diabollo
02.12.19, 07:05
Prof. Jason Stanley: Każdy może być faszystą. Mój ojciec mawiał, że my, Żydzi, bylibyśmy najlepszymi nazistami na świecie
Mateusz Mazzini
Hitler był przedstawiany jako idealny obywatel oddany rodzinie, jak najdalszy od wściekłego bojówkarza. Przywódcy radykalnej prawicy powielają dzisiaj ten model. Rozmowa z Jasonem Stanleyem*, profesorem filozofii z Yale University.
Mateusz Mazzini: Kiedy ostatni raz widział pan faszystę?
Jason Stanley: – Moja definicja faszyzmu jest nieco inna, wolę opisywać takie zjawiska za pomocą gradacji. To pomaga zauważyć i zrozumieć faszyzm np. w Stanach Zjednoczonych, gdzie na skrajnej prawicy da się zaobserwować bardzo wyraźne jego cechy. Sam Trump jest neofaszystą, choć może nie aż tak radykalnym jak inni. Elementy faszyzmu są tak naprawdę bardzo głęboko zakorzenione w amerykańskiej państwowości, w naszej codziennej polityce.
?
– Weźmy rasizm. Identyfikowanie grup „innych”, naprzeciw których definiujesz siebie samego, to esencja faszyzmu. Mój kraj ma za sobą długą historię białego suprematyzmu. Zarówno Demokraci, jak i Republikanie cały czas się tym suprematyzmem bawią. Trzymamy za kratkami największy odsetek własnej populacji ze wszystkich krajów na świecie, w tym nieproporcjonalnie dużo czarnoskórych obywateli.
Niech pan popatrzy na mnie. Jestem Żydem, wyglądam jak Żyd, moja żona jest czarna, mam dwoje czarnych dzieci. Wizyta w miejscu np. zdominowanym przez sympatyków skrajnej prawicy byłaby dla nas bardzo niebezpieczna. To nie przypadek, że Hitler podziwiał Stany – robił to właśnie z powodu naszej rasistowskiej narodowej przeszłości.
Dlatego zdecydował się pan zająć faszyzmem naukowo?
– „Jak działa faszyzm” to moja piąta książka. Poprzednia poświęcona była propagandzie – czym jest i jak działa w służbie różnych ideologii. Ale moje trzy pierwsze książki były zupełnie apolityczne. Z wykształcenia jestem filozofem – zajmowałem się logiką, epistemologią, filozofią języka. Aż nadszedł 2012 rok, kiedy Trump, wtedy jeszcze tylko telewizyjny celebryta, dał początek ruchowi „birtheryzmu”. Trump i jego zwolennicy wierzyli w teorię, że Barack Obama urodził się w Kenii, nie jest pełnoprawnym obywatelem USA, a jego wybór na prezydenta był niezgodny z konstytucją. Wtedy napisałem swój pierwszy esej w „New York Timesie” dotyczący polityki. Bo w „birtheryzmie” zobaczyłem strukturę faszyzmu, przed którą całe życie ostrzegali mnie rodzice.
Jest pan amerykańskim Żydem, pańscy rodzice byli świadkami narodzin nazizmu, przeżyli Holocaust. Jest pan przez to bardziej od innych wrażliwy na przejawy faszyzmu?
– Oczywiście. Moja matka, urodzona w Chełmie, w Stanach pracowała jako stenotypistka sądowa. Opowiadała o swojej pracy i podkreślała, jak bardzo czarni Amerykanie odgrywają tę samą rolę, co Żydzi w jej przedwojennej Polsce. Ojciec, kiedy uczył się czytać i pisać jako małe dziecko, jednymi z pierwszych napisów, jakie odczytywał, były wyzwiska pod adresem Żydów na ulicach i murach Berlina – że Żydzi roznoszą choroby, piją krew, zabijają niemowlaki. Matka mówiła, że my, Żydzi, mamy w USA szczęście, bo jest inna prześladowana mniejszość. Dzisiaj patrzę, jak mówi się w Stanach o muzułmanach, i widzę, że to ta sama faszystowska struktura, której używano wobec rodziców w Europie.
Kto odgrywa rolę Żydów w dzisiejszym faszyzmie?
– Każda grupa, która jest inna od samych faszystów. Nienawiść w faszyzmie kierowana jest wobec przedstawicieli innej rasy, ale to nie musi być konflikt białych z czarnymi czy z Żydami. Popatrzmy na Indie – BJP, partia premiera Modiego, też ma mocne elementy faszyzmu. W jej programie pobrzmiewają echa Hitlera, pomysłów z „Mein Kampf”, segregacji rasowej. A oni przecież nawet nie są biali!
Kryterium dla faszystów może być też religia. To akurat dobrze widać w Stanach, gdzie narodowi konserwatyści są bardzo blisko związani ze społecznościami ewangelikańskimi, które są silną bazą poparcia dla Trumpa. „Inny” musi pochodzić z zewnątrz, bo w ten sposób się definiujesz – jako obrońca narodu przed obcym zagrożeniem. Hitler bardzo podziwiał amerykańską ustawę o imigracji z 1924 r., która zakazywała osiedlania się imigrantom z Azji i mocno ograniczała liczbę przybyszów z całej wschodniej półkuli. Był też pod dużym wrażeniem ludobójstwa na rdzennych mieszkańcach Ameryki – służyło mu za model w przygotowaniu Zagłady.
A jak wytłumaczyć współczesny faszyzm w Polsce? Jako kraj jesteśmy prawie w 100 proc. identyczni etnicznie i religijnie.
– W Polsce, ale też na przykład w Rosji, faszyzm jest bardzo mocno patriarchalny i antygejowski. Co też jest cechą oryginalnego faszyzmu. Na początku swojej działalności NSDAP tolerowało homoseksualistów, ale szybko mu się ta tolerancja wyczerpała. Ten mechanizm powtarza się dzisiaj. Trump ma gdzieś homoseksualistów, w ogóle mu nie przeszkadzają. Ale już Mike Pence ich otwarcie nienawidzi. Jest ultrakonserwatywnym ewangelikaninem, a Trump potrzebuje ewangelikanów, bo bez nich nie wygra wyborów.
Nie ma faszyzmu bez patriarchatu, heteroseksualizmu, nienawiści do homoseksualistów. W propagandzie faszystowskiej homoseksualizm jest zawsze łączony z degeneracją, upadkiem tradycyjnej rodziny. Właśnie nienawiść do homoseksualizmu to miejsce, w którym do struktury faszystowskiej wchodzą religijni konserwatyści. W poglądach polskiej skrajnej prawicy właśnie ten antygejowski element faszyzmu jest bardzo wyraźny.
Niepokoi mnie, gdy patrzę na ludzi takich jak Peter Thiel [amerykański przedsiębiorca, założyciel PayPala, były współpracownik Elona Muska] czy Richard Grenell [amerykański ambasador w Niemczech]. Obaj są homoseksualistami, a stają się czołowymi postaciami etnonacjonalizmu i skrajnej prawicy. Niepokoi mnie, bo mogą nie rozumieć, jak działa struktura, której stają się częścią.
No właśnie, przecież to sprzeczność.
– Bo faszyzm sam w sobie jest sprzeczny w wielu miejscach. Proszę popatrzeć na narrację PiS. Pełno w niej odniesień do mitycznej cudownej przeszłości Polski, w tym do II RP, która powstała jak Feniks z popiołów po latach zaborów. PiS przedstawia ją jako niemalże niebiański czas, w którym prawdziwi Polacy odzyskali swoją ojczyznę. Ale to przeszłość, w której Polska była pełna Żydów! Miała ich trzy miliony!
CDN...