Poludniowy Tyrol

[trevistas]

Po I Wojnie Swiatowej prowincja Tyrol - ze swa tysiacletnia historia, zostala rozdarta przez Traktat Pokojowy w St. Germain (1919), a poludniowa jej czesc zostala odseparowana od Austrii (b. C - K Austro - Wegier), z ktora byla zwiazana przez 600 lat. Przed rokiem 1918 prowincja Tyrol skladala sie z 4 okregow: Tyrol Polnocny (Innsbruck), Tyrol Wschodni (Lienz), Tyrol Poludniowy (Bozen - Bolzano) I Trentino (Trent). Poludniowy Tyrol I Trentino zostaly przyznane Wlochom a granica przebiegal przez Przelecz Brennerska. Gdy to sie stalo, kazda spolecznosc w Pld Tyrolu protestowala przeciwko inkorporacji do panstwa wloskiego oraz w imie prawa do samostanowienia zadaly pozostawienia w ramach panstwa austriackiego. Odwolywano sie do pkt.9 Wilsonowskiego Programu Pokojowego, mowiacego, ze : ''Utworzenie granicy wloskiej musi byc przeprowadzone w zgodzie z jasno okreslona granica narodowa''. Wkrotce zachodni politycy dojrzeli zlo uczynione przez przylaczenie Pld Tyrolu do Wloch. CDN

[trevistas]

Cd. Amerykanski prezydent Wilson powiedzial, ze bylo duzym bledem przylaczenie Pld. Tyrolu do Wloch, a francuski premier Clemenceau staral sie naklonic Wlochy do zwrotu Pld Tyrolu - Austrii. Dwudziestolecie miedzywojenne pokazalo dobitnie zlo przeprowadzenia granicy na Przeleczy Brennerskiej. Wbrew swym zapewnieniom o liberalnym traktowaniu Pld. Tyrolczykow, rzad wloski stosowal opresje Pld Tyrolczykow, realizujac cel wyartykulowany przez Mussoliniego: pozbawienie Pld Tyrolczykow ich narodowego charakteru oraz usuniecie ich z ich kraju. W 1938r., kilka tygodni po Anschlussie, Hitler potwierdzil trwalosc Brennerskiej granicy, mowiac: ''Jest mym zyczeniem I oczekiwaniem wobec narodu niemieckiego aby alpejska granica ustanowiona przez Mussoliniego I mnie pozostala na zawsze niezmienna''. Rok pozniej Hitler zawarl miedzynarodowa umowe z Mussolinim I rozpoczelo sie przesiedlanie czesci Pld. Tyrolczykow.CDN

[trevistas]

Cd. Kraina Tyrolu znajduje sie pomiedzy Nizinami Lombardzko - Weneckimi a Wyzynami Gornoniemieckimi. Niepodzielony Tyrol rozciagal sie od Jez. Garda na poludniu az do polnocnego zasiegu Alp. Przelecz Brennerska, najwazniejsza przejscie alpejska bylo centrum historycznego rozwoju Tyrolu. W dokumentach historycznych Tyrol zwany jest ''Krajem w Gorach''. Przed podzialem w 1918r., Tyrol obejmowal obszar 27 tys. km2 oraz liczyl 916 tys. mieszkancow. Do 1918r. w Tyrolu wystepowaly trzy grupy jezykowe: niemiecka - liczaca 525 tys. osob, Ladino - liczaca 16 tys. oraz wloska liczaca 396 tys. Duza czesc mowiacych po wlosku mieszkancow region Trentino uwazala sie za Austriakow. Granica z 1918r. nie zostala wytyczona zgodnie z granicami jezykowymi przebiegajacymi pomiedzy mieszkancami mowiacymi po wlosku czy niemiecku. Zgodnie z Traktatem z St Germain polowa obszaru Tyrolu oraz 2/3 ludnosci zostaly od niego oderwane I wlaczone do Wloch. CDN

[trevistas]

Cd. Tyrol zostal podzielony na Tyrol Polnocny I Wschodni, ktore pozostaly w Austrii (nie bedac ze soba skomunikowane) oraz Poludniowy Tyrol o wloskiej nazwie Alto Adige (Gorna Adyga) I Trentino - ktore zostaly wlaczone do Wloch jako Venezia Tridentina. Poludniowy Tyrol (Gorna Adyga) rozciaga sie od Przeleczy Brennerskiej na polnocy do Wawozu Salurn na poludniu (ktory przez stulecia byl granica narodowa). Poludniowy Tyrol zawiera prowincje Bozen (Bolzano) zas mowiace po niemiecku spolecznosci Nonsberg, Porcis, Laurein I Sankt Felix zostaly przez Mussoliniego przylaczone do prowincji Trentino (mowiacej glownie po wlosku). Ponadto spolecznosci Tramino, Truden, Altrei I Doliny Fassa (mowiace Ladino, w tym Cortina d'Ampezzo) byly administrowane przez wloska prowincje Bellurno. Poludniowy Tyrol posiada obszar 8170 km2, bedac dla porownania wielkosci Korsyki a nieco mniejszy od Pln. Irlandii. CDN

[trevistas]

Obecna mapa polozenia Pld Tyrolu / Gornej Adygi/ - we Wloszech:
www.google.co.uk/maps/place/Trentino-Alto+Adige%2FSouth+Tyrol,+Italy/@46.5828984,11.4351809,8z/data=!4m2!3m1!1s0x4778799167e9b4e5:0x107098715907c60

[trevistas]

Cd. Zgodnie ze spisem powszechnym z 1943r. liczba mieszkancow Pld Tyrolu wynosila 303 tys. osob. Na polnocy I polnocnym wschodzie prowincja graniczy z Austria, na zachodzie ze Szwajcaria, od zachodu przez poludnie do poludniowego wschodu Pld Tyrol jest otoczony przez wloskie prowincje Sondrio, Trentino I Belluno. Godlem Pld Tyrolu jest orzel I jego najstarsze przedstawienie pochodzi z 1350r. I znajduje sie ono w Zeneburgu/k. Merano. Wg spisu powszechnego z 1910r. liczba niemieckich mieszkancow do mieszkancow wloskich miala sie jak 24:1, w 1921r jak 21:3, w 1939r. jak 25:8, w 1943, po akcji przesiedlen (70 tys. osob) jak 19:11. W 1935r. wloski rzad faszystowski zdecydowal sie na utworzenie strefy przemyslowej w Bozen/Bolzano aby ulatwic italianizacje pld Tyrolu. Nowootwarte fabryki byly zwolnione z podatkow przez 10 lat. W wielu miejscowosciach prowincji utworzono garnizony wojskowe, ulatwiano migracje ludnosci wloskiego pochodzenia na te tereny. CDN

[trevistas]

Cd. Kwestia Pld Tyrolu byla jedna z powazniejszych spraw, ktore trapily rzady austriackie w latach 1945 - 69. Kwestia Pld Tyrolu dzielila Austrie I Wlochy - kraje, ktorych relacje po 1945r. powinny naturalnie byc przyjacielskie. Byly momenty, gdy oba kraje chcialy zamknac debate, lecz kwestie polityki wewnetrznej - szczegolnie we Wloszech czynily to szczegolnie trudnym, gdyz osiagniecie kompromisu mogloby byc uwazane za zdrade interesow narodowych. Wloscy chrzescijanscy demokraci musieli sie liczyc z pogladami swego prawego skrzydla jak I partii polozonych bardziej na prawo. Latwiejsze zadanie mieliby wloscy socjaldemokraci z G. Saragatem na czele. Tyrol I Pld Tyrol byly domenami austriackiej Partii Ludowej (Partia Ludowa w Pld Tyrolu byla siostrzana partia partii austriackiej). Gdyby Pld Tyrol wrocil do Austrii sila Partii Ludowej powaznie by sie zwiekszyla. Socjalisci austriaccy majacy swa baze w Wiedniu I wsch. Austrii czuli sie mniej emocjonalnie zwiazani z Pld Tyrolem. CDN

[trevistas]

cd. Pld Tyrol byl scena szeregu atakow terrorystycznych w latach 50tych ubieglego wieku.
Austriacy byli I pozostali przekonani, ze maja racje oraz ze wg wszelkich zasad samostanowienia 200 tys. mowiacych po niemiecku poludniowych tyrolczykow powinno przynalezec do Austrii, tak jak to sie dzialo przez setki lat. Jesli postanowienia z 1919r. byly niesprawiedliwoscia, to nie widzieli oni powodu aby ta niesprawiedliwosc nie zostala naprawiona po II Wojnie Swiatowej. Na pierwszym posiedzeniu parlamentu austriackiego w grudniu 1945r., premier Renner przedstawil austriackie zadania wobec Pld Tyrolu. W lutym 1946r. austriackie memorandum zostalo przekazane Radzie Aliantow. CDN

[trevistas]

Cd. Wg austriacko - wloskiego porozumienia Gruber - Gasperi G - G) z 5 wrzesnia 1946r, Wlochy miala nadac polityczna autonomie Pld Tyrolowi oraz poczynic ustepstwa w sferze uzycia jezyka niemieckiego I w polu kulturalnym. Uzgodnienie ww. zostalo dolaczone do wloskiego Traktatu Pokojowego jako Aneks. Zwiazek Radziecki atakowal ww. porozumienie, poniewaz nie zyczyl on sobie szybkiej normalizacji stosunkow austriacko - wloskich (szybka normalizacja moglaby ulatwic absorpcje Austrii do systemu zachodnioeuropejskiego). Alianci zachodni generalnie popierali austriackie stanowisko. Jednak pojawily sie klopoty. Wloska interpretacja porozumienia G - G usunela z niego wiele wartosci istotnych z austraiackiego punktu widzenia: Wlosi powiekszyli obszar autonomiczny tak, aby zawieral on zarowno I prowincje Trentino I prowincje Bolzano (Bozen), w rezultacie czego powiekszona autonomiczna prowincje zamieszkiwalo dwa razy tyle Wlochow niz mowiacych po niemiecku Pld Tyrolczykow. Ponadto rzad wloski zachecal do osiedlania sie Wlochow na terenie obszaru autonomicznego.CDN

[trevistas]

Cd. Autonomia polityczna zaczela przybierac nieoczekiwanych barw. Poludniowi Tyrolczycy byli niezadowoleni i ich gniew rosl. Rzad austriacki czul, ze ma obowiazek interweniowac, poniewaz porozumienie G - G, bedace aneksem do wloskiego porozumienia pokojowego mialo staus porozumienia miedzynarodowego. Wlosi natomiast twierdzili, ze dotrzymuja zawartrego porozumienia, natomiast to co wydarzylo sie pozniej - jest sprawa czysto wewnetrznowloska. W 1956r rzad austriacki formalnie zaproponowal Wlochom utworzenie wspolnej komisji ekspertow, ktora miala na celu przedyskutowanie punktow spornych wynukajacych z Porozumienia G - G.
Wlosi odmowili. W 1958r. Poludniwotyrolska Paria Ludowa podniosla sprawe we wloskim parlamencie. Parlament krajowy austriackiego Tyrolu poparl powyzszy ruch. Austriacki minister SZ b. Kreisky podniosl sprawe na forum ONZ. CDN

[trevistas]

Cd. W odpowiedzi wloski minister spraw zagranicznych odmowil Austrii prawa ingerowania we wloskie sprawy wewnetrzne. W 1960r. Zgromadzenie Ogolne ONZ wydalo rezolucje wzywajaca obie strony do podjecia negocjacji w sprawie spornych punktow zwiazanych z porozumieniem G - G. W przypadku niepowodzenia rozmow, strony winny sie odwolac do Trybunalu Sprawiedliwosci w Hadze. Austriacy uzyskali pewna satysfakcje, poniewaz ONZ w koncu uznal ich prawo do posiadania glosu w sprawie Pld. Tyrolu. Jednak postep w sprawie byl nieznaczny. Nastepne 9 lat zostaly wykorzystane na sporadyczne rozmowy pomiedzy stronami na roznych szczeblach. Pojawily sie kolejne antywloskie akty terroru przeprowadzone przez poludniowotyrolskich ekstremistow - choc na mala skale. Wlosi przeciwstawiali sie terroryzmowi oskarzajac Austrie o bezczynnosc oraz stosujac represje. CDN

[trevistas]

Cd. Najbardziej obiecujacym punktem w kontaktach wlosko - austriackich przed 1969r bylo spotkanie ministrow spraw zagranicznych B. Kreiskiego I G. Saragata - w 1964r. Porozumienie wydawalo sie bliskie. Jednak nastapily nowe akty terror w Pld Tyrolu, a G. Saragat zostal wybrany prezydentem Wloch. Impuls zostal utracony. W wyniku widocznego braku rozwiazania rozwinelu sie grupy ekstremistyczne w Austrii. Kluczowa postacia byl tutaj nauczyciel akademicki z Uniwersytetu w Innsbrucku - Norbert Burger, uzyskal on nieco poparcia w Tyrolu I Gornej Austrii. Wlosi byli przekonani, ze wladze austriackie nie stosowaly wystraczjaco energicznych metod aby zapobiec uzyciu austriackiego terytorium jako bazy dla akcji terrorystycznych w Pld. Tyrolu. Aby wzmoc nacisk na Austriakow, zalozyli oni veto na negocjacje w sprawie przystapienia Austrii do EWG (1964). CDN

[trevistas]

Cd. Austriacki rzad zadeklarowal, ze nie ma zwiazku pomiedzy obydwoma kwestiami I domagal sie od Wloch wstrzymania obstrukcji postepu w dalszych rozmowach ws. Pld. Tyrolu.
Mimo nastrojow konfrontacyjnych, byly tez I momenty nadzieji: toczyly sie rozmowy pomiedzy gubernatorem prowincji (Pld. Tyrol, a jednoczesnie liderem poludniowotyrolskiej Partii Ludowej) - S. Magnago a premierem Wloch - A. Moro, majace na celu uporzadkowanie drogi wiodacej ku wzajemnemu porozumieniu. W 1968 r. austriacki minister spraw zagranicznych Kurt Waldheim przedlozyl 137 punktowy pakiet (plan) zwiekszajacy lokalne uprawnienia w prowincji Bolzano w zakresie ekonomicznym, kulturalnym I bezpieczenstwa wewnetrznego - polaczony z 18 punktowym ''kalendarzem operacji''. 20 pazdziernika 1969r. Poludniowotyrolska Partia Ludowa zaaprobowala ww. plan, a miesiac pozniej plan zostal zaaprobowany przez Poludniowo - Tyrolskie Zgromadzenie Narodowe. CDN.

[trevistas]

Cd. 30 listopada 1969r. w Kopenhadze wloski I austriacki ministrowie spraw zagranicznych podpisali porozumienie. To byl punkt startowy ww. kalendarza operacji. 15 grudnia 1969r. austriacki kanclerz Klaus zadeklarowal (zgodnie z pkt 4 kalendarza) przed parlamentem, ze w czasie wdrazania pakietu porozumieniowego - majacego trwac 4 lata, rzad austriacki nie bedzie podejmowal kwestii Pld Tyrolu na arenie miedzynarodowej. Polityka rekoncyliacji byla kontynuowana - rowniez biorac pod uwage proby Austrii wejscia do Wspolnego Rynku. CDN

[trevistas]

Cd. Pod koniec 1970r. S. Magnago otrzymal w Strasburgu nagrode za swe zaslugi dla Pld Tyrolu I Europy. W listopadzie 1971r. austriacki prezydent Jonas zlozyl wizyte panstwowa ww Wloszech. Byla to pierwsza wizyta austriackiej glowy panstwa od czasow kiedy cesarz Franciszek Jozef spotkal sie z Krolem Wloch Wiktorem Emanuelem w 1875r. Dla podkreslenia rangi tej wizyty wloski prezydent Saragat udzielil amnestii czesci uwiezionych za terroryzm poludniowych tyrolczykow. Obaj prezydenci wyrazili gorace nadzieje przyjazni obu narodow.
Wloski minister spraw zagranicznych obiecal poparcie kandydatury Austrii w jej staraniach o przyjecie do EWG. Kwestia Poludniowego Tyrolu wydawala sie zakonczona. KONIEC.