzo szybko cenzura ograniczyla liczbe przedstawien do jednego tygodniowo.

Pewnego styczniowego wieczora Holubek-Konrad, stojac w smudze swiatla obok
Duryasza-ks. Piotra, potrzasnal kajdanami w strone lozy z wysokimi urzednikami
ambasady sowieckiej w Warszawie, i... zaczelo sie. 31 stycznia 1968
Ministerstwo Kultury, niepodpisanym listem zabronilo dalszych spektakli
Dziadow. Po zakonczeniu ostatniego przedstawienia aktorzy w milczeniu staneli
przed kurtyna, po czym liczna grupa widzow i aktorow udala sie z kwiatami pod
pomnik Mickiewicza na Krakowskim Przedmiesciu. (Wg Holoubka, odbylo sie w sumie
dziesiec przedstawien Dziadow dla publicznosci i jeszcze kilka dla aktywow
partyjnych (!), juz po zakazie publicznych prezentacji.)

Warszawski Oddzial Zwiazku Literatow Polskich zebral najpierw podpisy pod
petycja protestujaca, a 29 lutego 1968 na wniosek Andrzeja Kijowskiego, Pawla
Jasienicy i Antoniego Slonimskiego, uchwalil formalny ostry protest przeciwko
zdjeciu Dziadow z afisza, poparty w ciagu kilku nastepnych dni przez
intelektualistow, profesorow i studentow Uniwersytetu Warszawskiego. Znalazlo
sie w tym protescie zdanie o szerszym znaczeniu: "Powodowani obywatelska
troska, wzywamy wladze PRL do przywrocenia, zgodnie z nasza wiekowa tradycja,
tolerancji i swobody tworczej." Publiczne protesty mialy miejsce przed Teatrem
Narodowym, po ktorych, 4 marca 1968, kilku studentow Uniwersytetu Warszawskiego
zostalo wyrzuconych z uniwersytetu (moca nakazu owczesnego ministra szkolnictwa
wyzszego, a pozniejszego przewodniczacego Rady Panstwa PRL Henryka
Jablonskiego).

8 marca 1968 roku na dziedzincu Uniwersytetu Warszawskiego odbyl sie wielki
wiec studentow. Studenci protestowali przeciwko zakazowi przedstawien Dziadow i
domagali sie przyjecia z powrotem na uniwersytet ich kolegow wyrzuconych za
wczesniejsze protesty. Odczytywali art. 71 Konstytucji PRL z 1952 roku,
gwarantujacy wolnosc slowa, zgromadzen i manifestacji. Podczas wiecu na
dziedziniec uniwersytetu wjechaly autobusy "wycieczkowe" wypelnione rzekomymi
robotnikami i urzednikami z kilku instytucji, ktorzy jednak w wiekszosci nie
opuscili autobusow. Ludzie ci ograniczyli sie do wrogich i lzacych okrzykow
wobec mlodziezy akademickiej, ale doszlo takze do pobicia niektorych studentow
przez przywieziona bojowke zbirow z aktywow partyjnych oraz do wciagniecia
grupy studentow do jednego z autobusow. Po krotkim czasie na Uniwersytet
niespodziewanie wtargnely silne oddzialy milicji i bardzo brutalnie, dlugimi
palkami i pejczami rozpedzily studentow, nie oszczedzajac kobiet. Szczegolna
masakra nastapila pod kosciolem Sw. Krzyza na Krakowskim Przedmiesciu.

9 marca rozpoczely sie w Warszawie pochody i wiece demonstracyjne studentow na
Uniwersytecie i Politechnice, poparte przez wiekszosc wykladowcow i
intelektualistow warszawskich. W poniedzialek 11 marca Trybuna Ludu rozpoczela
ataki na studentow i na "bankrutow politycznych" rzekomo nimi kierujacych. Tego
samego dnia Slowo Powszechne, organ Pax-u Boleslawa Piaseckiego, rozpoczelo w
prasie kampanie "antysyjonistyczna." W ciagu kilku dni, demonstracje
studenckie, solidaryzujace sie ze studentami warszawskimi i uchwalajace
rozsadnie wywazone rezolucje domagajace sie swobod i prawdy, rozlaly sie
spontanicznie na cala niemal Polske. Nie bylo zadnego osrodka kierowniczego
organizujacego te protesty; braly sie one z poczucia solidarnosci, szczegolnie
silnego wsrod mlodych ludzi. Zadania wiekszej wolnosci intelektualnej
formulowano nieomal w biegu na demonstracje. Po kilku dniach okazalo sie, ze
nastapil w Polsce pierwszy od wojny

[Gość: Ana&Liza]

SYJONISCI DO SYJONU
czyli
ZWYCZAJNY FASZYZM

ANDRZEJ MICHAL KOBOS

Drugie dziesieciolecie wladzy Wladyslawa Gomulki - "Wieslawa" zaczelo sie w
Polsce w roku 1966 w atmosferze ogolnej rezygnacji, niespelnionych oczekiwan
oraz zaciesnionej kontroli partii komunistycznej nad narodem. Juz w roku 1963,
okolo 40 intelektualistow skierowalo do partii i rzadu tzw. "Memorial 34"
apelujacy o swobody intelektualne. Dochodzily do tego chroniczne trudnosci lub
kryzysy ekonomiczne. Na szczytach partii nastapil wyrazny rozlam na kilka
zwalczajacych sie odlamow, z ktorych kazdy dazyl do przejecia wladzy.

Zwolennicy liberalizacji, jezeli tacy kiedykolwiek istnieli na gorze partii,
znalezli sie w mniejszosci bez znaczenia. Rozczarowani mlodzi dzialacze
partyjni nizszego szczebla, tacy jak Jacek Kuron i Karol Modzelewski, padli
ofiara czystek. Takze rozczarowani, dawniej stalinizujacy, filozofowie i
ekonomisci, np. Leszek Kolakowski czy Wlodzimierz Brus, poszli w nielaske
(Kolakowski w roku 1966, po wygloszeniu przemowienia w dziesiata rocznice
Pazdziernika, w ktorym ostro skrytykowal polityke kulturalna Gomulki).
Socrealistyczni literaci o znanych nazwiskach - niedawni heroldowie
nowego "lepszego" ladu - zaczeli dostrzegac prawdziwa sytuacje i przechodzic na
pozycje przeciwne ich do niedawna zniewolonym umyslom. Proby uzyskania pewnej
wolnosci tworczej zaczely przyciagac masy inteligencji i studentow.

Z drugiej strony, "twardoglowi" w partii, zwani kilka lat wczesniej
stalinistami, wzrastali w sile. Dodawal im zachety stalinizm odradzajacy sie w
Zwiazku Sowieckim po upadku Chruszczowa w 1964 roku. Gomulka, ktory nigdy nie
chcial glebszych reform i nie mial zamiaru spelnic oczekiwan Pazdziernika 1956,
sprzyjal temu odlamowi, przynajmniej po cichu. Nawet jesli mu nie dowierzal i
bal sie go, to jego strach przed liberalizacja byl silniejszy. Przykladem tego
bylo uwiezienie w 1964 roku Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego za ich "List
otwarty do partii" domagajacy sie liberalizacji kulturalnej i politycznej.

Na bazie stalinistow, wyrosla w partii grupa tzw. "partyzantow," pod wodza
Mieczyslawa Moczara. Moczar byl postacia dosc niezwykla, "a man for all
seasons" w polskiej partii komunistycznej. Podczas okupacji niemieckiej byl
dowodca oddzialow Gwardii Ludowej w lasach kieleckich, zajetym bardziej
polowaniem na AKowcow i ukrywajacych sie Zydow niz na Niemcow. Po wojnie, byl
on wysokim funcjonariuszem UB, zwiazanym z sowieckim NKWD i jego pozniejszymi
wcieleniami. Wslawil sie ponuro jako szef Urzedu Bezpieczenstwa w Lodzi. W
polowie lat szescdziesiatych, jego gwiazda w partii zaczela jasniec coraz
silniej. Skupil wokol siebie zwolennikow powrotu do rzadow silnej reki, grajac
zas nacjonaliste (nieoficjalnie nawet antysowieckiego) i opiekuna kombatantow
(wlaczajac Akowcow), wyrosl na "eminence griese" i pierwszego pretendenta do
zastapienia coraz bardziej bezbarwnego Gomulki.

Od izraelsko-arabskiej "wojny szesciodniowej" w czerwcu 1967 podzialy w partii
przybraly na sile. Wykorzystujac pewne, niekiedy groteskowe sympatie na gorze
partii i wojska dla zwyciestwa "naszych Zydow" nad "ich (sowieckimi) Arabami",
zaczeto lansowac teorie imperialistyczno-syjonistycznej, piatej kolumny,
pojecie wprowadzone w przemowieniu Gomulki 19 czerwca 1967 r. Po zerwaniu
stosunkow dyplomatycznych z Izraelem rozpoczeto zaciekla propagande
antyizraelska. Juz w czerwcu 1967 nastapila czystka antysemicka w Ludowym
Wojsku Polskim, ktorej ofiara padlo ponad 300 oficerow, przewaznie wyzszego
szczebla. Byl to poczatek kampanii antysemickiej w Polsce, chociaz ciagle
jeszcze nie otwartej i nie na wielka skale. Wszystko to dzialo sie w atmosferze
zaciskania kontroli przez cenzure i ograniczania jakiejkolwiek swobody
kulturalnej. Literackie i intelektualne srodowisko Warszawy glosno domagalo sie
wiekszej swobody, dodatkowo zachecone przez blyskawicznie rozwijajaca sie pod
wodza Aleksandra Dubceka trasformacje post-stalinowskiego komunizmu
czechoslowackiego w "socjalizm z ludzka twarza." Powiedzenie "cala Polska czeka
na swego Dubczeka" szybko stalo bardzo popularne.



* * *
25 listopada 1967 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie, Kazimierz Dejmek
wystawil inscenizacje III czesci Dziadow Adama Mickiewicza. Dramat
zaprezentowany po dlugiej przerwie, wzbudzil ogromne zainteresowanie. Tekst III
czesci Dziadow jest miejscami niezwykle antyrosyjski, aby przytoczyc tylko trzy
krotkie fragmenty:
Nie dziw, ze nas tu przeklinaja,
Wszak to juz mija wiek,
Jak z Moskwy w Polske nasylaja
Samych lajdakow stek.
…………………………………………………..
Trzy pokolenia przeszly, jak nas przemoc dreczy;
Meczyla ojcow naszych, - dzieci, wnukow meczy!
…………………………………………………..
Mnichu! czy ty slyszales o ruskim batogu?

Odpowiednia inscenizacja oraz gra Gustawa Holoubka w roli Konrada dopelnily
reszty. Spektakl stal sie natychmiast sensacja, tlumy widzow owacyjnie
przyjmowaly sztuke, a w momentach szczegolnie antyrosyjskich entuzjazm siegal
szczytow. Holoubek wspominal potem, ze nigdy w swojej karierze nie doswiadczyl
wiekszego aplauzu widowni. Dejmek mial powazne trudnosci z cenzura, ktora,
uznajac owacje za antyradzieckie, zadala okrojenia tekstu i
zmiany "fideistycznej" inscenizacji. Bardzo szybko cenzura ograniczyla liczbe
przedstawien do jednego tygodniowo.

Pewnego styczniowego wieczora Holubek-Konrad, stojac w smudze swiatla obok
Duryasza-ks. Piotra, potrzasnal kajdanami w strone lozy z wysokimi urzednikami
ambasady sowieckiej w Warszawie, i... zaczelo sie. 31 stycznia 1968
Ministerstwo Kultury, niepodpisanym listem zabronilo dalszych spektakli
Dziadow. Po zakonczeniu ostatniego przedstawienia aktorzy w milczeniu staneli
przed kurtyna, po czym liczna grupa widzow i aktorow udala sie z kwiatami pod
pomnik Mickiewicza na Krakowskim Przedmiesciu. (Wg Holoubka, odbylo sie w sumie
dziesiec przedstawien Dziadow dla publicznosci i jeszcze kilka dla aktywow
partyjnych (!), juz po zakazie publicznych prezentacji.)

Warszawski Oddzial Zwiazku Literatow Polskich zebral najpierw podpisy pod
petycja protestujaca, a 29 lutego 1968 na wniosek Andrzeja Kijowskiego, Pawla
Jasienicy i Antoniego Slonimskiego, uchwalil formalny ostry protest przeciwko
zdjeciu Dziadow z afisza, poparty w ciagu kilku nastepnych dni przez
intelektualistow, profesorow i studentow Uniwersytetu Warszawskiego. Znalazlo
sie w tym protescie zdanie o szerszym znaczeniu: "Powodowani obywatelska
troska, wzywamy wladze PRL do przywrocenia, zgodnie z nasza wiekowa tradycja,
tolerancji i swobody tworczej." Publiczne protesty mialy miejsce przed Teatrem
Narodowym, po ktorych, 4 marca 1968, kilku studentow Uniwersytetu Warszawskiego
zostalo wyrzuconych z uniwersytetu (moca nakazu owczesnego ministra szkolnictwa
wyzszego, a pozniejszego przewodniczacego Rady Panstwa PRL Henryka
Jablonskiego).

http://www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic10.jpg

8 marca 1968 roku na dziedzincu Uniwersytetu Warszawskiego odbyl sie wielki
wiec studentow. Studenci protestowali przeciwko zakazowi przedstawien Dziadow i
domagali sie przyjecia z powrotem na uniwersytet ich kolegow wyrzuconych za
wczesniejsze protesty. Odczytywali art. 71 Konstytucji PRL z 1952 roku,
gwarantujacy wolnosc slowa, zgromadzen i manifestacji. Podczas wiecu na
dziedziniec uniwersytetu wjechaly autobusy "wycieczkowe" wypelnione rzekomymi
robotnikami i urzednikami z kilku instytucji, ktorzy jednak w wiekszosci nie
opuscili autobusow. Ludzie ci ograniczyli sie do wrogich i lzacych okrzykow
wobec mlodziezy akademickiej, ale doszlo takze do pobicia niektorych studentow
przez przywieziona bojowk

[Gość: Ana&Liza]

Ludzie ci ograniczyli sie do wrogich i lzacych okrzykow wobec mlodziezy
akademickiej, ale doszlo takze do pobicia niektorych studentow przez
przywieziona bojowke zbirow z aktywow partyjnych oraz do wciagniecia grupy
studentow do jednego z autobusow. Po krotkim czasie na Uniwersytet
niespodziewanie wtargnely silne oddzialy milicji i bardzo brutalnie, dlugimi
palkami i pejczami rozpedzily studentow, nie oszczedzajac kobiet. Szczegolna
masakra nastapila pod kosciolem Sw. Krzyza na Krakowskim Przedmiesciu.

http://www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic11.jpg

9 marca rozpoczely sie w Warszawie pochody i wiece demonstracyjne studentow na
Uniwersytecie i Politechnice, poparte przez wiekszosc wykladowcow i
intelektualistow warszawskich. W poniedzialek 11 marca Trybuna Ludu rozpoczela
ataki na studentow i na "bankrutow politycznych" rzekomo nimi kierujacych. Tego
samego dnia Slowo Powszechne, organ Pax-u Boleslawa Piaseckiego, rozpoczelo w
prasie kampanie "antysyjonistyczna." W ciagu kilku dni, demonstracje
studenckie, solidaryzujace sie ze studentami warszawskimi i uchwalajace
rozsadnie wywazone rezolucje domagajace sie swobod i prawdy, rozlaly sie
spontanicznie na cala niemal Polske. Nie bylo zadnego osrodka kierowniczego
organizujacego te protesty; braly sie one z poczucia solidarnosci, szczegolnie
silnego wsrod mlodych ludzi. Zadania wiekszej wolnosci intelektualnej
formulowano nieomal w biegu na demonstracje. Po kilku dniach okazalo sie, ze
nastapil w Polsce pierwszy od wojny autentyczny, spontaniczny i masowy protest
przeciwko rezimowi komunistycznemu, chociaz ograniczony glownie do studentow.
Polaczyl on cale niemal srodowisko akademickie w Polsce. Brutalnie rozpedzone
demonstracje studenckie mialy miejsce w Krakowie, Poznaniu, Lodzi, Wroclawiu,
Gdansku, Lublinie. W kilku wiekszych nieuniwersyteckich miastach (Bielsko-
Biala, Tarnow, Radom, Legnica) doszlo do demonstracji uczniow liceow. Studenci
probowali (z niewielkim skutkiem) zorganizowac bojkot prasy. W domach
akademickich i podczas demonstracji wznosili okrzyki i niesli napisy "Prasa
klamie," palili gazety, rozlepiali ulotki, ktore wzywaly do nieczytania gazet.
Po przemowieniu Gomulki, na Uniwersytecie Warszawskim i Politechnice
Warszawskiej rozpoczely sie 20 marca strajki okupacyjne studentow, rychlo
przerwane pod grozba rozwiazania uczelni. Demonstracje i uchwalanie rezolucji
domagajacych sie wolnosci slowa, zgromadzen i tworczosci kulturalnej oraz opor
wygasly praktycznie 23 marca.

http://www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic12.jpg

Wszystko to bylo okazja, na ktora czekali zwolennicy silnej reki. W calej
Polsce demonstracje studenckie rozpedzane byly z brutalnoscia nie znana od
wielu lat. Milicja, wspierana przez ORMO, bestialsko bila studentow dlugimi
palkami i kablami, rozpedzala gazem lzawiacym, dzialkami wodnymi i groznymi
psami. Bardzo wielu studentow aresztowano. Jedyna obrona demonstrujacych przed
szarzami milicji byly okrzyki "Gestapo."


* * *
Tutaj dygresja o ORMO. Skrot pochodzi od "Ochotnicza Rezerwa Milicji
Obywatelskiej." ORMO, zorganizowane tuz po wojnie, niby z
robotnikow "strzegacych wladzy ludowej jak zrenicy oka," pelnilo podobne
funkcje. W ORMO byli specjalnie przeszkoleni ludzie, oddani systemowi, zwykle
bardzo ograniczeni, czasem rzeczywiscie robotnicy, podjudzeni, oszukani i
przekupieni, czesto pelniacy na codzien role donosicieli. Koncepcja ORMO byla
zlowieszcza: wladza komunistyczna prezentujac owych bojowkarzy jako robotnikow,
pokazywala, ze ma "klase robotnicza" na swoja obrone.
W marcu 1968, bojowki ORMO uzbrojono w drewniane paly i dlugie pejcze z grubego
kabla i w czerwonych opaskach na rekawach wypuszczono na ulice u boku milicji.
(Podobno byli wowczas wsrod ormowcow rowniez oficerowie wojska w cywilnych
ubraniach). Wodzowie PRL mogli pokazac, ze "prawdziwi robotnicy" przeciwni sa
reakcyjnym i syjonistycznym inteligentom i studentom, ktorzy podnosza reke na
wladze ludowa, i to wlasnie robotnicy spontanicznie (kablami) obcinaja te rece
(wg zapowiedzi Jozefa Cyrankiewicza jeszcze w Poznaniu w czerwcu roku 1956).

Warto zacytowac slowa Kazimierza Wierzynskiego:

"W stolicy policyjnego panstwa ludzi bito z takim smakiem, ze w Warszawie mogly
przywidziec sie szarze kozakow. Rodzima ochrana nie zapomniala o klasycznych
sposobach prowokacji. Budy policyjne gnaly po ulicach jak za czasow gestapo.
Zrywano wiece studentow na eksterytorialnych terenach uniwersytetow."
(Wiadomosci 21/1156, Londyn 26 maja 1968)
* * *
Pamietam bardziej szczegolowo wydarzenia w Krakowie, chociaz nie bylem juz
studentem.
Tak jak w Warszawie i w wielu miastach uniwersyteckich, i w Krakowie *) 13
marca 1968 studenci urzadzili pochod z wiencem pod pomnik Adama Mickiewicza na
Rynku. (Adam Mickiewicz w 113 lat po smierci, poprzez Dziady urosl
blyskawicznie do symbolu wolnosci.) Spokojny pochod studentow, ktory po wiecu
manifestacyjnym wyruszyl spod domu akademickiego "Zaczek" w Oleandrach, ale
uformowal sie dopiero pod Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellonskiego, nie
zdolal dojsc do Rynku; rozpedzono go w okolicach ulic Golebiej, Jagiellonskiej
i Sw. Anny. Studentow pedzono, bijac i strzelajac do nich petardami z gazem, z
powrotem w kierunku Collegium Novum. Wiekszosc studentow schronila sie do tego
historycznego gmachu, do sal wykladowych i biur administracji. Milicja wpadla
tam za nimi. Nie pomogly proby rektora nie wpuszczenia milicji do budynku.
Profesor Mieczyslaw Klimaszewski, rektor najstarszego uniwersytetu w Polsce,
jednego z najstarszych w swiecie, zastepca przewodniczacego Rady Panstwa PRL,
powolujacy sie na immunitet uniwersytetu i swoj poselski, zostal brutalnie
odepchniety. Niezwykle zasluzony dla kultury polskiej Profesor Karol Estreicher
zostal dotkliwie pobity przy probie zamkniecia bramy budynku przed milicja.
Profesor Adam Bielanski, chemik, zostal zraniony. Zbiry z MO wpadali do sal i
biur, strzelali gazem, wywlekali i bili studentow i personel, ze starszymi
urzedniczkami wlacznie. (Byl to drugi w 604-letniej historii UJ, przypadek
wtargniecia uzbrojonych oddzialow na teren Uniwersytetu Jagiellonskiego.
Pierwszym bylo wejscie Gestapo w dniu 6 listopada 1939, ktore aresztowalo i
wywiozlo do obozu w Sachsenhausen profesorow Uniwesytetu Jagiellonskiego.)

Ironia bylo, iz cztery lata wczesniej w tym samym budynku, na tych samych
uliczkach i Rynku, odbyly sie z wielka pompa obchody 600-lecia Uniwersytetu
Jagiellonskiego; ta sama trasa przeszedl pochod rektorow i profesorow
najstarszych i najwiekszych uniwersytetow Europy i swiata, a wszystko w
obecnosci rozpromienionych Gomulki i Cyrankiewicza.

Przez chyba tydzien nie mozna bylo wejsc do Collegium Novum z uwagi na lzawiacy
i duszacy gaz. Podobnie zreszta nie mozna bylo wejsc na okoliczne uliczki.
Przez dwa tygodnie wszystkie ulice prowadzace do Rynku i uniwesytetu
zablokowane byly stojacymi wpoprzek "sukami" milicyjnymi i kordonem milicji i
ORMO. Pomnik Mickiewicza zagrodzony byl plotem z desek. Wejscie do Rynku bylo
najpierw niemozliwe dla tych, ktorzy tam nie mieszkali, a potem trzeba bylo
udowodnic, ze nie bylo sie studentem. W pomieszczeniach biurowych w starych
domach przy Rynku kwaterowala bez przerwy milicja. Uniwersytet zamknieto,
studentow spoza Krakowa odeslano do domow. Miasteczko studenckie spacyfikowano
z podobna brutalnoscia. Miasteczko to cztery lata wczesniej przekazywal
studentom-"przyszlosci narodu," sam tow. Wieslaw.

W Katowicach, pochod studentow w okolicy budynkow owczesnej filii Uniwersytetu
Jagiellonskiego przy ul. Bankowej z niezwykla brutalnoscia wpedzono palkami i
rozwscieczonymi psami do przyleglego otwartego rowu z nieczystosciami i
sciekami przemyslowymi.

Kosciol listem Episkopatu Polski z 21 marca protestowal przeciwko brutalnosci
milicji wobec studentow. Pieciu katolickich pos

[Gość: Ana&Liza]

Kosciol listem Episkopatu Polski z 21 marca protestowal przeciwko brutalnosci
milicji wobec studentow. Pieciu katolickich poslow ze ZNAK-u, ze Stanislawem
Stomma na czele, zlozylo w Sejmie protestujaca interpretacje do premiera
Cyrankiewicza, narazajac sie na wsciekle ataki z jego strony. Niedlugo potem,
Jerzy Zawieyski zostal usuniety z tytularnego stanowiska czlonka Rady Panstwa.
11 marca Pen Club polski domagal sie polozenia kresu represjom wobec mlodziezy
akademickiej.


* * *
Sprawa to bez znaczenia, ale pamietam, jak po biciu i gazowaniu studentow kolo
i w budynku Colegium Novum, Roman Wolski, Ala Janiszewska, Waldek Karcz i ja
pisalismy przez cala noc na panstwowym ekwipunku w Instytucie Fizyki Jadrowej w
Krakowie ulotki, ktore Roman Wolski, zawozil do Nowej Huty. Pamietam, ze ulotka
ta konczyla sie: "Nie chcemy aby palka milicyjna byla symbolem wladzy w
Polsce." W ulotce chodzilo o zdobycie poparcia robotnikow dla protestow
studentow i intelektualistow. Rzeczywiscie, w Nowej Hucie robotnicy przerwali
wiec potepiajacy studentow i zostali sami rozproszeni przez psy milicyjne. Byl
to chyba jeden z niewielu takich wypadkow w kraju. Absolutnie, nie przypisuje
tego naszym ulotkom; takich jak nasze bylo wiecej. Roman Wolski powtarzal
wtedy: "czarna sotnia, zwyczajny faszyzm." Stad druga czesc tytulu tego
artykulu. Rzeczywiscie, metoda stara, stosowana wczesniej jako "biej Zidow,
spasaj Rassiju," okreslona przez Engelsa jako "znamie zacofanych kultur,"
zepchnela na dluzszy czas Polske w ciemne wieki, jezeli nie w niedawny morowy
czas faszyzmu.
Trzeba otwarcie przyznac, ze widocznego poparcia ze strony robotnikow nie bylo
wtedy zupelnie, chociaz obecnie (1998) pojawiaja sie informacje z archiwow SB,
jakoby ulotki solidaryzujace sie ze studentami pojawily sie wowczas w okolo 100
miastach. Przed hotelami robotniczymi, studenci bezskutecznie wolali "Chodzcie
z nami." Marzec '68 byl jakby prywatnym protestem inteligencji. Do porzuconych
wiecowych hasel "Studenci do nauki, pisarze do piora" dopisywano
czasem "Robotnicy do lopaty." Sytuacja, choc odwrotna, powtorzyla sie niestety
w prawie trzy lata pozniej, w Grudniu 1970 roku na Wybrzezu. Wowczas
protestowali i gineli robotnicy, zas inteligenci nie odezwali sie ani jednym
slowem.


* * *
Brutalnosc milicji i ORMO zaogniala sytuacje i obliczona byla na podsycanie
demonstracji studenckich. Dla dolania oliwy do ognia rozpuszczano pogloski o
ofiarach smiertelnych. Wszystko dlatego, ze demonstracje te wykorzystywane byly
w walce o wladze w kierownictwie partii. Slusznym demonstracjom w obronie
kultury nadano natychmiast etykietke organizowanych przez ugrupowania zydowskie
w srodowisku intelektualnym. Rzekomymi prowodyrami rozruchow okrzyknieto
studentow o nazwiskach nietypowo polskich. Posypaly sie w prasie, radiu i
telewizji nieslychanie napastliwe publikacje z bardzo silnymi akcentami
antysemickimi. Tym razem, organizowanie demonstracji przypisano juz nie
chuliganom, niemieckim odwetowcom albo amerykanskim imperialistom, ale
polskim "Zydom-syjonistom," "zydowskim kosmopolitom" itp. Dodano jeszcze do
nich "bankrutow politycznych" i "wichrzycieli" sposrod intelektualistow,
pisarzy i studentow.

http://www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic13.jpg

Chwyt byl sprytny, gdyz niektorym wysokim partyjniakom oficjalnie przypomniano
ich niedawna stalinowska i ubowska przeszlosc. Zgrabnosc, a zarazem obluda tej
intrygi polegaly na tym, ze wszyscy w Polsce wiedzieli, ze duza czesc
komunistow najbardziej wplywowych po wojnie i kierujacych jego krwawym
utrwalaniem byla pochodzenia zydowskiego. Dosyc powszechna nienawisc do
panujacego politycznego systemu probowano, z niezlym skutkiem, skierowac na
ogol Zydow ocalalych po wojnie (jezeli do tej liczebnie garstki mozna uzyc
okreslenia "ogol"). Oficjalna propaganda, a nawet niestety sporo "szarych"
ludzi wolalo nie dostrzegac, ze ogol Polakow zydowskiego pochodzenia, ocalalych
z Zaglady, odzegnywal sie od owej grupy ubowskich renegatow. Nie mowiac juz o
tym, ze nikt nie przypomnial roli samego Wladyslawa Gomulki, w
Polsce "lubelskiej" I sekretarza PPR, w organizowaniu w latach 1944-
1947 "bezlitosnej walki z reakcja" czyli we wprowadzeniu terroru powojennego.
Nikt tez nie przypomnial bezposredniego udzialu Moczara w aparacie UB.

Byc moze bardziej okrutna niz stosowanie przemocy cecha Marca 1968 byla plugawa
w swoim klamstwie propaganda. Pomarcowej propagandzie antysemickiej i
antyintelektualnej przewodzilo kilkudziesieciu "aryjskich" dziennikarzy, wsrod
ktorych szczegolnie plugawym piorem wyroznili sie Ryszard Gontarz, Tadeusz
Walichnowski i Janusz Kolczynski. Marcowy cykl artykulow Gontarza, pod nazwa
Szargam swietosci, sprowadzal sie do ohydnych paszkwili, a obiekty Gontarz
kwalifikowal po brzmieniu ich nazwiska. Ludziom wmawiano, ze syjonistyczni
zdrajcy (choc niemal nikt nie wiedzial co oznaczal przedziwny
termin "syjonisci") chcieli przejec wladze po to, zeby sprzedac "nasza" Polske
syjonistom z Izraela, a co by jeszcze zostalo - innym imperialistom.

Do bicia i aresztowan studentow wnet dodano bicie pisarzy. Ubecka bojowka
napadla na Stefana Kisielewskiego i dotkliwie go pobila, prawdopodobnie za jego
stwierdzenie w przemowieniu na zebraniu Zwiazku Literatow Polskich 29 lutego w
Warszawie o "skandalicznej dyktaturze ciemniakow" w Polsce. Przedmiotem
wstretnych atakow stal sie pisarz-historyk Pawel Jasienica, za zorganizowanie
pierwszego protestu pisarzy warszawskich po zdjeciu Dziadow ze sceny
teatralnej.


* * *
Przez ponad dwa tygodnie nikt nie wiedzial kto w Polsce rzadzil (rzadzila palka
milicyjna) i co dzialo sie z Gomulka, nie odzywal sie on bowiem wcale. Zapewne
dopiero po zawarciu ukladu z Moczarem, wyglosil on w koncu dlugie przemowienie
na partyjnym wiecu terrorystycznym w Warszawie 19 marca 1968. Przemowienie to
bylo istotne, bardzo zlowrogie, a zarazem zalosne. Istotne dlatego, ze
pokazalo, iz Gomulka obronil wladze, ale za cene przyjecia warunkow Moczara.
Pod absurdalna i groteskowa nazwa antysyjonizmu, zadeklarowal antysemityzm jako
oficjalna polityke panstwowa. Zapowiedzial czystke antyzydowska, nie tylko w
partii, ale na uniwersytetach, w nauce i gospodarce. Rozbudzil nienawisc wobec
w ogromnej wiekszosci niewinnych ludzi, tylko dlatego, ze byli Zydami.
Nienawisc w gruncie rzeczy rasistowska. I gorzkie grona gniewu za te nienawisc
zbiera Polska do dzisiaj, w 30 lat pozniej.
Przemowienie Gomulki bylo zlowrogie dlatego, ze imiennie zniszczyl kilku
intelektualistow. Pienil sie na Kisielewskiego za jego epitet "ciemniaki."
Najgrozniej i najbrutalniej zaatakowal Pawla Jasienice. Dal do zrozumienia, ze
Jasienica po wojnie wyszedl z wiezienia UB za cene wydania swoich partyzanckich
towarzyszy z Brygady Wilenskiej AK i z oddzialow mjr. Zygmunta
Szendzielarza "Lupaszki" (w Gdanskiem). Jasienica stal sie natychmiast nie
tylko osoba nieistniejaca, ale zaszczuty, sam zerwal wszystkie znajomosci i
zamknal sie w sobie. Wedlug slow Antoniego Golubiewa, Jasienica pisywal podobno
przez dwa lata czeste listy do Gomulki wyjasniajac, ze to wszystko nieprawda,
co Gomulka musial doskonale wiedziec. Nigdy nie otrzymal zadnej odpowiedzi i
zagryzl sie w ciagu dwoch lat na smierc. Tak wiec Gomulka pozbawil nas i
przyszle pokolenia Polakow dalszych czesci niezwyklych i w pewnym sensie
odkrywczych "dziejow Polski," nad ktorymi Jasienica pracowal. Nigdy juz nie
dowiemy sie, jak ten historyk, widzacy historie Polski przez pryzmat dominacji
jednostek i ich kolei zycia nad wydarzeniami zbiorowymi, interpretowalby okres
zaborow i Polski niepodleglej. Byla to wiec tez jakas zbrodnia przeciw kulturze
narodowej.

Przemowienie Gomulki bylo takze zalosne z powodu jego oceny dzialalnosci wielu
wybitnych ludzi kultury. Niszczac Dejmka za jego wystawienie Dziadow,
stwier

[Gość: Ana&Liza]

Przemowienie Gomulki nasililo represje, wywolalo fale antysemityzmu, czystek,
deportacji. Uczynilo rasistowskie represje otwartymi i widocznymi, awansowalo
je do "rangi" polityki panstwa i rzekomej polskiej racji stanu. Represje i
banicje objely doslownie tysiace ludzi, ktorym przypisano zydowskie
pochodzenie, lub podejrzanych o sympatie liberalne. Niemal dwie trzecie ludzi
pochodzenia zydowskiego wyrzucono z ich stanowisk. W ministerstwach zarzadzono
weryfikacje personelu. Urzednicy musieli wykazywac swoje aryjskie pochodzenie
az od pokolenia dziadkow wlacznie. Podobno minister spraw zagranicznych PRL
Adam Rapacki w protescie odmawial wejscia do budynku (Palacu Bruhla) swojego
ministerstwa. Wyrzucono go za to w kilka miesiecy pozniej. Byl to chyba jedyny
protest na tak wysokim szczeblu rzadowym.

http://www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/pic32.jpg

Zacieklej propagandzie towarzyszyly wiece "klasy robotniczej i prawdziwych
polskich patriotow polskich." Na wiecu "aktywu partyjnego stolicy," Jozef Kepa,
I sekretarz warszawskiej partii, wyglosil faszytowskie w tresci przemowienie, w
ktorym padlo haslo "Syjonisci do Izraela." We wszystkich wiekszych miastach
organizowano masowe wiece, na ktore zwozono tysiace poslusznych, zastraszonych
ludzi z zakladow pracy. Po przemowieniach antysemickich i dzikich wrzaskach na
czesc "prawdziwych patriotow," takich jak sprzymierzeni z soba Mieczyslaw
Moczar i Boleslaw Piasecki (ten ostatni z PAXu, dawniej z faszystowskiej
Falangi), wiekszosc uczestnikow odwozono, a reszta smutnie sie rozchodzila.
Pozostawaly porzucone, bezdomne transparenty i tablice z haslami, ktore mogly
by byc nawet zabawne w swojej glupocie, gdyby nie wyjatkowa groza calej
sytuacji, o ktorej nikt nie wiedzial czym sie skonczy. Jedno z takich hasel bez
sensu, obnoszone w Krakowie, brzmialo: "Syjonisci do Syjonu"; stad pierwsza
czesc tytulu tego artykulu.
Pierwsza liczniejsza grupe 34 studentow relegowal z Uniwersytetu Warszawskiego
rektor Stanislaw Turski juz 23 marca. Rozwiazal chwilowo szesc kierunkow
studiow, w tym cale wydzialy ekonomii, filozofii i socjologii. W samej
Warszawie liczba wyrzuconych studentow wyniosla okolo 1600. 25 marca zwolniono
z pracy pieciu profesorow Uniwersytetu Warszawskiego, w tym Leszka
Kolakowskiego. W ciagu nastepnych miesiecy dziesiatki profesorow, pracownikow
naukowych, dziennikarzy, wydawcow, muzykow i innych, nie tylko zreszta
pochodzenia zydowskiego, utracilo prace i wkrotce opuscilo Polske. Leszek
Kolakowski wyjechal jako jeden z pierwszych i osiadl w All Souls College
Uniwersytetu w Oxfordzie. Wlodzimierz Brus zostal jeszcze przez dwa lata,
usilujac bronic studentow, po czym wyjechal tez do Oxfordu.


* * *
Z calej Polski wygnano ludzi, ktorzy wniesli byli bardzo wiele do kultury
polskiej, szczegolnie w okresie powojennym. W Lodzi czystki antyzydowskie mialy
przebieg zaplanowany praktycznie wedlug wzorow nazistowskich, tyle, ze bez
mordowania ludzi. Wybijano szyby, wyrzucano nawet zydowskie dzieci z
przedszkoli. Wydzialy historii i filozofii Uniwersytetu Lodzkiego przestaly
istniec. W malych miastach zwolniono z pracy a potem wygnano zwyklych ludzi
pochodzenia zydowskiego. Wygnano ludzi ocalalych z obozow koncentracyjnych, z
Zaglady. Zdarzaly sie przypadki obledu. Terror psychiczny doprowadzil do
emigracji calych rodzin osiadlych w Polsce od stuleci, lacznie z "aryjskimi"
malzonkami. Ludzie ci zabierali zwykle z soba jedyny kawalek Polski - ksiazki,
bo chyba z kultura polska zwiazani byli najsilniej. Zostaly tylko groby
zydowskie, jezeli nie zrujnowane 25 lat wczesniej przez hitlerowcow. Wyjazdom
towarzyszyly ogromne ograniczenia celne i szykany. Pamietam bal pozegnalny
w "Piwnicy pod Baranami" w Krakowie dla Rysia Taedlinga, znakomitego
dziennikarza krakowskiego Dziennika Polskiego. Wygnano wielu mlodych ludzi,
niedawno wyksztalconych, albo jeszcze studentow, szczegolnie z Warszawy. O
studentow i o zwyklych ludzi, traktowanych najbrutalniej fizycznie, nie
upomnial sie nikt, nawet na Zachodzie.
Byla to fala banicyjno-emigracyjna, w ramach ktorej wyjechalo z Polski ponad
20,000 osob, zaopatrzonych w polski dokument podrozy w jedna strone, bez prawa
powrotu. Zbiorowo pozbawiono tych ludzi obywatelstwa polskiego. (Przywrocil im
je, rowniez zbiorowo, dopiero Prezydent RP Aleksander Kwasniewski w dniu 11
marca 1998 roku.) Ci nieliczni Zydzi, ktorzy mimo wszystko pozostali w Polsce
poczuli sie czesto jak w obcym, wrogim kraju, osamotnieni, wyalienowani.
Musialo minac prawie dwadziescia lat, zanim narodzila sie idea dialogu zydowsko-
polskiego i pojednania; nieliczni tylko nie porzucili tej misji. Przykladem
Stanislaw Krajewski, obecnie prezes Forum Zydowskiego i wspolprzewodniczacy
Polskiej Rady Chrzescijan i Zydow, autor wydanej w 1997 roku wspanialej ksiazki
Zydzi, Judaizm, Polska


* * *
Otwarty antysemityzm utrzymal sie jako oficjalna polityka przez dluzszy czas.
Trwal jakby maly stan wyjatkowy. Termin "syjonisci" uzupelniono, ze strachu
przed wplywem dubczekowskiej odwilzy w Czechoslowacji, niesprecyzowanym
terminem "rewizjonisci."
Wyrzuconych naukowcow zastapiono docentami i profesorami mianowanymi sposrod
wiernych. Stad powstalo slynne okreslenie "docent marcowy.'' Liczni z nich
utrzymali swoje stanowiska do dzisiaj. W calej Polsce tysiace studentow
wyrzucono z wyzszych uczelni. Bezpieka aresztowala ponad tysiac studentow, np.
tych rozpoznanych z fotografii demonstracji, wysylala ich do wojska do
odleglych garnizonow, w ktorych stworzono karno- reedukacyjne bataliony pracy.
Dopiero w 30 lat pozniej okazalo sie, ze w calym wojsku polskim bylo wowczas
tylko dwoch wyzszych oficerow, ktorzy odmowili codziennego przesladowania
studentow wcielonych do wojska.

Intelektualistow szykanowano, ludzi szkalowano, urzadzano "polowania na
czarownice." Swoboda kulturalna zniknela zupelnie. Zaczeto przepisywac
podreczniki historii Polski i hasla do Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN.
Namawiano czytelnikow i subskrybentow do zamiany calych stronic w tej
ostatniej! Chodzilo o wymazanie Zydow z historii Polski, o pomniejszenie ich
tragedii w czasie ostatniej wojny, o pominiecie tych, ktorzy przetrwali
Holocaust, a w koncu o rozdmuchanie znaczenia moczarowych "gwardzistow" w
polskim ruchu oporu podczas okupacji. Czystka objela wydawnictwa, szczegolnie
Panstwowe Wydawnictwo Naukowe i "Aurige." Wydawca pieknych albumow malarstwa,
dyrektor "Aurigi" Rafal Glucksman, zaszczuty popelnil samobojstwo.

Hamletyzujacego nieco Dejmka (pochodzenia czeskiego, nie zydowskiego) wyrzucono
najpierw z partii, a potem z dyrektorowania Teatrem Narodowym.

Cenzura szalala. Stanislaw Ptak, byly krakowski cenzor, opowiadal w latach
siedemdziesiatych Profesorowi Adamowi Strzalkowskiemu w Instytucie Fizyki
Jadrowej, gdzie wowczas kierowal "osrodkiem informacji," o swoim cenzurowaniu,
niedlugo po Marcu'68, recenzji dla Tygodnika Powszechnego z ksiazki Ten jest z
Ojczyzny mojej Wladyslawa Bartoszewskiego i Zofii Lewinowny. Ocenzurowanie
recenzji mialo odbyc sie "liberalnie," w/g zasady "martwy Zyd, dobry Zyd." Ale
pan Ptak i tak przeoczyl zamieszczenie zdjecia dzieci ocalalych z getta
warszawskiego (na zdjeciu juz doroslych Zydow!) i w wyniku wscieklosci Gomulki
wyrzucono go za to z cenzury.

Marzec 1968 zrodzil twardych, "zawodowych" opozycjonistow, niemal
rewolucjonistow, ktorzy w kilka lat pozniej walnie przyczynili sie do powstania
zorganizowanej, podziemnej opozycji politycznej w Polsce. Marzec dal poczatek
tzw. "drugiemu obiegowi," szerokiemu rozpowszechnianiu "nielegalnych" drukow
(nie tylko politycznych), co przez nastepne dwadziescia lat bylo
niezaprzeczalnie waznym atrybutem wolnej polskiej kultury.


* * *
Na koniec o dlugofalowych skutkach Marca.
Najbolesniejszym skutkiem nie sa nawet sami marcowi wygnancy. Najbolesn

[Gość: Ana&Liza]

Na koniec o dlugofalowych skutkach Marca.
Najbolesniejszym skutkiem nie sa nawet sami marcowi wygnancy. Najbolesniejszym
jest sposob w jaki zostali oni wypedzeni. Marzec 1968 i pozniejsze prawie
deportacje utrwalily na Zachodzie mniemanie o "typowym Polakom antysemityzmie."
Historycznie, termin ten byl po czesci uzasadniony; w oczach wielu Marzec go
potwierdzil. Bardzo negatywne skutki takiego mniemania o polskim antysemityzmie
odczuwa Polska do dzisiaj. I w tym lezy zbrodniczosc antysemickiego szalenstwa
Gomulki, Moczara i innych dygnitarzy partyjnych oraz aparatu SB wobec panstwa
polskiego.

Uogolnianie, ze antysemityzm w koncu lat szescdziesiatych byl antysemityzmem
wszystkich Polakow jest dla Polakow krzywdzace. Przyczynia sie do tego
uogolniania sluszna gorycz wygnancow, ludzi skadinad w olbrzymiej wiekszosci
bardzo inteligentnych. Podam konkretny przyklad: w 1976 roku spotkalem na
konferencji fizyki jadrowej w Krakowie Haline Rubinstein, ktora wraz z
narzeczonym wyjechala z Warszawy w roku 1968. Z wielka gorycza opowiadala mi
jak w Marcu '68, po demonstracjach studenckich w Warszawie, wieziono ich i
bito, przyznajac otwarcie, ze tylko dlatego, ze byli Zydami. Ktoz by nie
uogolnial w takiej sytuacji ?

Filozof i logik O. Jozef Bochenski, OP, podsumowal (Wiadomosci 21/1156, Londyn
26 maja 1968) rugi wsrod warszawskich filozofow:

"To co sie stalo ostatnio w Warszawie mozna opisac nastepujaco: praktycznie
wszystko w powojennym pokoleniu polskim, co mialo jakiekolwiek miedzynarodowe
znaczenie w filozofii, zostalo wyrzucone na bruk. Mamy do czynienia z prawdziwa
likwidacja polskiej mysli filozoficznej w tej mierze przynajmniej, w jakiej
policja i administracja mysl likwidowac moga. […] Chodzi o rzecz zasadnicza. O
to mianowicie, ze mysl, jakakolwiek by ona nie byla, probuje sie w Polsce
zgnebic metodami administracyjnymi. To jest - jesli wolno uzyc tego wyrazenia
(i uzywam go swiadomie): bestialstwo w scislym tego slowa znaczeniu. Chodzi o
podludzki, zwierzecy wyczyn. Czlowiek jest jedynym stworzeniem, ktore szanuje
mysl. Gdy jej nie szanuje, gdy probuje ja zgnebic fizyczna sila, postepuje nie
jak czlowiek - ale jak zwierz, jak bestia. […]
Powiedzialbym, ze skandal polski (bo to jest skandal) jest jedynym w swoim
rodzaju. […] Z polskiego punktu widzenia to jest bardzo bolesna rzecz. Narod
polski jest jednym z pierwszych w swiecie, ktory jasno sformulowal idee
wolnosci mysli. To nasz krol Zygmunt August powiedzial kiedys: 'Nie jestem
panem sumien waszych.' To polski kanclerz, Jan Zamoyski, dal taka odprawe
moskiewskim poslom: 'W tej Rzeczypospolitej ksiag drukowac ani nakazujem, ani
zakazujem.' Dlatego dla Polaka wyrzucenie na bruk praktycznie calej filozofii
obecnej, tylu myslicieli, jest niezmiernie upokarzajace. Bo choc za tym
wszystkim stoi Czerwona Armia, choc bez niej nie byloby ani pana Gomulki, ani
pana Moczara, ani rzadow partii w Polsce - to jednak gnebienie mysli odbywa sie
teraz polskimi rekami. To jest - powtarzam - bolesne i upokarzajace."

Stwierdzenie Ojca Bochenskiego o "gnebieniu mysli polskimi rekami" jest bardzo
istotne. Niestety i czystki antysemickie odbywaly sie polskimi rekami. Jest
bowiem jeszcze inny aspekt Marca '68, nie zupelnie zamkniety po trzydziestu juz
latach: spoleczny, nawet specyficznie polski. Gomulka, Moczar, inni nie zyja,
albo poszli w odstawke. Nikt nie odpowiedzial sadownie za zorganizowanie Marca
i czystki i zapewne juz nie odpowie. Byc moze dlatego, ze odpowiedzialnych jest
zbyt wielu. W marcu 1998 Alina Grabowska napisala w krakowskim Dzienniku
Polskim, ze ciagle nieznane sa mechanizmy marcowej hanby. Ktos przeciez ukladal
listy wyrzucanych lekarzy, inzynierow, pisarzy, dziennikarzy, studentow,
naukowcow. Ktos tym lokalnie zarzadzal, zwolywal wiece, grozil uczestnikom
wiecow, izolowal rzekomych syjonistow. Zaangazowana w to byla dobrze dzialajaca
maszyneria, setki, jesli nie tysiace ludzi. Wyzwolono najciemniejsze instykty u
ogromnej liczby ludzi.

To wszystko prawda. Dodam jeszcze, ze tragedia Marca 1968, obok dramatu
pobitych, szykanowych, wypedzonych, skrzywdzonych i ponizonych byla tragedia
samoobnazenia sie spoleczenstwa polskiego. Zdumiewajaco wielu ludzi pozostalo
obojetnymi nie tylko na bicie studentow, ale przede wszystkim na czystki
antysemickie i deportacje. Jeszcze bolesniejszym jest to, ze wielu ludzi
przyjelo to za cos slusznego. To nie byla wylacznie aprobata z przymusu. To
byla aprobata tamtych wydarzen jako czegos slusznego, co sie "im - Zydom
nalezalo." Nie twierdze, ze aprobowala to wiekszosc ludzi w Polsce, ale na tyle
wielu, aby uznac to za spoleczna hanbe. I niestety, przerazajaca we wnioskach
jest proba zastanowienia sie nad hipotetycznym, na szczescie chyba
niewykonalnym, powtorzeniem sie w Polsce tamtej marcowej sytuacji.

Moj wieloletni wspolpracownik naukowy, Ray Mackintosh, Nowozelandczyk,
powiedzial mi kiedys w Oxfordzie w przystepie szczerosci, ze Polacy maja "the
worst antisemitic record." Na moje zaprzeczenia i pytanie dlaczego tak uwazal,
jako wspolczesny dowod wymienil Marzec '68. Chociaz opinie takie krzywdza ogol
Polakow, Marzec 1968 dostarczyl niestety wazkich argumentow dla formulowania
takich sadow.




--------------------------------------------------------------------------------

*)

Odezwa studentow Krakowa do spoleczenstwa
uchwalona 11 marca 1968 o godzinie 12

My studenci Krakowa, pragniemy poinformowac caly Narod o postulatach i
wypadkach zaistnialych w ciagu ostatnich dni w Krakowie.
W pelni popieramy przemiany spoleczne i ustrojowe, ktore zaszly w Polsce w
okresie dwudziestolecia powojennego. Popieramy i uznajemy jako jedynie mozliwa
w obecnej sytuacji polityke zagraniczna PRL.
Dzialamy z wlasnej woli w trosce o rozwoj swobod demokracji socjalistycznej w
naszym kraju.
Wszystkie sugestie jakobysmy dzialali z inspiracji wrogich Polsce sa nieprawda.
Protestujemy przeciwko niewlasciwym informacjom jakie ukazaly sie w prasie na
temat wystapien studenckich. Informacje te blednie okreslaja przyczyny,
przebieg i cele naszej akcji.
Stwierdzamy, ze nie istnieja z naszej strony rozbieznosci miedzy dazeniami
klasy robotniczej a dazeniami studentow. Rownoczesnie protestujemy z cala
stanowczoscia przeciwko wytwarzaniu sztucznych przegrod miedzy tymi
srodowiskami.
Zadamy przestrzegania i poszanowania swobod zagwarantowanych nam przez
Konstytucje PRL.
Potepiamy i domagamy sie ukarania funkcjonariuszy MO i ORMO odpowiedzialnych za
brutalne i nieuzasadnione akcje wobec studentow w srodowisku warszawskim i
krakowskim.
Solidaryzujemy sie z wystapieniami innych studenckich srodowisk, odcinajac sie
rownoczesnie od chuliganskich i niedojrzalych wybrykow.
Zadamy zwolnienia wszystkich studentow zatrzymanych przez organa MO w czasie
naszych wystapien.
Zadamy opublikowania naszej uchwaly w radiostacjach akademickich a takze w
prasie, radiu i telewizji.
Studenci Krakowa

[Gość: Mirek]

...autentyczny, spontaniczny i masowy protest przeciwko rezimowi
komunistycznemu, chociaz ograniczony glownie do studentow. Polaczyl on cale
niemal srodowisko akademickie w Polsce. Brutalnie rozpedzone demonstracje
studenckie mialy miejsce w Krakowie, Poznaniu, Lodzi, Wroclawiu, Gdansku,
Lublinie. W kilku wiekszych nieuniwersyteckich miastach (Bielsko-Biala, Tarnow,
Radom, Legnica) doszlo do demonstracji uczniow liceow. Studenci probowali (z
niewielkim skutkiem) zorganizowac bojkot prasy. W domach akademickich i podczas
demonstracji wznosili okrzyki i niesli napisy "Prasa klamie," palili gazety,
rozlepiali ulotki, ktore wzywaly do nieczytania gazet. Po przemowieniu Gomulki,
na Uniwersytecie Warszawskim i Politechnice Warszawskiej rozpoczely sie 20
marca strajki okupacyjne studentow, rychlo przerwane pod grozba rozwiazania
uczelni. Demonstracje i uchwalanie rezolucji domagajacych sie wolnosci slowa,
zgromadzen i tworczosci kulturalnej oraz opor wygasly praktycznie 23 marca.

Wszystko to bylo okazja, na ktora czekali zwolennicy silnej reki. W calej
Polsce demonstracje studenckie rozpedzane byly z brutalnoscia nie znana od
wielu lat. Milicja, wspierana przez ORMO, bestialsko bila studentow dlugimi
palkami i kablami, rozpedzala gazem lzawiacym, dzialkami wodnymi i groznymi
psami. Bardzo wielu studentow aresztowano. Jedyna obrona demonstrujacych przed
szarzami milicji byly okrzyki "Gestapo."

* * *
Tutaj dygresja o ORMO. Skrot pochodzi od "Ochotnicza Rezerwa Milicji
Obywatelskiej." ORMO, zorganizowane tuz po wojnie, niby z
robotnikow "strzegacych wladzy ludowej jak zrenicy oka," pelnilo podobne
funkcje. W ORMO byli specjalnie przeszkoleni ludzie, oddani systemowi, zwykle
bardzo ograniczeni, czasem rzeczywiscie robotnicy, podjudzeni, oszukani i
przekupieni, czesto pelniacy na codzien role donosicieli. Koncepcja ORMO byla
zlowieszcza: wladza komunistyczna prezentujac owych bojowkarzy jako robotnikow,
pokazywala, ze ma "klase robotnicza" na swoja obrone.
W marcu 1968, bojowki ORMO uzbrojono w drewniane paly i dlugie pejcze z grubego
kabla i w czerwonych opaskach na rekawach wypuszczono na ulice u boku milicji.
(Podobno byli wowczas wsrod ormowcow rowniez oficerowie wojska w cywilnych
ubraniach). Wodzowie PRL mogli pokazac, ze "prawdziwi robotnicy" przeciwni sa
reakcyjnym i syjonistycznym inteligentom i studentom, ktorzy podnosza reke na
wladze ludowa, i to wlasnie robotnicy spontanicznie (kablami) obcinaja te rece
(wg zapowiedzi Jozefa Cyrankiewicza jeszcze w Poznaniu w czerwcu roku 1956).

Warto zacytowac slowa Kazimierza Wierzynskiego:

"W stolicy policyjnego panstwa ludzi bito z takim smakiem, ze w Warszawie mogly
przywidziec sie szarze kozakow. Rodzima ochrana nie zapomniala o klasycznych
sposobach prowokacji. Budy policyjne gnaly po ulicach jak za czasow gestapo.
Zrywano wiece studentow na eksterytorialnych terenach uniwersytetow."
(Wiadomosci 21/1156, Londyn 26 maja 1968)
* * *

Pamietam bardziej szczegolowo wydarzenia w Krakowie, chociaz nie bylem juz
studentem.
Tak jak w Warszawie i w wielu miastach uniwersyteckich, i w Krakowie *) 13
marca 1968 studenci urzadzili pochod z wiencem pod pomnik Adama Mickiewicza na
Rynku. (Adam Mickiewicz w 113 lat po smierci, poprzez Dziady urosl
blyskawicznie do symbolu wolnosci.) Spokojny pochod studentow, ktory po wiecu
manifestacyjnym wyruszyl spod domu akademickiego "Zaczek" w Oleandrach, ale
uformowal sie dopiero pod Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellonskiego, nie
zdolal dojsc do Rynku; rozpedzono go w okolicach ulic Golebiej, Jagiellonskiej
i Sw. Anny. Studentow pedzono, bijac i strzelajac do nich petardami z gazem, z
powrotem w kierunku Collegium Novum. Wiekszosc studentow schronila sie do tego
historycznego gmachu, do sal wykladowych i biur administracji. Milicja wpadla
tam za nimi. Nie pomogly proby rektora nie wpuszczenia milicji do budynku.
Profesor Mieczyslaw Klimaszewski, rektor najstarszego uniwersytetu w Polsce,
jednego z najstarszych w swiecie, zastepca przewodniczacego Rady Panstwa PRL,
powolujacy sie na immunitet uniwersytetu i swoj poselski, zostal brutalnie
odepchniety. Niezwykle zasluzony dla kultury polskiej Profesor Karol Estreicher
zostal dotkliwie pobity przy probie zamkniecia bramy budynku przed milicja.
Profesor Adam Bielanski, chemik, zostal zraniony. Zbiry z MO wpadali do sal i
biur, strzelali gazem, wywlekali i bili studentow i personel, ze starszymi
urzedniczkami wlacznie. (Byl to drugi w 604-letniej historii UJ, przypadek
wtargniecia uzbrojonych oddzialow na teren Uniwersytetu Jagiellonskiego.
Pierwszym bylo wejscie Gestapo w dniu 6 listopada 1939, ktore aresztowalo i
wywiozlo do obozu w Sachsenhausen profesorow Uniwesytetu Jagiellonskiego.)

Ironia bylo, iz cztery lata wczesniej w tym samym budynku, na tych samych
uliczkach i Rynku, odbyly sie z wielka pompa obchody 600-lecia Uniwersytetu
Jagiellonskiego; ta sama trasa przeszedl pochod rektorow i profesorow
najstarszych i najwiekszych uniwersytetow Europy i swiata, a wszystko w
obecnosci rozpromienionych Gomulki i Cyrankiewicza.

Przez chyba tydzien nie mozna bylo wejsc do Collegium Novum z uwagi na lzawiacy
i duszacy gaz. Podobnie zreszta nie mozna bylo wejsc na okoliczne uliczki.
Przez dwa tygodnie wszystkie ulice prowadzace do Rynku i uniwesytetu
zablokowane byly stojacymi wpoprzek "sukami" milicyjnymi i kordonem milicji i
ORMO. Pomnik Mickiewicza zagrodzony byl plotem z desek. Wejscie do Rynku bylo
najpierw niemozliwe dla tych, ktorzy tam nie mieszkali, a potem trzeba bylo
udowodnic, ze nie bylo sie studentem. W pomieszczeniach biurowych w starych
domach przy Rynku kwaterowala bez przerwy milicja. Uniwersytet zamknieto,
studentow spoza Krakowa odeslano do domow. Miasteczko studenckie spacyfikowano
z podobna brutalnoscia. Miasteczko to cztery lata wczesniej przekazywal
studentom-"przyszlosci narodu," sam tow. Wieslaw.

W Katowicach, pochod studentow w okolicy budynkow owczesnej filii Uniwersytetu
Jagiellonskiego przy ul. Bankowej z niezwykla brutalnoscia wpedzono palkami i
rozwscieczonymi psami do przyleglego otwartego rowu z nieczystosciami i
sciekami przemyslowymi.

Kosciol listem Episkopatu Polski z 21 marca protestowal przeciwko brutalnosci
milicji wobec studentow. Pieciu katolickich poslow ze ZNAK-u, ze Stanislawem
Stomma na czele, zlozylo w Sejmie protestujaca interpretacje do premiera
Cyrankiewicza, narazajac sie na wsciekle ataki z jego strony. Niedlugo potem,
Jerzy Zawieyski zostal usuniety z tytularnego stanowiska czlonka Rady Panstwa.
11 marca Pen Club polski domagal sie polozenia kresu represjom wobec mlodziezy
akademickiej.

* * *
Sprawa to bez znaczenia, ale pamietam, jak po biciu i gazowaniu studentow kolo
i w budynku Colegium Novum, Roman Wolski, Ala Janiszewska, Waldek Karcz i ja
pisalismy przez cala noc na panstwowym ekwipunku w Instytucie Fizyki Jadrowej w
Krakowie ulotki, ktore Roman Wolski, zawozil do Nowej Huty. Pamietam, ze ulotka
ta konczyla sie: "Nie chcemy aby palka milicyjna byla symbolem wladzy w
Polsce." W ulotce chodzilo o zdobycie poparcia robotnikow dla protestow
studentow i intelektualistow. Rzeczywiscie, w Nowej Hucie robotnicy przerwali
wiec potepiajacy studentow i zostali sami rozproszeni przez psy milicyjne. Byl
to chyba jeden z niewielu takich wypadkow w kraju. Absolutnie, nie przypisuje
tego naszym ulotkom; takich jak nasze bylo wiecej. Roman Wolski powtarzal
wtedy: "czarna sotnia, zwyczajny faszyzm." Stad druga czesc tytulu tego
artykulu. Rzeczywiscie, metoda stara, stosowana wczesniej jako "biej Zidow,
spasaj Rassiju," okreslona przez Engelsa jako "znamie zacofanych kultur,"
zepchnela na dluzszy czas Polske w ciemne wieki, jezeli nie w niedawny morowy
czas faszyzmu.
Trzeba otwarcie przyznac, ze widocznego poparcia ze strony robotnikow nie bylo
wtedy zupelnie, chocia

[Gość: Mirek]

...obecnie (1998) pojawiaja sie informacje z archiwow SB, jakoby ulotki
solidaryzujace sie ze studentami pojawily sie wowczas w okolo 100 miastach.
Przed hotelami robotniczymi, studenci bezskutecznie wolali "Chodzcie z nami."
Marzec '68 byl jakby prywatnym protestem inteligencji. Do porzuconych wiecowych
hasel "Studenci do nauki, pisarze do piora" dopisywano czasem "Robotnicy do
lopaty." Sytuacja, choc odwrotna, powtorzyla sie niestety w prawie trzy lata
pozniej, w Grudniu 1970 roku na Wybrzezu. Wowczas protestowali i gineli
robotnicy, zas inteligenci nie odezwali sie ani jednym slowem.

* * *
Brutalnosc milicji i ORMO zaogniala sytuacje i obliczona byla na podsycanie
demonstracji studenckich. Dla dolania oliwy do ognia rozpuszczano pogloski o
ofiarach smiertelnych. Wszystko dlatego, ze demonstracje te wykorzystywane byly
w walce o wladze w kierownictwie partii. Slusznym demonstracjom w obronie
kultury nadano natychmiast etykietke organizowanych przez ugrupowania zydowskie
w srodowisku intelektualnym. Rzekomymi prowodyrami rozruchow okrzyknieto
studentow o nazwiskach nietypowo polskich. Posypaly sie w prasie, radiu i
telewizji nieslychanie napastliwe publikacje z bardzo silnymi akcentami
antysemickimi. Tym razem, organizowanie demonstracji przypisano juz nie
chuliganom, niemieckim odwetowcom albo amerykanskim imperialistom, ale
polskim "Zydom-syjonistom," "zydowskim kosmopolitom" itp. Dodano jeszcze do
nich "bankrutow politycznych" i "wichrzycieli" sposrod intelektualistow,
pisarzy i studentow.

Chwyt byl sprytny, gdyz niektorym wysokim partyjniakom oficjalnie przypomniano
ich niedawna stalinowska i ubowska przeszlosc. Zgrabnosc, a zarazem obluda tej
intrygi polegaly na tym, ze wszyscy w Polsce wiedzieli, ze duza czesc
komunistow najbardziej wplywowych po wojnie i kierujacych jego krwawym
utrwalaniem byla pochodzenia zydowskiego. Dosyc powszechna nienawisc do
panujacego politycznego systemu probowano, z niezlym skutkiem, skierowac na
ogol Zydow ocalalych po wojnie (jezeli do tej liczebnie garstki mozna uzyc
okreslenia "ogol"). Oficjalna propaganda, a nawet niestety sporo "szarych"
ludzi wolalo nie dostrzegac, ze ogol Polakow zydowskiego pochodzenia, ocalalych
z Zaglady, odzegnywal sie od owej grupy ubowskich renegatow. Nie mowiac juz o
tym, ze nikt nie przypomnial roli samego Wladyslawa Gomulki, w
Polsce "lubelskiej" I sekretarza PPR, w organizowaniu w latach 1944-
1947 "bezlitosnej walki z reakcja" czyli we wprowadzeniu terroru powojennego.
Nikt tez nie przypomnial bezposredniego udzialu Moczara w aparacie UB.

Byc moze bardziej okrutna niz stosowanie przemocy cecha Marca 1968 byla plugawa
w swoim klamstwie propaganda. Pomarcowej propagandzie antysemickiej i
antyintelektualnej przewodzilo kilkudziesieciu "aryjskich" dziennikarzy, wsrod
ktorych szczegolnie plugawym piorem wyroznili sie Ryszard Gontarz, Tadeusz
Walichnowski i Janusz Kolczynski. Marcowy cykl artykulow Gontarza, pod nazwa
Szargam swietosci, sprowadzal sie do ohydnych paszkwili, a obiekty Gontarz
kwalifikowal po brzmieniu ich nazwiska. Ludziom wmawiano, ze syjonistyczni
zdrajcy (choc niemal nikt nie wiedzial co oznaczal przedziwny
termin "syjonisci") chcieli przejec wladze po to, zeby sprzedac "nasza" Polske
syjonistom z Izraela, a co by jeszcze zostalo - innym imperialistom.

Do bicia i aresztowan studentow wnet dodano bicie pisarzy. Ubecka bojowka
napadla na Stefana Kisielewskiego i dotkliwie go pobila, prawdopodobnie za jego
stwierdzenie w przemowieniu na zebraniu Zwiazku Literatow Polskich 29 lutego w
Warszawie o "skandalicznej dyktaturze ciemniakow" w Polsce. Przedmiotem
wstretnych atakow stal sie pisarz-historyk Pawel Jasienica, za zorganizowanie
pierwszego protestu pisarzy warszawskich po zdjeciu Dziadow ze sceny
teatralnej.

* * *
Przez ponad dwa tygodnie nikt nie wiedzial kto w Polsce rzadzil (rzadzila palka
milicyjna) i co dzialo sie z Gomulka, nie odzywal sie on bowiem wcale. Zapewne
dopiero po zawarciu ukladu z Moczarem, wyglosil on w koncu dlugie przemowienie
na partyjnym wiecu terrorystycznym w Warszawie 19 marca 1968. Przemowienie to
bylo istotne, bardzo zlowrogie, a zarazem zalosne. Istotne dlatego, ze
pokazalo, iz Gomulka obronil wladze, ale za cene przyjecia warunkow Moczara.
Pod absurdalna i groteskowa nazwa antysyjonizmu, zadeklarowal antysemityzm jako
oficjalna polityke panstwowa. Zapowiedzial czystke antyzydowska, nie tylko w
partii, ale na uniwersytetach, w nauce i gospodarce. Rozbudzil nienawisc wobec
w ogromnej wiekszosci niewinnych ludzi, tylko dlatego, ze byli Zydami.
Nienawisc w gruncie rzeczy rasistowska. I gorzkie grona gniewu za te nienawisc
zbiera Polska do dzisiaj, w 30 lat pozniej.
Przemowienie Gomulki bylo zlowrogie dlatego, ze imiennie zniszczyl kilku
intelektualistow. Pienil sie na Kisielewskiego za jego epitet "ciemniaki."
Najgrozniej i najbrutalniej zaatakowal Pawla Jasienice. Dal do zrozumienia, ze
Jasienica po wojnie wyszedl z wiezienia UB za cene wydania swoich partyzanckich
towarzyszy z Brygady Wilenskiej AK i z oddzialow mjr. Zygmunta
Szendzielarza "Lupaszki" (w Gdanskiem). Jasienica stal sie natychmiast nie
tylko osoba nieistniejaca, ale zaszczuty, sam zerwal wszystkie znajomosci i
zamknal sie w sobie. Wedlug slow Antoniego Golubiewa, Jasienica pisywal podobno
przez dwa lata czeste listy do Gomulki wyjasniajac, ze to wszystko nieprawda,
co Gomulka musial doskonale wiedziec. Nigdy nie otrzymal zadnej odpowiedzi i
zagryzl sie w ciagu dwoch lat na smierc. Tak wiec Gomulka pozbawil nas i
przyszle pokolenia Polakow dalszych czesci niezwyklych i w pewnym sensie
odkrywczych "dziejow Polski," nad ktorymi Jasienica pracowal. Nigdy juz nie
dowiemy sie, jak ten historyk, widzacy historie Polski przez pryzmat dominacji
jednostek i ich kolei zycia nad wydarzeniami zbiorowymi, interpretowalby okres
zaborow i Polski niepodleglej. Byla to wiec tez jakas zbrodnia przeciw kulturze
narodowej.

Przemowienie Gomulki bylo takze zalosne z powodu jego oceny dzialalnosci wielu
wybitnych ludzi kultury. Niszczac Dejmka za jego wystawienie Dziadow,
stwierdzal jednak "Ja nie wiem, czy rezyserowi wolno..., dziedzina ta [teatr]
jest mi obca." Antoniego Slonimskiego nazwal "Zydem-kosmopolita." Janusza
Szpotanskiego, za jego satyryczny poemat Cisi i gegacze, nazwal "czlowiekiem o
moralnosci alfonsa." (Szpotanski odsiedzial za "Gnoma"-Gomulke z tego poematu
trzy lata na mocy Malego Kodeksu Karnego). Gomulka atakowal paryska Kulture,
drukowane w niej felietony politologiczne Juliusza Mieroszewskiego
nazwal "naukowo" "dywagacjami," a o nim samym powiedzial: "ni pies ni wydra,
cos na ksztalt swidra." Taki byl swojski humor ukochanego przez narod I
sekretarza, tow. Wieslawa.

Przemowienie Gomulki nasililo represje, wywolalo fale antysemityzmu, czystek,
deportacji. Uczynilo rasistowskie represje otwartymi i widocznymi, awansowalo
je do "rangi" polityki panstwa i rzekomej polskiej racji stanu. Represje i
banicje objely doslownie tysiace ludzi, ktorym przypisano zydowskie
pochodzenie, lub podejrzanych o sympatie liberalne. Niemal dwie trzecie ludzi
pochodzenia zydowskiego wyrzucono z ich stanowisk. W ministerstwach zarzadzono
weryfikacje personelu. Urzednicy musieli wykazywac swoje aryjskie pochodzenie
az od pokolenia dziadkow wlacznie. Podobno minister spraw zagranicznych PRL
Adam Rapacki w protescie odmawial wejscia do budynku (Palacu Bruhla) swojego
ministerstwa. Wyrzucono go za to w kilka miesiecy pozniej. Byl to chyba jedyny
protest na tak wysokim szczeblu rzadowym.

Zacieklej propagandzie towarzyszyly wiece "klasy robotniczej i prawdziwych
polskich patriotow polskich." Na wiecu "aktywu partyjnego stolicy," Jozef Kepa,
I sekretarz warszawskiej partii, wyglosil faszytowskie w tresci przemowienie, w
ktorym padlo haslo "Syjonisci do Izraela." We wszystkich wieksz

[Gość: Mirek]

...miastach organizowano masowe wiece, na ktore zwozono tysiace poslusznych,
zastraszonych ludzi z zakladow pracy. Po przemowieniach antysemickich i dzikich
wrzaskach na czesc "prawdziwych patriotow," takich jak sprzymierzeni z soba
Mieczyslaw Moczar i Boleslaw Piasecki (ten ostatni z PAXu, dawniej z
faszystowskiej Falangi), wiekszosc uczestnikow odwozono, a reszta smutnie sie
rozchodzila. Pozostawaly porzucone, bezdomne transparenty i tablice z haslami,
ktore mogly by byc nawet zabawne w swojej glupocie, gdyby nie wyjatkowa groza
calej sytuacji, o ktorej nikt nie wiedzial czym sie skonczy. Jedno z takich
hasel bez sensu, obnoszone w Krakowie, brzmialo: "Syjonisci do Syjonu"; stad
pierwsza czesc tytulu tego artykulu.
Pierwsza liczniejsza grupe 34 studentow relegowal z Uniwersytetu Warszawskiego
rektor Stanislaw Turski juz 23 marca. Rozwiazal chwilowo szesc kierunkow
studiow, w tym cale wydzialy ekonomii, filozofii i socjologii. W samej
Warszawie liczba wyrzuconych studentow wyniosla okolo 1600. 25 marca zwolniono
z pracy pieciu profesorow Uniwersytetu Warszawskiego, w tym Leszka
Kolakowskiego. W ciagu nastepnych miesiecy dziesiatki profesorow, pracownikow
naukowych, dziennikarzy, wydawcow, muzykow i innych, nie tylko zreszta
pochodzenia zydowskiego, utracilo prace i wkrotce opuscilo Polske. Leszek
Kolakowski wyjechal jako jeden z pierwszych i osiadl w All Souls College
Uniwersytetu w Oxfordzie. Wlodzimierz Brus zostal jeszcze przez dwa lata,
usilujac bronic studentow, po czym wyjechal tez do Oxfordu.

* * *
Z calej Polski wygnano ludzi, ktorzy wniesli byli bardzo wiele do kultury
polskiej, szczegolnie w okresie powojennym. W Lodzi czystki antyzydowskie mialy
przebieg zaplanowany praktycznie wedlug wzorow nazistowskich, tyle, ze bez
mordowania ludzi. Wybijano szyby, wyrzucano nawet zydowskie dzieci z
przedszkoli. Wydzialy historii i filozofii Uniwersytetu Lodzkiego przestaly
istniec. W malych miastach zwolniono z pracy a potem wygnano zwyklych ludzi
pochodzenia zydowskiego. Wygnano ludzi ocalalych z obozow koncentracyjnych, z
Zaglady. Zdarzaly sie przypadki obledu. Terror psychiczny doprowadzil do
emigracji calych rodzin osiadlych w Polsce od stuleci, lacznie z "aryjskimi"
malzonkami. Ludzie ci zabierali zwykle z soba jedyny kawalek Polski - ksiazki,
bo chyba z kultura polska zwiazani byli najsilniej. Zostaly tylko groby
zydowskie, jezeli nie zrujnowane 25 lat wczesniej przez hitlerowcow. Wyjazdom
towarzyszyly ogromne ograniczenia celne i szykany. Pamietam bal pozegnalny
w "Piwnicy pod Baranami" w Krakowie dla Rysia Taedlinga, znakomitego
dziennikarza krakowskiego Dziennika Polskiego. Wygnano wielu mlodych ludzi,
niedawno wyksztalconych, albo jeszcze studentow, szczegolnie z Warszawy. O
studentow i o zwyklych ludzi, traktowanych najbrutalniej fizycznie, nie
upomnial sie nikt, nawet na Zachodzie.
Byla to fala banicyjno-emigracyjna, w ramach ktorej wyjechalo z Polski ponad
20,000 osob, zaopatrzonych w polski dokument podrozy w jedna strone, bez prawa
powrotu. Zbiorowo pozbawiono tych ludzi obywatelstwa polskiego. (Przywrocil im
je, rowniez zbiorowo, dopiero Prezydent RP Aleksander Kwasniewski w dniu 11
marca 1998 roku.) Ci nieliczni Zydzi, ktorzy mimo wszystko pozostali w Polsce
poczuli sie czesto jak w obcym, wrogim kraju, osamotnieni, wyalienowani.
Musialo minac prawie dwadziescia lat, zanim narodzila sie idea dialogu zydowsko-
polskiego i pojednania; nieliczni tylko nie porzucili tej misji. Przykladem
Stanislaw Krajewski, obecnie prezes Forum Zydowskiego i wspolprzewodniczacy
Polskiej Rady Chrzescijan i Zydow, autor wydanej w 1997 roku wspanialej ksiazki
Zydzi, Judaizm, Polska

* * *
Otwarty antysemityzm utrzymal sie jako oficjalna polityka przez dluzszy czas.
Trwal jakby maly stan wyjatkowy. Termin "syjonisci" uzupelniono, ze strachu
przed wplywem dubczekowskiej odwilzy w Czechoslowacji, niesprecyzowanym
terminem "rewizjonisci."
Wyrzuconych naukowcow zastapiono docentami i profesorami mianowanymi sposrod
wiernych. Stad powstalo slynne okreslenie "docent marcowy.'' Liczni z nich
utrzymali swoje stanowiska do dzisiaj. W calej Polsce tysiace studentow
wyrzucono z wyzszych uczelni. Bezpieka aresztowala ponad tysiac studentow, np.
tych rozpoznanych z fotografii demonstracji, wysylala ich do wojska do
odleglych garnizonow, w ktorych stworzono karno- reedukacyjne bataliony pracy.
Dopiero w 30 lat pozniej okazalo sie, ze w calym wojsku polskim bylo wowczas
tylko dwoch wyzszych oficerow, ktorzy odmowili codziennego przesladowania
studentow wcielonych do wojska.

Intelektualistow szykanowano, ludzi szkalowano, urzadzano "polowania na
czarownice." Swoboda kulturalna zniknela zupelnie. Zaczeto przepisywac
podreczniki historii Polski i hasla do Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN.
Namawiano czytelnikow i subskrybentow do zamiany calych stronic w tej
ostatniej! Chodzilo o wymazanie Zydow z historii Polski, o pomniejszenie ich
tragedii w czasie ostatniej wojny, o pominiecie tych, ktorzy przetrwali
Holocaust, a w koncu o rozdmuchanie znaczenia moczarowych "gwardzistow" w
polskim ruchu oporu podczas okupacji. Czystka objela wydawnictwa, szczegolnie
Panstwowe Wydawnictwo Naukowe i "Aurige." Wydawca pieknych albumow malarstwa,
dyrektor "Aurigi" Rafal Glucksman, zaszczuty popelnil samobojstwo.

Hamletyzujacego nieco Dejmka (pochodzenia czeskiego, nie zydowskiego) wyrzucono
najpierw z partii, a potem z dyrektorowania Teatrem Narodowym.

Cenzura szalala. Stanislaw Ptak, byly krakowski cenzor, opowiadal w latach
siedemdziesiatych Profesorowi Adamowi Strzalkowskiemu w Instytucie Fizyki
Jadrowej, gdzie wowczas kierowal "osrodkiem informacji," o swoim cenzurowaniu,
niedlugo po Marcu'68, recenzji dla Tygodnika Powszechnego z ksiazki Ten jest z
Ojczyzny mojej Wladyslawa Bartoszewskiego i Zofii Lewinowny. Ocenzurowanie
recenzji mialo odbyc sie "liberalnie," w/g zasady "martwy Zyd, dobry Zyd." Ale
pan Ptak i tak przeoczyl zamieszczenie zdjecia dzieci ocalalych z getta
warszawskiego (na zdjeciu juz doroslych Zydow!) i w wyniku wscieklosci Gomulki
wyrzucono go za to z cenzury.

Marzec 1968 zrodzil twardych, "zawodowych" opozycjonistow, niemal
rewolucjonistow, ktorzy w kilka lat pozniej walnie przyczynili sie do powstania
zorganizowanej, podziemnej opozycji politycznej w Polsce. Marzec dal poczatek
tzw. "drugiemu obiegowi," szerokiemu rozpowszechnianiu "nielegalnych" drukow
(nie tylko politycznych), co przez nastepne dwadziescia lat bylo
niezaprzeczalnie waznym atrybutem wolnej polskiej kultury.

* * *
Na koniec o dlugofalowych skutkach Marca.
Najbolesniejszym skutkiem nie sa nawet sami marcowi wygnancy. Najbolesniejszym
jest sposob w jaki zostali oni wypedzeni. Marzec 1968 i pozniejsze prawie
deportacje utrwalily na Zachodzie mniemanie o "typowym Polakom antysemityzmie."
Historycznie, termin ten byl po czesci uzasadniony; w oczach wielu Marzec go
potwierdzil. Bardzo negatywne skutki takiego mniemania o polskim antysemityzmie
odczuwa Polska do dzisiaj. I w tym lezy zbrodniczosc antysemickiego szalenstwa
Gomulki, Moczara i innych dygnitarzy partyjnych oraz aparatu SB wobec panstwa
polskiego.

Uogolnianie, ze antysemityzm w koncu lat szescdziesiatych byl antysemityzmem
wszystkich Polakow jest dla Polakow krzywdzace. Przyczynia sie do tego
uogolniania sluszna gorycz wygnancow, ludzi skadinad w olbrzymiej wiekszosci
bardzo inteligentnych. Podam konkretny przyklad: w 1976 roku spotkalem na
konferencji fizyki jadrowej w Krakowie Haline Rubinstein, ktora wraz z
narzeczonym wyjechala z Warszawy w roku 1968. Z wielka gorycza opowiadala mi
jak w Marcu '68, po demonstracjach studenckich w Warszawie, wieziono ich i
bito, przyznajac otwarcie, ze tylko dlatego, ze byli Zydami. Ktoz by nie
uogolnial w takiej sytuacji ?

Filozof i logik O. Jozef Bochenski, OP, podsumowa

[Gość: Mirek]

...(Wiadomosci 21/1156, Londyn 26 maja 1968) rugi wsrod warszawskich filozofow:

"To co sie stalo ostatnio w Warszawie mozna opisac nastepujaco: praktycznie
wszystko w powojennym pokoleniu polskim, co mialo jakiekolwiek miedzynarodowe
znaczenie w filozofii, zostalo wyrzucone na bruk. Mamy do czynienia z prawdziwa
likwidacja polskiej mysli filozoficznej w tej mierze przynajmniej, w jakiej
policja i administracja mysl likwidowac moga. [�] Chodzi o rzecz zasadnicza. O
to mianowicie, ze mysl, jakakolwiek by ona nie byla, probuje sie w Polsce
zgnebic metodami administracyjnymi. To jest - jesli wolno uzyc tego wyrazenia
(i uzywam go swiadomie): bestialstwo w scislym tego slowa znaczeniu. Chodzi o
podludzki, zwierzecy wyczyn. Czlowiek jest jedynym stworzeniem, ktore szanuje
mysl. Gdy jej nie szanuje, gdy probuje ja zgnebic fizyczna sila, postepuje nie
jak czlowiek - ale jak zwierz, jak bestia. [�]
Powiedzialbym, ze skandal polski (bo to jest skandal) jest jedynym w swoim
rodzaju. [�] Z polskiego punktu widzenia to jest bardzo bolesna rzecz. Narod
polski jest jednym z pierwszych w swiecie, ktory jasno sformulowal idee
wolnosci mysli. To nasz krol Zygmunt August powiedzial kiedys: 'Nie jestem
panem sumien waszych.' To polski kanclerz, Jan Zamoyski, dal taka odprawe
moskiewskim poslom: 'W tej Rzeczypospolitej ksiag drukowac ani nakazujem, ani
zakazujem.' Dlatego dla Polaka wyrzucenie na bruk praktycznie calej filozofii
obecnej, tylu myslicieli, jest niezmiernie upokarzajace. Bo choc za tym
wszystkim stoi Czerwona Armia, choc bez niej nie byloby ani pana Gomulki, ani
pana Moczara, ani rzadow partii w Polsce - to jednak gnebienie mysli odbywa sie
teraz polskimi rekami. To jest - powtarzam - bolesne i upokarzajace."

Stwierdzenie Ojca Bochenskiego o "gnebieniu mysli polskimi rekami" jest bardzo
istotne. Niestety i czystki antysemickie odbywaly sie polskimi rekami. Jest
bowiem jeszcze inny aspekt Marca '68, nie zupelnie zamkniety po trzydziestu juz
latach: spoleczny, nawet specyficznie polski. Gomulka, Moczar, inni nie zyja,
albo poszli w odstawke. Nikt nie odpowiedzial sadownie za zorganizowanie Marca
i czystki i zapewne juz nie odpowie. Byc moze dlatego, ze odpowiedzialnych jest
zbyt wielu. W marcu 1998 Alina Grabowska napisala w krakowskim Dzienniku
Polskim, ze ciagle nieznane sa mechanizmy marcowej hanby. Ktos przeciez ukladal
listy wyrzucanych lekarzy, inzynierow, pisarzy, dziennikarzy, studentow,
naukowcow. Ktos tym lokalnie zarzadzal, zwolywal wiece, grozil uczestnikom
wiecow, izolowal rzekomych syjonistow. Zaangazowana w to byla dobrze dzialajaca
maszyneria, setki, jesli nie tysiace ludzi. Wyzwolono najciemniejsze instykty u
ogromnej liczby ludzi.

To wszystko prawda. Dodam jeszcze, ze tragedia Marca 1968, obok dramatu
pobitych, szykanowych, wypedzonych, skrzywdzonych i ponizonych byla tragedia
samoobnazenia sie spoleczenstwa polskiego. Zdumiewajaco wielu ludzi pozostalo
obojetnymi nie tylko na bicie studentow, ale przede wszystkim na czystki
antysemickie i deportacje. Jeszcze bolesniejszym jest to, ze wielu ludzi
przyjelo to za cos slusznego. To nie byla wylacznie aprobata z przymusu. To
byla aprobata tamtych wydarzen jako czegos slusznego, co sie "im - Zydom
nalezalo." Nie twierdze, ze aprobowala to wiekszosc ludzi w Polsce, ale na tyle
wielu, aby uznac to za spoleczna hanbe. I niestety, przerazajaca we wnioskach
jest proba zastanowienia sie nad hipotetycznym, na szczescie chyba
niewykonalnym, powtorzeniem sie w Polsce tamtej marcowej sytuacji.

Moj wieloletni wspolpracownik naukowy, Ray Mackintosh, Nowozelandczyk,
powiedzial mi kiedys w Oxfordzie w przystepie szczerosci, ze Polacy maja "the
worst antisemitic record." Na moje zaprzeczenia i pytanie dlaczego tak uwazal,
jako wspolczesny dowod wymienil Marzec '68. Chociaz opinie takie krzywdza ogol
Polakow, Marzec 1968 dostarczyl niestety wazkich argumentow dla formulowania
takich sadow.

--------------------------------------------------------------------------------

*)

Odezwa studentow Krakowa do spoleczenstwa
uchwalona 11 marca 1968 o godzinie 12

My studenci Krakowa, pragniemy poinformowac caly Narod o postulatach i
wypadkach zaistnialych w ciagu ostatnich dni w Krakowie.
W pelni popieramy przemiany spoleczne i ustrojowe, ktore zaszly w Polsce w
okresie dwudziestolecia powojennego. Popieramy i uznajemy jako jedynie mozliwa
w obecnej sytuacji polityke zagraniczna PRL.
Dzialamy z wlasnej woli w trosce o rozwoj swobod demokracji socjalistycznej w
naszym kraju.
Wszystkie sugestie jakobysmy dzialali z inspiracji wrogich Polsce sa nieprawda.
Protestujemy przeciwko niewlasciwym informacjom jakie ukazaly sie w prasie na
temat wystapien studenckich. Informacje te blednie okreslaja przyczyny,
przebieg i cele naszej akcji.
Stwierdzamy, ze nie istnieja z naszej strony rozbieznosci miedzy dazeniami
klasy robotniczej a dazeniami studentow. Rownoczesnie protestujemy z cala
stanowczoscia przeciwko wytwarzaniu sztucznych przegrod miedzy tymi
srodowiskami.
Zadamy przestrzegania i poszanowania swobod zagwarantowanych nam przez
Konstytucje PRL.
Potepiamy i domagamy sie ukarania funkcjonariuszy MO i ORMO odpowiedzialnych za
brutalne i nieuzasadnione akcje wobec studentow w srodowisku warszawskim i
krakowskim.
Solidaryzujemy sie z wystapieniami innych studenckich srodowisk, odcinajac sie
rownoczesnie od chuliganskich i niedojrzalych wybrykow.
Zadamy zwolnienia wszystkich studentow zatrzymanych przez organa MO w czasie
naszych wystapien.
Zadamy opublikowania naszej uchwaly w radiostacjach akademickich a takze w
prasie, radiu i telewizji.
Studenci Krakowa

[Gość: Mirek]

Widze ze niepotrzebnie sie sprezalem, ale przynajmniej mamy teraz podwojne,
ciekawe czytanie ;)))
Tak a propos - przypomina mi sie rozmowa z Hahorem; spytales co chce wiedziec -
odpowiadam; chce wiedziec jak wydarzenia roku 1968 wpynely na sytuacje na
Slasku. Nie mowie tu o Zydach, czy studentach (pamietam cos bylo pod pomnikiem
Mickiewicza w Gliwicach), ale o Slasakach i Niemcach.

[Gość: Ana&Liza]

Artykul ponizszy jest rezultatem glebokiego przekonania autora, iz w obliczu
krzywd wyrzadzonych przez Marzec 1968 nie mozna wyszukiwac okolicznosci
lagodzacych dla ukrycia zla. Jest rowniez rezultatem niepokoju moralnego
autora, niepokoju nie nowego. Tekst ponizszy powstaje, rozszerza sie, ewoluuje
od rowno 10 lat. Nie pretenduje on do bycia jakims skrotem historii Marca 1968,
tj. geneza, przebiegiem i analiza skutkow tamtych bolesnych wydarzen. Zawiera
raczej szkicowy, niechronologiczny opis istotnych (wg autora) elementow tych
trzech aspektow, uzupelniony kilkoma osobistymi wspomnieniami i refleksjami.
(AMK)

www.math.ualberta.ca/~amk/zwoje07/text04.htm