v.ci
25.05.05, 11:59
W natłoku wydarzeń kampanii wyborczej i ataku na USA umknęła X rocznica
śmierci Jana Józefa Lipskiego - wspaniałego człowieka, krytyka literackiego,
działacza antykomunistycznej opozycji, masonerii i demokratycznej lewicy.
Jan Józef Lipski urodził się 25 maja 1926 roku w Warszawie, w rodzinie
inteligenckiej. Rodzicami jego byli: Aniela z domu Kobla i Roman Lipscy
(ojciec, inżynier-mechanik, był znanym pedagogiem w szkolnictwie zawodowym).
W roku 1939 ukończył w Warszawie szkolę powszechną; podczas okupacji uczył
się na tajnych kompletach Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. S.
Staszica. W latach 1942-1943 jako członek Szarych Szeregów (hufiec Mokotów
Górny), uczestniczył w akcjach małego sabotażu; w 1943-1944 był żołnierzem
Armii Krajowej (batalion, a następnie pułk "Baszta", kompania B 1) i walczył
w Powstaniu Warszawskim. Ciężko ranny i kontuzjowany w walkach w rejonie
Szpitala Sióstr Elżbietanek na Mokotowie, odznaczony został Krzyżem
Walecznych. Po upadku Powstania uniknął wywiezienia z kraju; przebywał w
Łowiczu i w Wyszogrodzie, w domu rodzinnym matki, dokąd Lipscy zawsze - i
przedtem, i potem - jeździli na wakacje. We wrześniu 1945 wrócił do Warszawy
Maturę typu humanistycznego zdał w 1946 roku w Liceum im. J. Słowackiego. W
tym samym roku rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim.
Uczestniczył m.in. w seminariach historycznoliterackich Stefana Vrtela-
Wierczyńskiego, Wacława Borowego, Juliana Krzyżanowskiego i Stefana
Żółkiewskiego, w konwersatorium teoretycznoliterackim Jerzego Pelca, w
seminarium z historii filozofii Władysława Tatarkiewicza, z logiki formalnej -
Tadeusza Kotarbińskiego. Podczas studiów był współtwórcą nieformalnej grupy
przyjaciół o nastawieniu opozycyjnym wobec marksizmu (należeli do niej: L.
Budrecki, W Jedlicki, B. Matuszewski, M. Puchalska, J. Stradecki, J.
Szpotański, J. Wilhelmi, K. Zarzecki) oraz bardzo czynnym członkiem Koła
Polonistów. Był współautorem referatu Psychologizm w prozie dwudziestolecia,
wygłoszonego na IV Zjeździe Kół Polonistycznych w Warszawie
(druk: "Twórczość" 1950 nr 2). Na studiach poznał swoją przyszłą żonę - Marię
Stabrowską. Z tym okresem wiąże się także początek jego działalności
krytycznoliterackiej (publikował m.in. w "Nowinach Literackich", "Tygodniku
Powszechnym", "Twórczości", "Dialogu", "Życiu Literackim", "Pamiętniku
Literackim", "Roczniku Literackim", "Współczesności").
Równocześnie ze studiami pracował zarobkowo: w latach 1946- 1949 jako
bibliotekarz w II Miejskim Gimnazjum Mechanicznym; w 1949-1950 jako redaktor
w Słowniku wyrazów bliskoznacznych, opracowywanym pod kierunkiem Stanisława
Skorupki w wydawnictwie „Czytelnik”. Od 1950 do 1952 był współpracownikiem
zespołu przygotowującego Słownik terminów literackich pod redakcją Marii
Renaty Mayenowej w Instytucie Badań Literackich.
3 września 1951 poślubił Marię Stabrowską; 1 stycznia 1953 urodził się ich
syn, Jan Tomasz, 10 listopada 1955 - córka, Agnieszka.
W roku 1953 Lipski otrzymał magisterium na podstawie rozprawy pt.
Ekspresjonizm w twórczości Tadeusza Micińskiego. Już od 1952 roku pracował w
Państwowym Instytucie Wydawniczym, początkowo na stanowisku redaktora, a od
1955 - kierownika Redakcji Klasyków Literatury Polskiej Okresu po 1863 Roku.
Jednocześnie brał żywy udział w życiu naukowym IBL jako uczestnik zebrań i
konferencji dotyczących literatury końca XIX i XX wieku. W latach 1956-1957
był członkiem redakcji, a przez pół roku kierownikiem działu kulturalnego w
tygodniku "Po prostu". W tym czasie zaczął pisać książkę o ONR "Falandze",
nie dokończoną (wydaną pośmiertnie w odmiennej wersji autorskiej jako
Katolickie Państwo Narodu Polskiego, Londyn 1994). W 1956 był jednym z
założycieli Klubu Krzywego Koła; przez jedną kadencję (1957-1958) jego
prezesem, a następnie, aż do rozwiązania Klubu przez władze, sekretarzem
Zarządu, odpowiedzialnym za organizację zebrań czwartkowych. Uczestniczył w
reaktywowaniu grupy literackiej "Przedmieście" (1958), do której następnie
należał. 11 listopada 1959 roku usunięto go z pracy w Państwowym Instytucie
Wydawniczym po wygłoszeniu odczytu o ONR "Falandze" i Bolesławie Piaseckim. W
1960 został członkiem Związku Literatów Polskich. W 1960-1961 pracował w
redakcji gazety „Gromada-Rolnik Polski” jako kierownik działu kulturalnego. 1
czerwca 1961 rozpoczął pracę etatową w Instytucie Badań Literackich PAN.
Należał do warszawskiej Pracowni Historii Literatury Okresu Młodej Polski,
którą w początkowym okresie kierował Kazimierz Wyka, uczestniczył też w
seminariach pracowni krakowskiej.
19 lutego 1961 Lipski został przyjęty do najściślej zakonspirowanej loży
wolnomularskiej rytu szkockiego "Kopernik"; w latach 1962-1981 i 1986-1988
był jej przewodniczącym, a od 1988 do 1990 sekretarzem.
W roku 1964 był współorganizatorem zainicjowanego przez Antoniego
Słonimskiego Listu 34 - protestu skierowanego przeciwko cenzurze i tak zwanej
polityce kulturalnej państwa. Od 1965 prowadził tajną kasę pomocy dla osób
aresztowanych z przyczyn politycznych i ich rodzin. Na początku lat
sześćdziesiątych patronował Klubowi Poszukiwaczy Sprzeczności, założonemu
przez licealistów warszawskich. 25 października 1965 roku uzyskał w
Instytucie Badań Literackich PAN doktorat na podstawie pracy Twórczość Jana
Kasprowicza w latach 1878-1891 na tle epoki (promotor K. Wyka, wyd.
książkowe: PIW Warszawa 1967). W 1966 opublikował wspólnie z żoną Marią w
krakowskim Wydawnictwie Literackim wybór z Nowych Aten księdza Benedykta
Chmielowskiego.
Schyłek lat sześćdziesiątych to w PRL okres zagęszczania się atmosfery
politycznej. W roku 1967 Jan Józef Lipski był organizatorem protestu
przeciwko postępowaniu dyscyplinarnemu wobec studentów za ich poglądy
polityczne (m. in. sprawa Adama Michnika), w 1968 - współorganizatorem
nadzwyczajnego zebrania Związku Literatów Polskich z powodu zdjęcia przez
cenzurę przedstawienia Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka w Teatrze
Narodowym.
Jednocześnie zajmował się pracami historycznoliterackimi i dokumentacyjnymi.
W IBL uczestniczył w przygotowaniu Słownika pseudonimów pisarzy polskich. W
1973 opublikował dwutomową panoramę felietonistyki Warszawscy "Pustelnicy"
i "Bywalscy" (PIW Warszawa). Jego habilitacja (30 października 1975) w
Instytucie Badań Literackich PAN, której podstawą była praca Twórczość Jana
Kasprowicza w latach 1891-1906 (PIW Warszawa 1975) została zatrzymana ze
względów politycznych. Centralna Komisja Kwalifikacyjna zatwierdziła ją
dopiero 25 maja 1981 w trybie rewizyjnym. 31 marca 1976 Lipski został
przyjęty do Polskiego PEN-Clubu.
Na przełomie lat 1975/1976 współorganizował protest przeciwko wprowadzeniu do
Konstytucji PRL zapisów o kierowniczej roli PZPR i sojuszu ze Związkiem
Radzieckim. W połowie 1976 należał do grona osób, które od razu zareagowały
na postrajkowe represje w Radomiu i w Ursusie (pomoc finansowa, prawna,
organizowanie opinii publicznej), co we wrześniu tegoż roku doprowadziło do
powstania Komitetu Obrony Robotników (późniejszy Komitet Samoobrony
Społecznej "KOR"); został jego skarbnikiem. 19 maja 1977 aresztowany wraz z
innymi członkami i działaczami KOR-u. W areszcie śledczym Warszawa-Mokotów
podjął czterodniową głodówkę solidarnościową z głodującymi w warszawskim
kościele pod wezwaniem Św. Marcina. W areszcie także pracował nad rozprawami
Osobowość twórcza i Badania prądów literackich i form gatunkowych. Wyszedł na
wolność w czerwcu tegoż roku.
W styczniu 1978 wyjechał do Londynu na operację wszczepienia zastawki serca,
co było możliwe dzięki otrzymaniu nagrody z Fundacji A. Jurzykowskiego za rok
1976. Poznał wówczas prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie
Edwarda Raczyńskiego, a także Lidię i Adama Ciołkoszów. Otrzymał Krzyż Armii
Krajowej (tzw. londyński). W tym samym roku stał się współzałożycie