Volksdeutsche

[Gość: LABAND]

Volksdeutsche, określenie obywateli państw okupowanych przez Niemcy 1939-
1945, nie będących obywatelami niemieckimi ani austriackimi czy
szwajcarskimi, których wpisano na niemiecką listę narodową...

Niemiecka lista narodowościowa

Z tej możliwości skorzystać mogli : z Okręgu Rzeszy Gdańsk - Prusy Zachodnie -
120 tysięcy* Kaszubów oraz około 100 tysięcy* ludności polskiej posiadającej
pochodzenie niemieckie (określanej jako rodziny niemiecko-polskie), z
Rejencji Katowickiej - 120 tysięcy* Ślązaków i 400-500 tysięcy* Górnoślązaków
(tzw. Wasserpolen), z Rejencji Ciechanowskiej oraz z Powiatu Suwałki - około
5 tysięcy* Mazurów. Te osoby uzyskały możliwość wpisania do III grupy DVL i
otrzymania niemieckiej przynależności państwowej do odwołania, chyba że dana
osoba przed 1 września 1939 roku była członkiem Mniejszości Niemieckiej w
Polsce, wtedy mogła uzyskać I lub II Grupę DVL.

[Gość: lowca jeleni]

POGROM WIELKANOCNY

Na początku okupacji Warszawy w 1939 roku na ulicach miasta dokonywały się akty
terroru niemieckiego przeciwko ludności żydowskiej. Niemcy dokonywali
bezprawnych konfiskat mienia, przypadki bicia Żydów spotykały się z entuzjazmem
motłochu. Po pewnym czasie akty agresji niemieckiej i towarzyszącej jej agresji
polskiej ludności cywilnej na przełomie 1939/40 roku nabrały charakteru fali
pogromowej, jak określa Izrael Gutman w pracy "Żydzi warszawscy 1939 - 1943".

2 stycznia 1940 r. Ch. Kapłan pisał: "W ostatnich dniach nie ustają napaści na
Żydów, w dziennym świetle, w publicznych miejscach. Okupant przymyka oczy".
E. Ringelblum w pracy "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny
światowej. Uwagi i spostrzeżenia" pisze wręcz o polsko-niemieckiej współpracy.
Niemiecki rabunek był zwykle dokonywany przy entuzjazmie polskiego tłumu, zaś po
kradzieży do sklepów wdzierali się Polacy - "gawiedź uliczna, która sklep taki
oczyszczała do cna".
W czasie zimy 1939/40 napady Polaków i Niemców na Żydów stały się powszechne.
Ringelblum, sam będąc świadkiem i ofiarą ataków tak opisywał ulice warszawskie
codziennie będące widownią aktów terroru: "Dla Niemców Żydzi w kapotach, z
brodami, byli niezwykłą atrakcją. Byli specjaliści, którzy zatrzymywali
ortodoksyjnych Żydów i obcinali im brody nożyczkami, częściej obrzynali brody
nożami wraz z kawałkami mięsa. Za przykładem Niemców poszła miejscowa łobuzeria,
która śmiechem i wyciem dodawała ducha niemieckim pobratymcom po nożu do
"kulturalnego" dzieła cywilizowania Żydów. Role były czasem podzielone. Polak
wyszukiwał brodacza, Niemiec zatrzymywał go, Polak go przytrzymywał, podczas gdy
Niemiec mu obcinał lub obrzynał brodę. Za przykładem Niemców antysemici polscy
zatrzymywali przechodniów żydowskich i bili ich niemiłosiernie. W obawie przed
"porządnymi" Niemcami, którzy stawali czasem w obronie Żydów, chuliganeria
musiała w dzień ograniczyć swoje wyczyny. Wieczór za to był ich niepodzielną
domeną. Wtedy hulali bezkarnie. Były ulice, na których nie wolno się było Żydowi
pokazać, o ile nie chciał powrócić do domu pobity do krwi, obrabowany z
pieniędzy, a nawet z odzieży".

Ringelblum datuje nasilenie się ataków już na luty, jednak prawdziwy,
wielodniowy pogrom wybuchł w marcu 1940 roku. Zgodnie z wielowiekową tradycją
chrześcijańską, w dniu obchodzonej w milczeniu i smutku śmierci Chrystusa, w
Wielki Piątek 22 marca. Tłum dokonywał napadów na sklepy żydowskie w wielu
dzielnicach warszawskich. Pogrom prowadzony był pod kierunkiem Niemców;
Ringelblum opisując pogrom na ulicy Grzybowskiej wymienia wśród polskiego tłumu
niemieckich żołnierzy, lotników strzelających na wiwat przy wtórze polskich
okrzyków: "Niech żyje wolna Polska bez Żydów".

Pogrom przypominał "Kristallnacht" - tłum wybijał szyby w żydowskich sklepach,
oznaczonych wcześniej gwiazdami Dawida, sklepy rabowano, spotkanych po drodze
Żydów bito do nieprzytomności. Pogrom trwał kilka dni, w czasie których Niemcy
nie interweniowali. Dokonał się w zupełnej ciszy, Polska Podziemna milczała.

W "Kronice getta warszawskiego" Ringelblum daje taki obraz pogromu: "Począwszy
od piątku (22) marca do dzisiaj, czwartku 28 marca, miały miejsce ekscesy
przeciwko Żydom na wszystkich prawie ulicach żydowskich, w szczególności zaś na
ulicach graniczących z żydowskim gettem, na Lesznie, Rymarskiej, Żabiej, placu
Bankowym, Granicznej, placu Żelaznej Bramy (onegdaj odbył się tam wiec, na
którym wznoszono antyżydowskie okrzyki) Grzybowskiej, Rynkowej, Żelaznej,
Chłodnej, Mazowieckiej i innych. Wszędzie ograbiono żydowskie sklepy (mówią, że
na Niecałej także polskie, nie słyszałem o takich wypadkach w innych stronach).
Rabowano kramy, wyłamywano największe żelazne sztaby. W pierwszych dniach
zadowalali się tłuczeniem szyb, potem zaczęli rabować. Dziś grabili na
Karmelickiej, Franciszkańskiej. Doszło tam do formalnej bitwy między Żydami i
chuliganami. Podobno został tam zabity chrześcijanin".

Ludwik Landau w "Kronice lat wojny i okupacji" będącej zapisem codziennych
wydarzeń w Generalnym Gubernatorstwie relacjonuje pogrom marcowy szczegółowo.

"Dnia 24 marca 1940 r. - Święta zaznaczyły się zwiększoną liczbą wypadków
napadów wyrostków w dzielnicy żydowskiej - napadów połączonych z biciem
noszących opaski przechodniów, ale mających jako cel istotny po prostu rabunek.

Dnia 27 marca 1940 r. - Zajścia antyżydowskie nie skończyły się, wczoraj, dziś
znowu te same bandy w różnych okolicach miasta grabiły sklepy. Bandzie zupełnie
małych chłopców przewodził podobno jakiś starszy młodzieniec, student czy coś w
tym rodzaju. Niektórzy z obserwatorów tych wypadków twierdzą, że widzieli w
pobliżu auto niemieckie, obserwujące przebieg awantur. Podobno organizatorem
tych band jest jakieś wyspecjalizowane w akcji antysemickiej stowarzyszenie
"Atak", zupełnie wyraźnie zresztą faworyzowane przez Niemców, jak świadczą
napisy na kolportowanych przez nie tabliczkach dla sklepów, wzywających do
bojkotowania Żydów.

Dnia 28 marca 1940 r. - Sprawa, która wysunęła się teraz w Warszawie na plan
pierwszy, to sprawa zajść antyżydowskich. Rozwinęły się one w wielkich
rozmiarach, tak że ludność żydowska żyje znów w strachu i w głównych dzielnicach
żydowskich boi się pokazywać na ulicy. Rabowane są zwłaszcza sklepy - wybijane
szyby, niszczone urządzenia, a przede wszystkim grabione towary; ale obok nich
ofiarą napadów padają i mieszkania, tym częściej zaś przechodnie, którzy,
rozpoznawani po opaskach, są bici i obrabowywani. Wszystkiego tego dokonywają
bandy włóczące się po całym mieście, zarówno w dzielnicach żydowskich, jak i w
śródmieściu: na Franciszkańskiej, na Lesznie, na Marszałkowskiej, na Powiślu, na
Pradze. Bandy dochodzą do siły 500 ludzi, przeważnie młodych wyrostków i różnych
szumowin. Inscenizowanie tych zajść przez Niemców staje się coraz wyraźniejsze.
Powszechnie obserwowane jest robienie przez Niemców, wcale się z tym nie
kryjących, zdjęć fotograficznych i filmowych; zdarza się, że z początku
przyjeżdża auto niemieckie, wychodzą z niego operatorzy filmowi i potem dopiero
zjawia się tłum rabusiów. Do udziału w akcji wzięto też polskich policjantów:
podobno w jakimś punkcie policjant kazał otworzyć zamknięty sklep, po czym
zwrócił się do czekającego tłumu, aby brać co się chce; w każdym razie nie
zdarzyło się, aby gdziekolwiek policja interweniowała. Tak samo zresztą policja
niemiecka przygląda się spokojnie akcji: tłum z jakichś 500 osób, kierując się
na Pragę, przeszedł spokojnie koło pałacu Blanka, siedziby niemieckiego
prezydenta Warszawy [...]. Wypadki te zresztą odbywają się nie tylko w
Warszawie, ale i różnych miastach prowincjonalnych.

Dnia 29 marca 1940 r. - Jeden ciąg wypadków - to zajścia antyżydowskie. Trwają
one dalej i przybierają coraz groźniejsze rozmiary. Sklepy w dzielnicach
żydowskich są porozbijane na miazgę - tak że trudno się zorientować, że w ogóle
w tym miejscu był sklep. Jest wielu poranionych, są podobno i zabici - w każdym
razie jest zabity jakiś chłopiec-chrześcijanin z grupy napastników, ugodzony
kamieniem gdzieś na Franciszkańskiej czy Bonifraterskiej. Gmina Żydowska była
przez kilka godzin oblegana przez ogromny tłum, tak że pracownicy gminy mogli
wyjść z jej biur dopiero pod opieką żandarmów niemieckich. Tak więc działanie
Niemców jako obrońców Żydów przed polską ludnością chrześcijańską już się
zaczęło. Także w innych miejscach były podobno wypadki wystąpień niemieckich
przeciw bandom przez nich samych zorganizowanym - wystąpień połączonych z
niemiłosiernym biciem. I te wystąpienia były fotografowane - jako akcja Niemców
w obronie ładu (policjanci polscy w paru, rzadkich zresztą wypadkach, gdy
chcieli interweniować, byli pobici przez niemieckich policjantów, przeważnie co
prawda policja okazywała dla "pogromców Żydów" całą swą sympatię )".

Naoczny świadek pogromu wielkanocnego złożył po latach w Palestynie zeznanie:
"Pogrom do

[Gość: lowca jeleni]

Naoczny świadek pogromu wielkanocnego złożył po latach w Palestynie zeznanie:
"Pogrom dokonany na Żydach w Warszawie w dniach świąt Pesach, trwał około 8 dni.
Pogromu dokonał tłum chuliganów, którego liczebność dochodziła do tysiąca. Na
ulicach pojawili się nagle. Nikt ich razem nie widział ani przedtem, ani potem.
Byli to prawdopodobnie lekkomyślni i nieodpowiedzialni młodzi ludzie, którzy
zeszli się specjalnie w tym celu ze wszystkich ulic miasta... W większości
wypadków działali sami, ale zdarzało się również, że niemieccy żołnierze
przyłączali się do tych ekscesów".

Pod datą 27 marca 1940 r. Ringelblum notuje: "Mówią, że wystąpiono przeciwko
smutnym wydarzeniom. W Krakowie wypadki te trwały cały dzień. Interweniowano u
dowódcy SS Krugera, i dzięki temu ukrócono ekscesy. Aresztowano niejakiego
Puławskiego, który miał pono coś wspólnego z tymi zajściami".

W listopadzie 1940 roku Niemcy na trwałe powstrzymali możliwość ponawiania się
awantur ulicznych, warszawskie getto zostało zamknięte.

Kilka słów wyjaśnienia co politycznego kontekstu pogromu wielkanocnego, bo
istniał taki. Na przełomie września i października sam Hitler wspominał o
możliwości stworzenia niewielkiego, 8-10 milionowego państewka polskiego, tworu
podobnego do czeskiego protektoratu.
Niemieckie koła wojskowe w 1939 r. rozpoczęły rozmowy sondażowe w sprawie
utworzenia rządu. Rozmowy powyższe przeciągnęły się do początku 1940 r. Sondaże
przeprowadzono wśród znanych polityków ludowych - Witosa, Rataja i
konserwatystów - prof. Estreichera. Rozmowy nic nie dały.
Na początku listopada 1939 r. Hitler zdecydował, że Rzesza zatrzyma utworzoną 26
X 1939 r. Generalną Gubernię, a nie jak poprzednio planowano tylko pozostawi GG
w strefie wpływów niemieckich. Polskie warstwy kierownicze miały być likwidowane.
Mimo tego jeszcze na początku 1940 r. niektóre koła polskie żywiły złudzenia co
możliwości porozumienia z Niemcami. O najpoważniejszej próbie oferty kolaboracji
pisze Antoni Dudek w biografii Bolesława Piaseckiego.
W październiku 1939 r. w Warszawie powstała organizacja NOR - Narodowa
Organizacja Radykalna. Organizację tworzyły różne środowiska. Przywódca NOR
Andrzej Świetlicki i wielu innych jej członków związanych było przed wojną z
ONR-Falangą. Udział przywódcy ONR Bolesława Piaseckiego w NOR jest
prawdopodobny, choć nie został całkowicie potwierdzony.
W NOR znaleźli się także przedwojenni sympatycy narodowego socjalizmu,
członkowie Polskiego Towarzystwa Kultury i Oświaty Robotniczej "Pochodnia" -
Erazm Samborski i Podgórski oraz germanofile - Władysław Studnicki, Pułaski,
Zygmunt Cybichowski i ksiądz Stanisław Trzeciak.
Program NOR znany jest w niewielkim stopniu - NOR uznawał straty ziem zajętych
przez Niemców (Pomorze, Poznańskie i Śląsk) za możliwe do zaakceptowania, pod
warunkiem uzyskania rekompensat na Wschodzie. Polska miała utworzyć armię, która
u boku Niemiec walczyć miała z ZSRR. Funduszy potrzebnych na wystawienie armii i
odbudowę przyszłego państwa polskiego dostarczyć miała konfiskata mienia
żydowskiego.

NOR korzystał z opieki niemieckich kół wojskowych, ale po likwidacji wojskowej
administracji na terenach okupowanych i przejęciu kontroli przez Gestapo NOR
musiał się czuć mniej pewnie.
Być może pogrom wielkanocny miał być próbą zdobycia wiarygodności u Niemców.
Próba ta całkowicie zawiodła, w kwietniu 1940 r. Hitler zabronił niemieckiemu
dowództwu mieszania się w problemy polityczne na zajętych terenach. W marcu 1940
r, Hitler zalecał gubernatorowi Frankowi poddanie Wschodu kontroli i utrzymania
całkowitego spokoju, w związku z sytuacją na Zachodzie. Te i wcześniejsze
decyzje fuhrera co do przyszłości GG całkowicie uniemożliwiały dalsze istnienie
NOR. Zajścia oczywiście musiały być uzgadniane z władzami niemieckimi, ale byli
to najwyraźniej niscy rangą funkcjonariusze. O tym, że wyższe władze niemieckie
zostały zaskoczone pogromem dowodzi sposób jego zakończenia. W ostatnim dniu
pogromu 29 marca 1940 r. Niemcy rozpoczęli akcję AB, likwidacji polskiej elity.
Przy tej okazji dokonali aresztowań wśród przywódców NOR, Andrzej Świetlicki,
Tadeusz Lipkowski i Wojciech Kwasieborski zostali zamordowani w czerwcu 1940 r.

Najbardziej może absurdalnym epizodem związanym z historią NOR była...próba
wywołania kolejnego pogromu w Warszawie 5 lipca 1940 r. NOR-owcy przeszli wtedy
przez stolicę w pochodzie, wznosząc okrzyki: "Precz z żydokomuną i Stalinem",
"Niech żyje Hitler". Żydów bito i rabowano sklepy.
Mord na przywódcach, masowe zbrodnie w Palmirach - nawet to nie powstrzymało NOR
przed kolejnymi ekscesami.
Cóż jednak stałoby się, gdyby Niemcy przyjęli ofertę NOR? Czy udałoby się
uaktywnić "oficjalnie", we współpracy z Niemcami zasobów polskiego
antysemityzmu? Na szczęście Adolf Hitler zwolnił nas z konieczności zadawania
sobie takich pytań.

Całą sprawę podsumował 21 czerwca 1940 r. "Biuletyn Informacyjny": "Już w parę
miesięcy po okupacji przez Niemców Warszawy pojawiły się za strony
niepoczytalnych jednostek społeczeństwa polskiego próby nawiązania kontaktu z
okupantem (akcja samodzielna Studnickiego, tworzenie organizacji Radykalno -
Narodowej - z Cybichowskim, ks. Trzeciakiem, Podgórskim, mjr. Pułaskim,
Świetlickim etc., tym ostatnim poczynaniom patronowało jak wiadomo Gestapo).
Byliśmy świadkami wystąpień pogromowych antyżydowskich, wydawania ulotek etc. Od
prawie dwóch miesięcy - wszystko to ucichło i zamarło. Były jakieś aresztowania
wśród kierowników partii Radykalno - Narodowej. Jak się zdaje - obie strony
rozczarowały się do siebie".

Pewną wskazówką dla zrozumienia nastrojów okupacyjnej Polski są fakty podane
przez Jana Tomasza Grossa w artykule "Ten jest z Ojczyzny mojej..". w "Aneksie"
nr. 41/42 z roku 1986. Jan Karski wiosną 1940 r. przebywał we Francji i złożył
tam generałowi Sikorskiemu raport o losie Żydów w kraju. Raport ten zawierał
opinię, iż Niemcom udało się znaleźć wąską platformę porozumienia "z dużą
częścią polskiego społeczeństwa" w kwestii postępowania wobec Żydów. Konkluzja
ta była tak szokująca, że sporządzając raport oficjalny dla aliantów rząd
sfałszował raport Karskiego. Uznano, że informacje o antysemickich nastrojach w
Polsce zaszkodzą polskim interesom.

25 września 1941 r. dowódca Armii Krajowej, generał Stefan Rowecki - Grot
meldował Londynowi: "Melduję, że wszystkie oświadczenia i posunięcia Rządu i
członków Rady Narodowej dotyczące Żydów w Polsce, wywołują w Kraju jak najgorsze
wrażenie i znakomicie ułatwiają propagandę Rządowi nieprzychylną lub wrogą. Tak
było z "Dniem Żydowstwa" i przemówieniem Szwarcenberga, nominacją Liebermana i
życzeniami na żydowski nowy rok. Proszę przyjąć jako fakt zupełnie realny, że
przygniatająca większość kraju jest nastrojona antysemicko. Nawet socjaliści nie
są tu wyjątkiem. Różnice dotyczą tylko taktyki postępowania. Zalecających
naśladowanie metod niemieckich prawie nie ma. Nawet tajne organizacje
pozostające pod wpływem przedwojennych aktywistów Klubów Demokratycznych lub
Polskiej Partii Socjalistycznej, akceptują postulat emigracji jako rozwiązanie
problemu żydowskiego. Jest to dla wszystkich równie oczywiste, jak, na przykład,
konieczność usunięcia z kraju Niemców... Antysemityzm jest obecnie postawą
szeroko rozpowszechnioną ".

Dnia 28 grudnia 1939 r. Ludwik Landau zapisał w swej "Kronice..." : "Zajścia
jakieś były w Częstochowie: gazeta warszawska podaje wiadomość, że chłopcy
polscy spalili synagogę i że za to ukarano zarówno Polaków, jak i Żydów zakazem
wychodzenia po godzinie 19 względnie 18 i zakazem sprzedaży wódki; jaki był
istotny przebieg zajść, trudno się z tego domyślić".

W czasie pierwszych dni inwazji niemieckiej na ZSRR doszło do przeszło 50
pogromów, w których padły ofiary śmiertelne. Pogromów głównie dokonywali
Ukraińcy, ale wiele zbrodni obciąża Polaków - fala pogromów przeszła przez
ziemie białostockie i łomżyńskie. Dane na temat ofiar śmiertelnych mogą być
zawyżone

[Gość: lowca jeleni]

W czasie pierwszych dni inwazji niemieckiej na ZSRR doszło do przeszło 50
pogromów, w których padły ofiary śmiertelne. Pogromów głównie dokonywali
Ukraińcy, ale wiele zbrodni obciąża Polaków - fala pogromów przeszła przez
ziemie białostockie i łomżyńskie. Dane na temat ofiar śmiertelnych mogą być
zawyżone, profesjonalne badania nad tymi wypadkami dopiero się rozpoczęły,
niemniej wymienić należy pogromy w Jedwabnem (ok. 1600 zabitych), w Jasionówce
(74 zabitych), w Szczuczynie (300 zabitych), w Wąsoszu Grajewskim (1000
zabitych), w Radziłowie (1500 zabitych), w Rajgrodzie (100 zabitych), w Kolnie
(30 zabitych), w Goniądzu (217 zabitych).
Pogromy, w których nie było śmiertelnych ofiar, a tylko ranni liczy się na co
najmniej 20, w Białymstoku, Stanisławowie i Stołopcach dokonali ich Polacy i
Białorusini, w Grodnie Polacy z Litwinami, w Tykocinach sami Polacy.

Najtragiczniejszym z fali pogromów z 1941 r. był pogrom we Lwowie dokonany w
dniach między 30 VI a 3 VII 1941 r. zabito wtedy 4 tys. Żydów; w pogromie obok
Ukraińców i Niemców brali udział Polacy.

Ile było podobnych "zajść" w okupowanej Polsce można się tylko domyślać, polscy
historycy bowiem na "antygoizm" (takiego epitetu użył znany historyk na
określenie tekstu Michała Cichego o mordach, jakich dokonywali powstańcy
warszawscy na Żydach) nie cierpią. Nie ma odważnych, którzy poważyliby się
oświetlić strefę mroku. Kiedy wreszcie nasi historycy łaskawie wyjaśnią udział
polskiej ludności przy akcji likwidowania gett przez Niemców?
Milczą wszyscy, prócz naszych wspaniałych moralistów - intelektualistów. Mamy
przecież wspaniały wierszyk Miłosza o karuzeli, która kręciła się w dniach
likwidacji getta warszawskiego. Ta sama karuzela wywołała prawdziwy wstrząs
moralny w duszy zawodowego moralnego autorytetu - Andrzeja Szczypiorskiego...
Likwidacja getta zbiegła się z Wielkim Tygodniem, pogrom z 1940 r. też. Ale
karuzela jako symbol polskiej winy jest alegorią o wiele strawniejszą, niż obraz
tłumu mordującego wraz z niemieckimi żołnierzami Żydów. O pogromie wielkanocnym
nikt nie napisał wiersza, i nie napisze nigdy.


*Landau L. "Kronika lat wojny i okupacji", 1962 PWN
*Dudek A. "Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej", 1990 Londyn
*Szarota T. "Zajścia antyżydowskie i pogromy w okupowanej Europie" w: "Holocaust
z perspektywy półwiecza" ŻIH 1993 Warszawa
*Ringelblum E. "Kronika getta warszawskiego wrzesień 1939 - styczeń 1943", 1983
Warszawa
*Gutman Y. "Żydzi warszawscy 1939-1943: getto - podziemie - walka", 1993 Warszawa
*Ringelblum E. "Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej:
uwagi i spostrzeżenia", Czytelnik 1988
*Madajczyk Cz. "Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia", PWN 1961

* wszystkie podkreślenia w tekście są mojego autorstwa
Andrzej Krzemiński.

[Gość: RODAK]

Posługujesz się iście goebbelsowską metodą

[Gość: RODAK]

Antysemityzm Bolesława Prusa


I Prus nie stanowił wyjątku wśród oświeconej opinii, gdy w 1874 roku pisał:
"Liczna a próżniacza ludność faktorów i małomiasteczkowych giełdowiczów ma wiele
podobieństwa do grzybów i pleśni drzewnej..."
I jak reszta opinii oświeconej gromił z zapałem żydowską odrębność. W 1877 tak
definiował, dręczącą inteligentów jego czasu kwestię żydowską: "...oto ciemnota
i kastowość [...], dodajmy żargon, chałat i wczesne zawieranie związków
małżeńskich, ocukrujmy to wszystko biedą, wywołującą oszustwo i lichwę, a mieć
będziemy cały tort nazywający się kwestią żydowską. Że on jest niesmaczny - to
prawda, ale żeby nie miał kiedyś prysnąć pod naciskiem oświaty i idei
postępowych - w to nie uwierzę".
Program więc cokolwiek prostolinijny, postęp miał zlikwidować odrębność,
asymilacja miała Żydów zbliżyć do jedynie słusznej kultury polskiej. Jednak Prus
do typowego programu pozytywistycznego dołączył antyżydowską obsesję, która tak
jak w przypadku Świętochowskiego w końcu zwyciężyła. Już w latach 70-tych
protestował przeciwko żydowskiej dominacji w gospodarce. W 1877 r. protestował
przeciwko nazywaniu Żydów narodem, dla niego "ciemne masy" były tylko kastą i
materiałem dla "tego lub owego społeczeństwa". Wszystko to jednak mieściło się w
ramach środowiskowej filozofii, antyżydowski język miał tylko znaczenie perswazyjne.

Prawdziwym przełomem dla Prusa w postrzeganiu przez niego kwestii żydowskiej
była pisana w latach 1887-89 "Lalka", w czasopiśmiennym pierwodruku powieść
dwutomowa. Porównanie zawartości tomów dowodzi, jak wielkich zmian dokonał Prus
w tomie II.
Społeczeństwo, ukazane w tomie I powieści znajduje się w stanie głębokiego
kryzysu gospodarczego i nade wszystko duchowego, rozkład jest najbardziej
adekwatnym pojęciem. Poszczególne warstwy nie tworzą organicznej społecznej
tkanki, kasty arystokracji, burżuazji i drobnomieszczaństwa szamoczą się w
bezsensownym, ambicjonalnym konflikcie. Droga awansu indywidualnego jest
nierealna, stanowy status jest barierą nie do pokonania, Wokulski licząc tylko
na własne siły musi pozostać subiektem, przy czym status "subiekta" jest niemal
feudalnym statusem przynależności do klasy niższej; młody Szlangbaum i doktor
Szuman cierpiąc antysemickie docinki pozostają na granicy dwu światów, polskiego
i żydowskiego, nie będą faktycznie akceptowanymi przez żaden z nich. Zastój
cywilizacyjny, konserwatyzm kastowy, takie są symptomy kryzysu społeczeństwa w I
tomie "Lalki". Przełomem ma być praca organiczna, spółka do handlu z cesarstwem,
która zaktywizuje elitę kraju, posiadającą kapitał, lecz nie ducha
przedsiębiorczości. Przedsięwzięcie to przez samego Prusa ukazane jako
inicjatywa heroiczna, wobec całkowitego, wszechobecnego marazmu staje się w
istocie fikcją.
Żydzi w I tomie to trzy postaci: stary Szlangbaum, ortodoks, zasymilowani Szuman
i Henryk Szlangbaum, dwaj ostatni uczestnicy wraz z Wokulskim powstania
styczniowego, mający za sobą zesłanie na Syberii. Obaj dotkliwie znoszą
antysemityzm i kastowe bariery; gdy Wokulski daje pracę pogardzanemu przez
Polaków i Żydów młodemu Szlangbaumowi (nie przyszedłbym, gdyby nie troska o
dzieci, mówi ten) opinia polska ma mu to za złe. Szuman to postać głęboko
tragiczna, po osobistym dramacie jest wypalony, zgorzkniały, mimo, że
asymilator, to świadomy swego statusu mieszkańca dwu światów, z których żaden go
nie zechce. Stary Szlangbaum to żydowski biznesmen, Prus opisuje go z sympatią,
gdy staruch jadąc dorożką zmuszony jest zapłacić większą taryfę czuje słabość
"około serca". Umowa, jaką zawiera z nim Wokulski o kupno kamienicy jest tak
mętna, że jej realizacja może się oprzeć tylko na wzajemnym zaufaniu. Lojalność
i zaufanie łączą tych dwu ludzi, zapamiętajmy to.
Pozytywnego obrazu Żydów dopełnia przedstawienie przez Szlangbauma rozrywek
młodych Żydów, mających ćwiczyć rozum; mądrość i cierpliwość mają być typowymi
żydowskimi cechami. Żydzi zasymilowani w tomie I "Lalki" noszą piętno tragizmu,
są postaciami psychologicznie skomplikowanymi.

Naraz w II tomie przechodzimy do innego świata stosunków polsko-żydowskich,
spotykamy Wokulskiego rozmawiającego z Rzeckim o rozpanoszeniu się Żydów i
możliwej sprzedaży sklepu, Rzecki zapowiada: "Będzie kiedyś awantura z tymi
Żydami", Wokulski odpowiadając wygłasza słowa znamienne - Prześladowania Żydów
trwają już osiemnaście wieków, jedynym ich rezultatem jest wyginięcie jednostek
szlachetnych, a pozostanie przy życiu tylko Żydów "wytrwałych, cierpliwych,
podstępnych, solidarnych, sprytnych i po mistrzowsku władających jedyną bronią,
jaka im pozostała - pieniędzmi. Tępiąc wszystko, co lepsze, zrobiliśmy dobór
sztuczny i wypielęgnowaliśmy najgorszych." Pamiętajmy, mówi to przyjaciel Żydów
z I tomu, która to przyjaźń budziła wrogość polskiej opinii.
Spotykamy także młodego Szlangbauma, niegdyś tak poniżanego, teraz zhardziałego,
który wie już, że jest prawie właścicielem sklepu. Wrócił do papy, i to wcale
nie z powodu antysemickich przytyków, lecz dla majątku. W rozmowie z Rzeckim
oświadcza, że pożycza arystokratom, by ich przyjmować na salonach. W duszy jest
demokratą, ale czegóż nie robi się dla stosunków. Pamiętajmy, mówi to
ex-powstaniec, zasymilowany, upokarzany przez Żydów i Polaków, obecnie wróciwszy
do papy staje się on Żydkiem - geszefciarzem.
W tomie II, po długiej nieobecności, naraz spotykamy doktora Szumana, niegdyś
zgorzkniałego, teraz pełnego optymizmu...żydowskiego optymizmu. Odwiedzającemu
go Rzeckiemu objawia, że w jego duszy nastąpił przełom, ba, to prawdziwa
iluminacja. Postanowił bowiem zająć się biznesem. Wyrzeka, że dziesięć lat
strawił na bezwartościowe badania włosów, na publikację broszury o tychże
włosach wyłożył rubli 1000. I żadnego odzewu. Obecnie postanowił zająć się
robieniem pieniędzy, czyli geszeftem, bo pieniądz jest sezamem, przed którym
otwierają się wszystkie drzwi, za pieniądze ma się nawet gotowych do ofiar
przyjaciół. Przestał już wierzyć w "polski system" ten bowiem jest uosobieniem
marzycielstwa i braku rozsądku, jedynym efektem działania "polskiego systemu" są
bankructwa moralne i materialne.
Na pytanie ogłupiałego Rzeckiego, jakiż system proponuje w zamian, odpowiada:
"nasz żydowski". Wedłu niego Żydzi są cierpliwi i genialni, zaś Polacy głupi
bankruci. Wszyscy arystokraci trwonią majątki, na czele z Łęckimi i
Krzeszowskim. Nawet Wokulski to bankrut. "Wszyscy bankrutujecie, wszyscy... Całe
szczęście, że wasze miejsce zajmują świeże siły. Są nimi Żydzi, są oni sprytni,
nawet ich postępowanie z kobietami jest zupełnie inne niż sentymentalizm
Polaków. Żyd finansista bierze żonę bogatą, nic nie znaczą dlań czułości. Jeśli
wziąłby żonę ubogą, to wtedy musiałyby procentować jej wdzięki. "Ona
prowadziłaby mu salon, zwabiała gości, uśmiechałaby się do możnych,
romansowałaby z najważniejszymi, słowem - na wszelki sposób popierałaby interes
firmy" - tak oto dowiadujemy się, że wśród Żydów w powszechnym zwyczaju jest
prostytuowanie żon (zresztą za ich zgodą) dla geszeftu. Przy okazji dowiadujemy
się, że szczery przyjaciel Wokulskiego z I tomu Szuman teraz właśnie zajęty jest
sprawdzaniem rachunków księgowych sklepu Wokulskiego, który chce nabyć stary
Szlangbaum.
Były przyjaciel Szlangbaum kupujący sklep, wcześniej jednak wydobywający
rachunki (czy aby wszystko prowadzone uczciwie), i były przyjaciel Szuman,
dokładnie kontrolujący stan kasy. Czegóż nie robi się dla geszeftu.
Cały powyższy wywód o żydowskich przewagach nad polską bezmyślnością głosi,
pamiętajmy, niedawny szczery patriota polski, powstaniec, mający za sobą
syberyjską katorgę. Ten właśnie człowiek, pamiętajmy zasymilowany Żyd doznaje
olśnienia i bredzi, niczym podpity półanalfabeta, który przebrnął właśnie przez
trzy strony "Protokołów mędrców Syjonu". Postać tragiczna, ofiara polskich
przesądów kastowych staje się żydowskim geszefciarzem. Dusza żydowska? Dlaczego?
Prus mieć musiał bardzo ważny powód, że uczyn

[Gość: RODAK]

Były przyjaciel Szlangbaum kupujący sklep, wcześniej jednak wydobywający
rachunki (czy aby wszystko prowadzone uczciwie), i były przyjaciel Szuman,
dokładnie kontrolujący stan kasy. Czegóż nie robi się dla geszeftu.
Cały powyższy wywód o żydowskich przewagach nad polską bezmyślnością głosi,
pamiętajmy, niedawny szczery patriota polski, powstaniec, mający za sobą
syberyjską katorgę. Ten właśnie człowiek, pamiętajmy zasymilowany Żyd doznaje
olśnienia i bredzi, niczym podpity półanalfabeta, który przebrnął właśnie przez
trzy strony "Protokołów mędrców Syjonu". Postać tragiczna, ofiara polskich
przesądów kastowych staje się żydowskim geszefciarzem. Dusza żydowska? Dlaczego?
Prus mieć musiał bardzo ważny powód, że uczynił trzech żydowskich bohaterów I
tomu "Lalki" wrogami polskości.
W niedługi czas potem znowu widzimy Szumana, teraz skarżącego się na okpienie
przez Szlangbaumów, którzy proponowali mu spółkę. Oszukany przez swoich "braci"
staje się Żydem cynikiem, świadomym łotrostw swego narodu. W rozmowie z
Wokulskim mówi: "Genialna rasa te Żydki, ale cóż za łajdaki", z zadowoleniem
stwierdza u siebie odrodzenie żydowskiej natury: "A właśnie teraz zaczyna się
budzić we mnie instynkt przodków: skłonność do geszefciarstwa". Z niepokojem
wspomina, że nieomal ową naturę asymilując się w polskim środowisku zagubił:
"Tak długo kręciłem się w waszym świecie, żem w końcu utracił najcenniejsze
przymioty mojej rasy", rasy, która cały świat zdobędzie, i to nawet nie rozumem,
ale szachrajstwem i bezczelnością. Szuman jest pewien, że niedługo wybuchnie
nowe prześladowanie Żydów, z którego wyjdą oni jeszcze mędrsi, jeszcze silniejsi
i jeszcze solidarniejsi. I odgraża się Żydzisko bezczelne: "A jak oni wam kiedyś
zapłacą! [...] Co tu gadać... Pięknym jest Izrael triumfujący i miło pomyśleć,
że w tym tryumfie uciśnionych jest cząstka mojej pracy!" Kusi Wokulskiego, niby
demon, z początku drażni jego ambicję przypominając upokorzenia jakich zaznał od
arystokratów, by roztoczyć obraz wspaniałości, jakich zazna łącząc się z Żydami:
"Zdublujesz majątek i jak mówi Stary Testament, zobaczysz nieprzyjacioły twoje u
podnóżka nóg twoich".
Nie koniec to jednak kuszenia przez żydowskiego demona, Wokulski staje się
świadkiem prorokowania przyszłości kraju: "Z konieczności połączymy się z waszym
ludem, będziemy jego inteligencją, której dziś nie posiada... Nauczymy go naszej
filozofii, naszej polityki, naszej ekonomii i z pewnością lepiej wyjdzie na nas
aniżeli na swoich dotychczasowych przewodnikach... Przewodnikach!... - dodał ze
śmiechem."
Pisał to Prus w 1889, groźba zażydzenie inteligencji i zażydzenia polskiej
świadomości narodowej poprzez asymilację już wtedy drążyła sumienia polskich
inteligentów.
Odrodzenie się żydowskiej natury u Szumana i Szlangbauma to dowód na szybkie
przyswojenie sobie przez Prusa teorii kulturowego rasizmu, żydowska dusza
przecież zwycięża u obu, bez znaczenia stają się długie lata lojalności,
przecież wystawionej niegdyś na ciężką próbę - zesłanie. Jak się okazuje Żyd
zawsze będzie Żydkiem, geszefciarstwo zawsze wyjdzie na wierzch. Obcy, nawet
zasymilowany będzie w sobie przechowywał obce wartości. Zagrożeniem dla Polaków
są asymilatorzy, Żydzi tajni, zamaskowani. Charakterystyczne, że starego
Szlangbauma niewiele widać w II tomie, za to musimy wysłuchiwać monologów
ex-Polaka doktora Szumana. Przecież Żyd "w chałacie" tylko wyzyskuje, asymilator
może zniszczyć duszę polską.
Ta zmiana, metamorfoza, jaka się dokonała w asymilatorach w "Lalce" została z
lubością odnotowana przez, jak zwykle czujny "Głos". Wybrzydzano tylko na to, że
"proces przeobrażania" Szlangbauma i Szumana powinien być poddany, ze względów
społecznych (!-AK) drobiazgowej analizie psychologicznej, czego brak w powieści.
Dowiadujemy się, że o spółkę do handlu z cesarstwem kierowaną przez Wokulskiego
walczą dwie partie żydowskie. "Nie było bowiem w kraju nikogo, kto by mógł dalej
rozwijać jego pomysły; nikogo, prócz Żydów, którzy występowali z cała kastową
arogancją, przebiegłością, bezwzględnością i jeszcze kazali mu wierzyć, że jego
upadek, a ich triumf - będzie korzystnym dla kraju..."
W czasie rozmowy Wokulskiego z księciem, zatroskanym o nieszczęsny kraj
dowiadują się czytelnicy, jak to przebiegli Żydzi wykorzystują gospodarczy
bezwład społeczeństwa. W nieszczęsnym kraju brak finansistów i godnych zaufania,
chrześcijańskich kupców. Arystokraci zaś nie dbają o przemysł krajowy i wydają
kapitały za granicą. Tacy zaś ludzie jak Wokulski, przedsiębiorcze jednostki są
tępione. Kastowa arystokracja odsuwa się od wątłej burżuazji, ta zaś nie
pozostaje dłużna.
Obraz rozkładu społeczeństwa podobny jak i w tomie I, już jednak w tomie II
książę z rozpaczą woła do Wokulskiego - "więc zostawisz nas na pastwę
starozakonnym." Ostatecznym triumfem Żydów jest opanowanie spółki, której
kierownikiem zostaje były Polak, były powstaniec, były demokrata - Henryk
Szlangbaum. Przedsięwzięcie, które miało w tomie I służyć wzmocnieniu polskiej
gospodarki, w tomie II zostaje opanowane przez żydowskich aferzystów. A więc
mamy tu inną niż w tomie I diagnozę społeczeństwa polskiego, zdolnego do
gospodarczej aktywności, ale niszczonego przez Żydów. Stąd już niedaleko do
porzucenia programu pracy organicznej, cóż bowiem znaczy nawet mrówcza praca
wobec żydowskiej wojny ekonomicznej. Ale nie uprzedzajmy faktów.
Epizod z przejęciem spółki przez Żydów ma symbolizować przejmowanie polskiej
gospodarki, ale to nic, zagrożona jest także przez rozpanoszone żydostwo polska
inteligencja (Szuman wyznaje, że Żydzi narzucą Polakom swą inteligencję i własną
filozofię), Żydzi przez małżeństwa z Polkami (takie proponuje się Szumanowi)
dążą do opanowania elity - arystokracji. Polska staje wobec śmiertelnego
zagrożenia - żydowskiej okupacji.

Prezentacja podstępnej "rasy żydowskiej" w II t. "Lalki" zawiera typowy dla tego
rodzaju literatury błąd logiczny. Żydzi, na przykładzie Szumana raz wychwalają
"najcenniejsze przymioty żydowskiej rasy", to znów padają z ust samych Żydów
epitety "cóż z nas za łajdaki", "zdobędziemy świat szachrajstwem i bezwzględnością".
Prus, tak jak choćby autorzy "Protokołów Mędrców Syjonu" nie trzyma się jednej
"wykładni" żydowskości. Nie bardzo dowierzając inteligencji czytelnika karze
swym żydowskim bohaterom to wychwalać pod niebiosa swą "rasę", to znów taplać ją
w błocie. Koniec końców czytelnik porażony żydowską mocą i wyliczeniem
wspaniałych cech narodowych Żydów mógłby jeszcze uwierzyć i wstąpić do Zakonu!
Musi mieć zatem całkowitą jasność co do "prawdziwych" motywów i "prawdziwych"
cech żydowskiej rasy, a będzie to najbardziej oczywiste, jeśli skompromitują się
sami Żydzi.

Nieprawdopodobna wolta, jakiej dokonał Prus w trakcie tworzenia "Lalki" tylko
wydaje się nielogiczna, tom I będący ilustracją koncepcji pozytywistycznej,
aprobaty asymilacji Żydów, przedsiębiorczości, krytyki kastowości i inercji
społeczeństwa jest świadectwem świadomości zagrożenia gospodarczym zacofaniem,
rozkładu społeczeństwa, także świadomości konieczności dokonania wielkiej pracy,
tak wielkiej, że niemożliwej. Tom I to obraz kryzysu, dezintegracji tak
potężnej, tak przerażającej, że polski pisarz nie potrafi obwinić o ten stan
samych Polaków. Znajduje więc prawdziwy czynnik dezintegracyjny, wygodnego kozła
ofiarnego.
W "Lalce" Prus, nieświadomie, ukazał swą własną intelektualną drogę i swego
środowiska pozytywistycznego. Od punktu wyjścia - przełomu lat 60/70 XIX w.,
pesymizmu diagnozy gospodarczej, cywilizacyjnej zapaści Królestwa, ale i
optymizmu przekonania o możliwej szybkiej mobilizacji narodowej i łatwości
budowy społeczeństwa organicznego.
Społeczeństwo organiczne, społeczeństwo przyszłości miało być płaszczyzną
bezkonfliktowej współpracy klas i grup etnicznych. Asymilacja mniejszości
(Niemców, Żydów) prowadzić miała do likwidacji separatyzmu etnicznego,
współpraca klas społecznych prowadzić miała do fun

[Gość: RODAK]

Tom I to obraz kryzysu, dezintegracji tak potężnej, tak przerażającej, że polski
pisarz nie potrafi obwinić o ten stan samych Polaków. Znajduje więc prawdziwy
czynnik dezintegracyjny, wygodnego kozła ofiarnego.
W "Lalce" Prus, nieświadomie, ukazał swą własną intelektualną drogę i swego
środowiska pozytywistycznego. Od punktu wyjścia - przełomu lat 60/70 XIX w.,
pesymizmu diagnozy gospodarczej, cywilizacyjnej zapaści Królestwa, ale i
optymizmu przekonania o możliwej szybkiej mobilizacji narodowej i łatwości
budowy społeczeństwa organicznego.
Społeczeństwo organiczne, społeczeństwo przyszłości miało być płaszczyzną
bezkonfliktowej współpracy klas i grup etnicznych. Asymilacja mniejszości
(Niemców, Żydów) prowadzić miała do likwidacji separatyzmu etnicznego,
współpraca klas społecznych prowadzić miała do funkcjonowania "społecznego
kapitalizmu", jak można by to określić współczesnym językiem. Wreszcie praca
organiczna to rozwój oświaty, transfer idei i osiągnięć naukowych.
Lata 80-te pokazały dobitnie, iż gwałtowna ekspansja kapitalizmu w Królestwie
nie ma nic wspólnego z poczciwością programu pozytywistów. Brutalny wyzysk,
zubożenie, fikcja oświaty ludowej, wreszcie wystąpienie na scenę publiczną
konserwatystów i socjalistów - pozytywiści nie mogli mieć wątpliwości, że przegrali.
Czas było szukać winnych, Prus ich odnalazł.

Tom II to już ilustracja powszechnych w latach 80-tych tendencji antysemickich,
a także pokryzysowego pozytywizmu, który pochłonięty etnocentryzmem zwrócił się
przeciwko Żydom. Załamanie się pozytywnego programu pracy organicznej jest w II
tomie "Lalki" widoczne, cała wina, całe zło trapiące społeczeństwo zostaje
przeniesione na Żydów. Diagnoza kryzysu społeczeństwa zostaje zachowana, lecz
metody rozwiązania tegoż kryzysu nie, Prus znajduje rozwiązanie tyleż proste,
co, nie da się ukryć znajdujące oddźwięk w opinii publicznej.

Kozioł ofiarny-Żydzi z II tomu "Lalki" zostaje przedstawiony według wszelkich
reguł, jako zbiorowość anormalna, kierująca się antywartościami. Nihilizm
"żydowskiego systemu" w konfrontacji z polskością staje się nihilizmem
prawdziwych wartości.
Kozioł ofiarny zawsze obarczany jest fundamentalnymi dla zagrożonej zbiorowości
wykroczeniami. W powieści jest to wystąpienie przeciwko gospodarczym podstawom
społeczeństwa, ale i kultury. U Prusa, przecież postępowca, nie widać jeszcze
zanadto wyraźnie wszystkich cech kozła ofiarnego. Jednak znać w II tomie
przekonanie o wszechstronnej winie Żydów, która jest proporcjonalna do kryzysu
społecznego. U innych autorów mechanizm kozła ofiarnego zostanie przedstawiony w
bardziej wyrafinowany sposób, Żydzi staną się winnymi wszelkich polskich
utrapień i strachów. Żydzi zyskają wiele wizerunków, zwykle sprzecznych ze sobą,
ale dzięki nim społeczeństwo zyska znaczący czynnik integracyjny. Ewolucja
koncepcji powieściowej "Lalki" daje jasne obraz funkcji mechanizmu kozła
ofiarnego - integracji zdezintegrowanego narodu środkami negatywnymi.

Dalszy ciąg, przecież kończącej się niepowodzeniem społecznych zamierzeń "Lalki"
znajdziemy w "Kronikach". W Kronice z lutego 1891 Prus alarmował, że polska
ziemia masowo wykupywana jest przez obcych, w Galicji wykupywana przez Żydów,
którzy dzięki prawu wyborczemu zasiądą w ławach sejmu galicyjskiego, zaś w
Wielkopolsce przez pupilków komisji kolonizacyjnej. Królestwo jest jeszcze
bezpieczne dzięki prawu przed tymi praktykami, "lecz przypuśćmy zmianę prawa, co
wówczas stanie się z krajem?..." Niezwykłe, że mimo tych alarmów, Prus w innych
Kronikach piętnował tychże samych Żydów za niechęć do pracy na roli, a ich
upodobanie do pośrednictwa, które nie dość, że nie jest prawdziwą pracą, to
doszczętnie Żydów demoralizuje.

W tym samym roku Prus stwierdza, że mieszczaństwo chrześcijańskie w kraju musi
istnieć w należytej proporcji do ludności, co, jak wylicza, oznacza, że jeśli w
kraju mieszka 87% chrześcijan, a 13% Żydów, to mieszczaństwo chrześcijańskie
musi stanowić 87% ogółu mieszczaństwa. Dodaje, że Polsce nie potrzebne jest
żydowskie mieszczaństwo, inteligencja i arystokracja.
Asymilacja dla Prusa - pesymisty, piszącego w 1891 r. to tworzenie oświeconych
Żydów, którzy próbują być czym innym, niż są i z całą namiętnością popierają
bezwyznaniowość, kosmopolityzm i socjalizm, wszelkie "Lassalle, Marxy, Singery
więcej szkodzą sprawie żydowskiej, aniżeli pomagają, dają bowiem nowy powód do
nienawiści. A w Europie coraz ciaśniej i nienawistniej, i tylko czekać, jak
kwestia, nierozwiązalna dla cywilizacji, rozwiąże się w najohydniejszy sposób
przez tłumy."

W Kronice z 1892 tak definiuje (zupełnie inaczej niż w 1877) kwestię żydowską:
"Tę lichwę, handel dziewczętami, fałszywe miary i wagi, usuwanie się od
publicznych ciężarów, odmienny ubiór i język, inne cele i dążenia, inne święta,
a nawet - niemożność zetknięcia się przy jednym stole i jednej misce. Są to
różnobarwne nici, z których - nie został utkany, ale - sam utkał się - jaskrawy
sztandar antysemityzmu". Prus z radością obwieszcza, że znalazł się sposób na
rozwiązanie kwestii, która " w wysokim stopniu paraliżuje normalny rozwój
społeczeństwa". Żydzi bowiem są narodem w wysokim stopniu różniącym się od
innych strukturą profesjonalną, brak im rolników, przez co nie posiadają organu
do czerpania soków z ziemi, wysysa inne społeczeństwa i czyni im zgryzotę.
Dlatego osławiony baron Hirsch naprawił swój dawny błąd wspierania żydowskiego
separatyzmu na ziemiach polskich i zwrócił się do rządu rosyjskiego o zgodę na
masową emigrację rosyjskich Żydów do Argentyny. Tam dopiero Żydzi "wydoskonalą
się, uszlachetnią i może staną się niezmiernie ważnym czynnikiem wszechludzkiej
cywilizacji". Prus określa tę operację jako zdjęcie "niepotrzebnego ciężaru" z
piersi ludów słowiańskich.
Emigracja do Argentyny z początku będzie szła opieszale, lecz po kilku latach
nabierze masowego charakteru "i pochłonie bodaj czy nie całą ludność izraelską,
która dziś w Europie cierpi niechęć i niedostatek." Dopiero projekt masowej
emigracji europejskich Żydów zadowala wielkiego polskiego pisarza, kwestia
żydowska rozwiązana zostanie tylko wtedy, gdy Żydów w Europie już nie będzie.
Pisze to człowiek, którego Czesław Miłosz nazwał człowiekiem dobrodusznym i
umiarkowanym, zawsze gotowym bronić słabszego, organicznie niezdolnym do
nienawiści, zaś jego "Kroniki" wedle Miłosza miały się wryć w świadomość
postępowej inteligencji. Choć w tym ostatnim nasz noblista nie kłamie...
W kwietniu 1893 Prus z obrzydzeniem komentuje sprawę pogromu żydowskiego w
Kolinie, w Czechach. Widzi rozdwojenie współczesnego antysemityzmu, z którym
solidaryzuje się każdy uczciwy człowiek, "walka z lichwą, wyzyskiem, arogancją i
reklamą żydowską" były ze wszech miar słusznymi hasłami, jakie głosił przed
kilku laty antysemityzm. "Idąc spokojnie a wytrwale w tym kierunku, mógł był
spłukać wiele nadużyć, obmyć wiele brudów i zasłużyć się ludzkości" lecz
niestety zabrakło w obozie antysemitów serc szlachetnych (AK-!!!). Niestety,
antysemityzm współczesny realizuje się głównie przez afery polityczne i pogromy,
i niestety opinia publiczna może dnia pewnego stwierdzić: "-Ehe!
kochankowie...Jeżeli tyle wartą jest wasza prawdomówność, to wy i na Żydów
ciskacie oszczerstwa...Więc Żydzi są to gołąbki i baranki, którym wy gwałtem
przypinacie wilcze albo lisie ogony". Jeśli dobrze rozumieć duchowe męki Prusa,
obawia się, że może skompromitować się słuszna idea, realizowana jednak przez
ludzi niegodnych szacunku.

Kampania antyżydowska wzbudzona przy udziale pozytywistów, kierujących jak się
im zdawało przesłankami racjonalnymi, a przez innych, bardziej konsekwentnych
kontynuowana zaowocowała utworzeniem stereotypu Żyda-obcego, całkowicie
odrębnego kulturowo. Obcego, któremu daje się szansę asymilacji, przejścia
etnocentrycznych wrót swojskości. Kiedy po pogromie warszawskim tendencje
asymilatorskie słabną okazuje się, że trwałym osiągnięciem pozytywist

[Gość: RODAK]

Kampania antyżydowska wzbudzona przy udziale pozytywistów, kierujących jak się
im zdawało przesłankami racjonalnymi, a przez innych, bardziej konsekwentnych
kontynuowana zaowocowała utworzeniem stereotypu Żyda-obcego, całkowicie
odrębnego kulturowo. Obcego, któremu daje się szansę asymilacji, przejścia
etnocentrycznych wrót swojskości. Kiedy po pogromie warszawskim tendencje
asymilatorskie słabną okazuje się, że trwałym osiągnięciem pozytywistów jest
wprowadzenie do polskiej świadomości stereotypu Żyda-obcego, winnego niemożności
zbudowania nowoczesnego społeczeństwa. Postulat polonizacji Żydów ma genezę już
w oświeceniu, ale dopiero pozytywiści posłużyli się agresywnym językiem
publicystyki, by polonizację przyspieszyć.
W latach 80-tych i 90-tych XIX wieku na stereotyp Żyda-obcego nakłada się
ideologiczny stereotyp Żyda-wroga. Zagrożeniem stają się wszyscy Żydzi,
finansiści i ubodzy, zasymilowani i ortodoksi. Następuje "judaizacja zła", całe
zło grożące Polsce zostaje przeniesione na obcych-Żydów. Żydzi zostają
zmistyfikowani, mianowani wrogami. Niechęć, jaka budzi asymilacja jest przecież
nieracjonalna, z perspektywy polskiej asymilacja obcych oznacza przecież
likwidację separatyzmu. Zmistyfikowany Obcy, groźny i przerażający musi jednak
zostać odrzucony poza granice swojskości, obcy-Żyd staje się odtąd wrogiem
naczelnym polskości. Winnymi kryzysu społeczeństwa, narodu stają się Żydzi, a
więc by ów kryzys narodowy rozwiązać najpierw należy "rozwiązać" kwestię
żydowską. Winnym kryzysu jest "kozioł ofiarny", ofiara z niego ma dokonać
oczyszczenia z grzechów.
Prus w "Lalce" daje świadectwo ewolucji, od racjonalnego antysemityzmu
pozytywistycznego, który miał wymusić integrację społeczną, od afirmacji pracy
organicznej dochodzi do konfrontacyjnego, afirmującego działania negatywne
antysemityzmu ideologicznego. Jednak podobna ewolucja nie była wcale wyjątkiem,
istotą podobnych apostazji był głęboki etnocentryzm zawierający się, w różnych
proporcjach i w pozytywistycznej asymilacji i rasizmie. Dla obu idei Żyd był
obcym niezwykle niebezpiecznym dla społecznego życia, dla Świętochowskiego
konieczne wydawało się uczłowieczenie tego stwora, dla Orzeszkowej, wszak
"filosemitki" Żydzi stanowili wielostronnie szkodliwą grupę. Tylko obłaskawienie
obcego, jego asymilacja mogła wyeliminować jego groźne cechy. Jak wskazuje casus
Prusa przejście od akceptacji asymilacji do kulturowego rasizmu nie było wcale
takie trudne... Możliwe, że wobec istnienia milionowej masy Żydów i wzrastającej
popularności idei rasizmu kulturowego asymilacja wydała się inteligentom końca
XIX w. absurdalna. Antysemityzm oferował prostsze i bardziej logiczne rozwiązania.

Jak wielki wpływ miał antysemityzm na narodową mentalność już w wieku XIX, jak
wiązał się z ogólnie przyjętą koncepcją narodu homogenicznego
kulturowo-etnicznie świadczy publicystyka Bolesława Wysłoucha, inicjatora
galicyjskiego ruchu ludowego, nie będącego nacjonalistą, tolerancyjnego dla
mniejszości narodowych zamieszkujących tereny polski. Wysłouch tak pisał u
schyłku wieku XIX: "Uznajemy prawo wszelkich narodowości, które kiedykolwiek w
skład państwa polskiego wchodziły - do samodzielnego rozwoju. Rozszerzanie
polskości kosztem innych ludów jest rzeczą dla ludu polskiego nie tylko rzeczą
obojętną, ale nawet szkodliwą dla przyszłości narodowej, bo drogą tą tworzymy
sobie wrogów tam, gdzie byśmy przyjaciół mieć mieli".
Ten niezwykle liberalny stosunek do kwestii mniejszości w czasie, gdy naturalne
było w polskiej publicystyce politycznej utożsamienie etnicznej inności z
wrogością budzi szacunek. Jednak ten sam człowiek całkowicie nietolerancyjnie
odnosił się do Żydów, o których pisał: "Miasta polskie przepełnione są
żydostwem, żywiołem obojętnym albo i wrogim dla celów narodowych [...]
postawione być winno załatwienie kwestii żydowskiej. Tu dwojakiego rodzaju
środki stosować należy: odnośnie do wykształconej i podatnej dla wpływów
kulturalnych mniejszości ludności izraelskiej - polityka asymilacyjna dążąca do
uczynienia z Żydów obywateli kraju. Odnośnie zaś do większości, do ciemnych mas
ludności starozakonnej, których nigdy nie zasymilujemy, i których asymilacja,
gdyby nawet była możliwa, mogłaby oddziałać ujemnie na nasz byt narodowy -
emigracja, choćby kosztem znacznych ofiar ze strony państwa i narodu podjęta."
Tezy te przeniesiono do programu PSL z 1903 r., w którym życzono syjonistom, aby
spełnił się "najistotniejszy punkt ich programu, dotyczący emigracji do Palestyny".

Etnocentryzm Polski XIX w. był tak silny, że kiedy w 1892 roku Zjazd Paryski PPS
sformułował postulat równouprawnienia wszystkich narodowości, codzienna praktyka
podważyła to piękne hasło. Sam Józef Piłsudski był przeciwnikiem utworzenia
żydowskiej organizacji socjalistycznej, mającej prowadzić indoktrynację w języku
jidysz wśród żydowskiego proletariatu. Był zwolennikiem asymilacji a tendencje
narodowe wśród Żydów traktował jako wymierzone w polskość. O tym, że postawy
etnocentryczne dominowały w ówczesnej PPS świadczą słowa W. Goldberga napisane
na zesłaniu w 1898 r.: "Zgadzam się najzupełniej z programem PPS, ale sposób, w
jaki PPS ustosunkowuje się do Żydów, jest niemożliwy i honorowany być nie może
[...]. PPS żąda samodzielności dla każdej narodowości, czemu więc odbiera ją
Żydom, czemu za to, że ci zorganizowali się w oddzielną partię [Bund], obrzuca
się ich błotem? Wstrętne to. Zgodzicie się, że jeżeli Żydzi sami się uważają za
narodowość, to nie upoważnia to PPS do twierdzenia, że są wrogami Polaków".
Ludowiec piszący o groźbie asymilacji Żydów, socjaliści traktujący powstanie
żydowskiego "Bundu" jako organizacji wrogiej Polsce, mimo, że socjalistycznej.
Pamiętajmy o tym, argumenty takie formułowane były przez ludzi nie związanych z
nacjonalizmem integralnym. Środowiska postępowe, lewicowe, światłe zwolna
dochodziły w kwestii żydowskiej do pewnego konsensu ze środowiskami radykalnymi
narodowo. Etnocentryzm, będący podstawą mentalności polskich inteligentów w
wieku XIX pchnął ich do akceptacji idei jeszcze niedawno graniczących z ciemnotą
umysłową. Ale już w 1912 r. postulat emigracji i bojkotu, rasizm kulturowy staną
się nie świadectwem ciemnoty, lecz obowiązkiem patriotycznym. Granica, jaka
oddzielała grupy lewicowe i prawicowe, wobec wybuchu powszechnego antysemityzmu
przestała istnieć. W latach 80-tych XIX w. świadomymi, "naukowymi" antysemitami
byli jeszcze nieliczni, w 1912 r. już właściwie wszyscy.


*Cała A. "Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864 - 1897)", PIW 1989

* wszystkie podkreślenia w tekście są mojego autorstwa
Andrzej Krzemiński .

[Gość: Nu!]

No, kolego. Książek na te "tematy" ukazało się
ostatnio mnóstwo. Chcesz wszystkie je tutaj cytować?
I po co???

Przecież to jest cudza praca naukowa. Musisz jakoś uzasadnić
posługiwanie się czyims dorobkiem naukowym, jak już to robisz.

A może się sam wysil po prostu. Copy i paste każdy potrafi.

[Gość: lowca jeleni]

polskaludowa.com/dzwiek/nagrania/Gomulka_V_zjazd.mp3

[Gość: LABAND]

www.historiaradia.neostrada.pl/Okupacja%201939-44.html

[Gość: LABAND]

polskaludowa.com/dzwiek/nagrania/Gomulka_1-5-63.mp3

Debilek

[Gość: Diego]

Debilek zmienil Nicka i dalej swoje.

[Gość: lowca jeleni]

polskaludowa.com/dzwiek/nagrania/Gomulka_X_56.mp3

To nie Polacy?;)

[ballest]

Nie wierze, ze to byli Polacy, te pogromy napewno robili komunisci a z tymi
Polacy nie maja nic wspolnego.

[Gość: RODAK]

polskaludowa.com/dzwiek/nagrania/Cyrankiewicz_stalin.mp3