PROTEST LUTRA

[Gość: Dzik]

ks. Mieczysław Maliński.
"Wierzyć w Chrystusa".

Protest Lutra.
--------------
Zachowałem w pamięci rozmowę z przypadkowo
spotkanym pastorem protestanckim, który patrząc
na ludzi wychodzących w niedzielę z kościoła,
powiedział do mnie: "To jest wasza przewaga.
Wy nauczyliście swoich wiernych chodzić
na Mszę świetą w niedzielę, a nasze kościoły
są puste".
Tak, to prawda. Ale w tym powiedzeniu kryje się
istotna różnica pomiedzy katolicyzmem a kościołami
reformowanymi. Bo w gruncie rzeczy herezja Lutra,
a także innych reformatorów tego czasu, dotyczyła
przede wszystkim instytucji Kościoła.
Spróbujmy tę rzecz pokazać w samych założeniach.
Kościół jest społecznością ludzi wierzących w
Chrystusa. Podstawą i punktem wyjścia dla tej
społeczności jest Pismo święte. Nowy Testament
został spisany przez tych, którzy byli
autentycznymi świadkami pierwszej gminy.
Ale od samego początku w społeczności wiernych
panowało najgłębsze przekonanie, że po to, aby
być na co dzień prawdziwym naśladowcą Chrystusa,
należy się wspólnie spotykać, by świętować Jego
pamięć w obrzędzie Łamania Chleba. Ten akcent
konieczności uczestniczenia w świętowaniu pamięci
Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Jezusa zawarty
jest w Jego nakazie wypowiedzianym w czasie
Ostatniej Wieczerzy: "To czyńcie na moją pamiątkę".
Chrześcijanie nie rezygnowali z tego mimo
niebezpieczeństw, jakie spotkania eucharystyczne
niosły, co miało miejsce w czasie prześladowania
chrześcijan w pierwszych trzech wiekach, kiedy
zebrania te umożliwiały władzom rzymskim
stwierdzenie, kto jest chrześcijaninem,
i dokonanie aresztowań.
Ta świadomość konieczności uczestniczenia w
niedzielnej Mszy świętej znalazła w czasach
karolińskich kształt nakazu pod groźbą grzechu.
I to jest bardzo ważny i charakterystyczny akcent:
nakaz. A więc chociaż ci się nie chce, chociaż
"nie widzisz potrzeby", to w imię posłuszeństwa,
pod grozą, że oddalisz się ze społeczności
wierzących, musisz przychodzić w niedzielę na
Mszę świętą.

Oprócz tych centralnych środków uświęcania się,
do jakich Kościół zobowiązał wiernych, były
również inne formy. Tu wymienić należy przede
wszystkim obowiązek - pod grzechem - postu
(post - albo tylko w sensie powstrzymywania się
od mięsa, albo w sensie ograniczenia ilości
spożywanego pokarmu: posiłek trzy razy dziennie,
w tym tylko jeden posiłek do sytości)
w oznaczone dni roku.
Należy również wspomnieć o obowiązku, także pod
grzechem, modlitwy. Znowu zwracamy uwagę na to
sformułowanie "pod grzechem". To znaczy: jeśli
rezygnujesz z modlitwy, przynosisz sobie szkodę,
odsuwając od siebie podstawowy środek, który ma
ci dopomoć do intensywnego życia chrześcijańskiego.
Pozbawiwszy się go, możesz dojść do obojętności
i popaść w życie nieuczciwe. Tracisz łączność
z Bogiem.
Niezależnie od tego rodzaju nakazów "pod grzechem"
stosowano też inne sposoby nacisku na wiernych,
by wykonywali "uczynki zbawienne". Były nimi
odpusty - darowanie kar czyśćcowych - np. za
odmówienie różańca, za uczestnictwo w pielgrzymce
czy nabożeństwie itp.
Gdy patrzymy w ten sposób na to zagadnienie,
wszystko jest logiczne. Trzeba jednak widzieć
niebezpieczeństwo, jakie kryje się w instytucjach
religijnych. Każdy powtórzony czyn, słowo, ceremonia,
śpiew, gest wyrastający z autentycznego przeżycia
daje możność powrotu do tamtego przeżycia. Ale nie
musi wywoływać tego przeżycia. Zależy to od naszej
dobrej woli. Każda modlitwa, pieśń, gest, ceremonie
liturgiczne łącznie z Mszą świetą, które wyrosły
z autentycznego przeżycia religijnego, przez nas
powtórzone stwarzają tylko możliwość wzbudzenia
w nas tego przeżycia na nowo. Ale nie w sposób
automatyczny, lecz przy naszej świadomej wpółpracy,
naszej dobrej woli. W tym akcie musi się
niedwuznacznie zamykać świadomość, że ta uroczystość,
nawet najświętsza, stanowi przygotowanie i pomoc
do życia na co dzień.
Istnieje niebezpieczeństwo przesunięcia akcentu,
a nawet zafałszowania i wypaczenia. Po prostu
zatrzymania się na instytucji religijnej, funkcji
liturgicznej - a więc na członie pośrednim - bez
dotarcia do istoty rzeczy. Pozostanie obowiązek,
poczucie, że "należy uczestniczyć we Mszy świetej"
czy też "zachowywać post", a już nie dojdzie do
przejścia tego przęsła i zrozumienia "po co".
Bo przeciw temu jeży sie nasze lenistwo i bezwład.
Bo w nas istnieje ciągły opór przeciwko
bezinteresowności, bo to jest sprzeczne z
krótkowzrocznie pojętym interesem, z naszym egoizmem.
Inaczej mówiąc: wciąż istnieje niebezpieczeństwo,
że natąpi przerost instytucji religijnych z
niekorzyścią
dla życia codziennego. Może stać sie tak,że wierni
wciąż
będą siedzieli w kościele, a życie codzienne będzie
zaniedbane, albo też, co nie jest jednoznaczne z
pierwszym, że w samych instytucjach świątecznych ujrzą
cel istotny i całą służbę Bożą ograniczą do nich.
I tak dojdzie do jakiegoś rytualizmu, stojącego na
granicy albo czasem już będącego zabobonem i magią
- co moglibyśmy stwierdzić niejednokrotnie w tamtych
czasach, np. w kulcie świętych i ich relikwii.
- To, co miało być środkiem, stanie się celem.
Z kolei trzeba przypomnieć, że społeczność wierzących
w Chrystusa przybrała organizacyjny kształt Kościoła.
Tak jak każda dojrzała społeczność ludzka, tak i
Kościół nie stanowi jakiejś anarchicznej bandy, ale
społeczność, na której czele stoją ludzie
odpowiedzialni za nią.
Powiedzmy bardziej konkretnie: odpowiedzialni za
przekaz, który ta społeczność otrzymała od swojego
Założyciela, i z kolei, starający się w pełnym tego
słowa znaczeniu wprowadzać go w życie swoje i tych,
którzy się wokół nich zgromadzili. Ci, których
określamy mianem hierarchii kościelnej, stoją na straży
tego, aby była zachowana pamięć o Jezusie. To po
pierwsze, a po drugie: aby ta pamięć była nieskażona,
aby obraz Jezusa nie był fałszywy.
Ale z czasem, z powodu najróżniejszych zadań, jakich
musieli się podejmować duchowni parafialni i zakonni,
a i z powodów czysto egoistycznych, doszło nie tylko
do materialnej potęgi i wysokiej pozycji duchowieństwa
w dziedzinie polityki wewnętrznej państwa, lecz do ich
-
częściowego przynajmniej - uniezależnienia się od
funkcji religijnych w ogóle lub do traktowania tych
spraw jako środka do innych, świeckich celów.
I tak ci, którzy mieli być "sługami" - zgodnie
z poleceniem Jezusa - stali się niejednokrotnie panami,
książętami, wielmożami.
To wszystko widział Marcin Luter.

c.d.n.

[Gość: Dzik]

M.Maliński
"Protest Lutra"
c.d.

To wszystko widział Marcin Luter.

Był księdzem, zakonnikiem (augustianin), uczonym
i profesorem; człowiekiem o psychice bardzo
skomplikowanej.
Stanął przed ogromną piramidą instytucji, które
funkcjonowały po części tylko dla siebie. Za jedyne
wyjście uznał ich odrzucenie, ponieważ - tak uważał -
wszystkie one są przeszkodą na drodze do autentycznej
wiary w Chrystusa. Trzeba - tak głosił - Chrystusowi
bezgranicznie zaufać. Na tej drodze wystarczającą
pomocą jest Pismo święte.
Tym co ostatecznie skłoniło Lutra do ujawnienia swoich
przekonań, była akcja odpustów. Papież Leon X ogłosił
w roku 1514, że wszyscy, którzy - obok wypełnienia
zwykłych, duchowych warunków - złożą ofiarę, pieniężną
na budowę Bazyliki św. Piotra w Rzymie, otrzymają
odpusty.
Komisarzem tej akcji został mianowany książę Albrecht
Brandenburski, metropolita w Moguncji, człowiek mający
fatalną reputację, który część pieniędzy z tej imprezy
zastrzegł dla siebie. Gdy kaznodzieja odpustowy
Jan Tetzel, dominikanin, zbliżył się do Wittenbergi,
przedstawiając w swych kazaniach w drastyczny sposób
rolę czynnika pieniężnego, Luter nie wytrzymał
i na Wszystkich Świętych 1517 roku ogłosił swoje 95
tez.
Były to quaestiones disputatae. Stanowiły zaproszenie
do dyskusji; tematem ich wszystkich były odpusty,
ale ponieważ starał się iść możliwie głęboko, poruszył
szereg istotnych spraw religii chrześcijańskiej.
Jego hasłem jest "sama wiara": tylko wiara może nas
zbawić, już nawet nie uczynki. Nawet uczynki są
podejrzane, bo mogą być obłudne, interesowne. W imię
prawdziwej wiary Luter odrzucił sakramenty, oprócz
Chrztu i Eucharystii. Zresztą Eucharystii nie rozumiał.
Nie wyszedł poza ciasne scholastyczne sformułowania.
Nie ujmował Mszy św. jako uobecnienia Męki, Śmierci
i Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa - tak jak podawali
starożytni pisarze chrześcjaństwa. Stąd wynikało wiele
nieporozumień. Oprócz tego odrzucił śluby zakonne,
celibat księży i całą hierarchię z papieżem na czele
- bo po prostu to wszystko jest nieważne: zbawieni
będziemy przez wiarę. Powoływał się, jak twierdził,
nie na nowe hasła, nie chciał być nowatorem, ale tym,
który nawiązuje do najautentyczniejszych dawnych
tradycji, sądził, że powołuje się na starożytny
Kościół.
Jak ocenić naukę Lutra?
Gdybyśmy chcieli przyjrzeć się bliżej jego założeniom,
to musilibyśmy powiedzieć, że wyszedł on z prawd
ewangelicznych - że tylko wiara może nas zbawić. Ale
je zubożył. Bo Kościół uczy, że musi to być wiara żywa:
wiara, która legitymuje się życiem uczciwym, czynami
bezinteresownymi - z wiary jak z kwiatu wyrastać mają
owoce: czyny.
A po drugie, Kościół uczy, że instytucje religijne
są potrzebne, choć mają wartość służebną. Mają służyć
w tym celu, abyśmy mogli głębiej wierzyć - ażeby żyć
tak jak Jezus.
Czy faktycznie stało się tak, jak głosił Luter, Kalwin
i Zwingli?
Czy istotnie udało się ich uczniom ominąć instytucje
religijne? Nie, bo to jest niemożliwe. Ograniczyli
ich rozmiary. Ale możemy u nich stwierdzić, nawet
w okresie bardzo wczesnym, istnienie najrozmaitszych
form nabożeństw religijnych, a również hierarchii
kościelnej (np. intendenci, superintendenci), nie
mówiąc o innego typu instytucjach, jak np. w wypadku
Kalwina - inkwizycji, która skazała na spalenie mnóstwo
ludzi.
Od tamtych czasów upłynęło wiele lat.
Postawmy sobie pytanie: jak wygląda sytuacja
współczesna protestantyzmu? Nie jest on jednolitym
organizmem, ale przypomina kolorową mozaikę. Na całość
składają się małe lub większe społeczności, różniące
się bardzo od siebie. Są takie, które odrzuciły prawie
wszystkie instytucje religijne łącznie z Eucharystią.
Wierni, jeżeli się spotykają, to tylko po to, by
śpiewać psalmy i słuchać kazań: wykładu Pisma Świętego
- a więc w końcu znowu jakaś instytucja. Z drugiej
strony są odłamy, które praktykują Mszę świętą i
sakramenty, a nawet kultywują życie zakonne.
Gdy to piszę, mam przed oczami smukłe postacie
w białych, prostych habitach - założycieli
protestanckiego klasztoru Taize, których często
spotykałem podczas soboru na obradach. Czy dojdzie do
jedności pomiędzy Kościołem katolickim a protestanckim?
Ufamy,że tak. Chociaż to jeszcze długa droga.

[Gość: Jerzy]

Protest Lutra rozpoczął się właściwie od obrony papiestwa przez atakimi
prostego ludu, któremu nie podobało się, że za pieniądze można było otrzymać
uwolnienie od kar czyśćcowych.

Skąd wzięły się odpusty?

Odpusty

Historyczny rozwój doktryny o odpustach
(Na podstawie: Roman Catholicism, Loraine Boettner, The Presbyterian and
Reformed Publishing Company, Twenty-sixth Printing, November 1987)

Praktyka udzielania odpustów nie była znana we wczesnym kościele. Pojawiła się
w średniowieczu w powiązaniu z pokutami nakładanymi przez kościół katolicki.
Najpierw miały zastosowanie tylko w stosunku do żyjących. Gelasius, biskup
Rzymu, powiedział: „Żądają od nas, abyśmy rozszerzyli zasięg odpuszczenia
grzechów również na umarłych. Jest to dla nas oczywiście niemożliwe, gdyż jest
powiedziane ‘cokolwiek zwiążecie na ziemi’. Bóg zastrzegł sobie, aby ci,
których już nie ma na ziemi, podlegali Jego sądowi.” Jeśli zatem ten papież
dokonał tutaj nieomylnej egzegezy Pisma Świętego, w takim razie obecne praktyki
Rzymu są fałszywe. W roku 1096, na Synodzie w Clermont, Urban II obiecał odpust
zupełny dla wszystkich, którzy wezmą udział w krucjacie. Od tego momenty
odpustu stały się ustaloną i wielce dochodową częścią religii rzymskiej. Papież
Klement VI (1342-1352) ogłosił doktrynę, że kościół sprawuje kontrolę nad
skarbcem zasług, i że może dodawać wierzącym z nadmiaru zasług innych. W roku
1477 papiez Sykstus IV ogłosił, że odpusty są dostępne również dla dusz w
czyśćcu. Od tego momentu uważano, że odpusty są pomocne zarówno dla zmarłych
jak i żyjących. ()

Nadużycia związane z udzielaniem czy sprzedażą odpustów stały się tak
skandaliczne, że trzeźwo myślący ludzie wśród duchowieństwa i laików, zaczęli
odczuwać wstręt do tych praktyk. Wielu promotorów odpustów grało bezlitośnie na
łatwowierności ludzi pogrążonych w żałobie po stracie najbliższych. Zdecydowana
większość ludzi była obrazowana jako cierpiąca w płomieniach czyśćca do czasu,
aż ich wybawiciele dostarczyli pieniądze na ich wyzwolenie. Demoralizacja,
która była rezultatem tych złych praktyk, rozszerzała się po kościele jak
trucizna. W roku 1250 Grosseteste, biskup w Lincoln, Anglia, protestował u
papieża z powodu niskiej moralności kapłanów, co stało się przyczyną kupowania
przebaczenia. Komisja kardynalska doniosła papieżowi Pawłowi III (1534-1549),
że handel przebaczeniem i dyspensami spowodowały liczne niewyobrażalne skandale
i prosiła go o położenie im kresu.

Przez lata odpusty były sprzedawane otwarcie. Kiedy papież Leon X (1513-1521)
potrzebował pieniędzy na ukończenie wielkiej katedry św. Piotra w Rzymie,
zaoferował sprzedaż odpustów zupełnych i wysłał swoich specjalnych emisariuszy
do każdego kraju, obiecując żyjącym przebaczenie grzechów a dla zmarłych
wyzwolenie z płomieni czyśćca. Odpusty znalazły rynek zbytu w wielu częściach
Europy. Z tego to właśnie powodu mnich Tetzel przybył do regionu Wittembergi w
Niemczech z poselstwem, że „Jak tylko pieniądz wpadnie do skrzyni, dusza
zostaje wyzwolona z czyśćca i zaniesiona do nieba”.
(Ktoś przetłumaczył to dwuwierszem: „Skoro pieniądz brzęknie w skrzyni, dusza w
niebo skok uczyni”; uw.tł.)


Dzik, w cytowanych tekstach bez zająknięcia nazywa naukę Lutra herezją.
Co było herezją, sprzeciw Lutra czy nauka papieża o odpustach za pieniądze?

Czy decyzja papieża o sprzedaży odpustów należy do kategorii ex cathedra, czyli
nieomylnych?

Jerzy