WYŁANIANIE SIĘ GRUP ETNICZNYCH NA ŚLĄSKU

[hanys_hans]

WYŁANIANIE SIĘ GRUP ETNICZNYCH NA ŚLĄSKU W OKRESIE 1848-1918 NA TLE PENETRACJI
TEGOŻ REGIONU PRZEZ NACJONALIZM NIEMIECKI, POLSKI I CZESKI

Tomasz D I Kamusella Uniwersytet Opolski, Opole


Procesy modernizacyjne, które wystąpiły na Śląsku Pruskim i Austriackim w
Iszej poł. XIX w. zwiększyły przestrzenną i ekonomiczną mobilność mieszkańców
tych regionów co spowodowało stopniowe wyłanianie się świadomości regionalnej
i państwowej obok świadomości tradycyjnych - religijnej i miejsca zamieszkania.
Nacjonalizm2 niemiecki dążący do emulacji zachodnioeuropejskich i
amerykańskich wzorców poprzez budowanie niemieckiego narodu i państwa
narodowego przeniknął na oba Śląski po 1848. Jednak dopiero po utworzeniu
małoniemieckiego państwa narodowego w 1871, nacjonalizmy czeski z centrum w
Pradze i polski z ośrodkami w Posen (Poznaniu) i Krakowie poczęły głębiej
penetrować Śląsk Austriacki i Pruski (szczególnie Górny) wykorzystując
postępującą alienację ludności nie-niemieckojęzycznej.

Działania administracji przeciwko rozszerzaniu się wpływów polskiego i
czeskiego nacjonalizmu (dokonywane przez umacnianie niemieckiego nacjonalizmu
na Górnym Śląsku oraz promocję regionalizmu i wielokulturowości na Śląsku
Austriackim), w połączeniu z niechęcią uniwersalnego Kościoła
rzymskokatolickiego wobec partykularyzmu nacjonalizmów w ogóle, a także
niechęcią ludności o tożsamości lokalnej/regionalnej wobec określania się
według kryteriów przynależności narodowej, doprowadziło do wykształcenia się
grup etnicznych3 i związanych z nimi ruchów polityczno-społecznych, obok
poszerzających swe wpływy grup narodowych4. Poza tym owe grupy etniczne
zaspakajały potrzebę zachowania tradycyjnego sposobu życia stopniowo
znoszonego przez modernizację.

Na terenie Śląska Górnego i Austriackiego tzn. na terenach językowo (a w
drugim przypadku także konfesyjnie) heterogenicznych, na których ponadto
niwelowały się wzajemnie oddziaływania konkurujących ze sobą nacjonalizmów -
niemieckiego, polskiego i czeskiego; oprócz stopniowo powiększających swe
członkostwo (poprzez proces ennacjonalizacji5) grup narodowych związanych z
tymi nacjonalizmami, występowały (wciąż występują?) następujące grupy
etniczne: górnośląska, śląska i morawiacka.

Górnoślązacy sami określają siebie jako `Ślązacy' czyli we własnym
dialekcie/kreolu jako `Szlonzoki', jednak dla klarownego rozróżnienia między
grupą etniczną górnośląską, a śląską (tj. ze Wschodniego Śląska6) pozostanę
przy terminie `Górnoślązacy'. Górnoślązaków w źródłach niemieckich najczęściej
określano mianem `Wasserpole' a ich język korespondującym terminem
`Wasserpolnisch', a także jako `Oder-Wendisch' lub `Böhmisch-Polnisch'. Nie
wchodząc w zawiłości etymologicznego pochodzenia samego słowa Wasserpole7,
można stwierdzić iż Górnoślązacy przed podjęciem metodycznych działań mających
ich ennacjonalizować do narodu niemieckiego (od połowy XIX w.), a następnie
także do polskiego, zamieszkiwali większą część terytorium Górnego Śląska
zawartą w granicach diecezji Breslau (wrocławskiej). Posługiwali się
zachodniosłowiańskim dialektem górnośląskim, który wraz z rozwojem szkolnictwa
elementarnego był wpierw poddawany wpływom standardowego niemieckiego, a w
latach 1848-73 także standardowego polskiego. Ponadto w II poł. XIX w. w
przemysłowych miastach na wschodzie Górnego Śląska wykształcił się
zachodniosłowiańsko-zachodniogermański kreol, który w dużej mierze był
identyfikowany z Górnoślązakami. Z konfesyjnego punktu widzenia Górnoślązacy
byli katolikami (prócz kilkutysięcznej grupy protestantów w przygranicznym
powiecie Pleß (Pszczyna)8, których z tego powodu należałoby zaliczyć raczej do
Ślązaków niż Górnoślązaków), a ich sposób życia ograniczał się do rolnictwa, a
następnie na wschodzie Górnego Śląska także do pracy w kopalniach i zakładach
przemysłowych, co często łączyli z pracą rolną na własnych małych polach9.

Ślązacy mówią o sobie `Ślunzoki' albo `Szlunzoki' co w grafii niemieckiej i
czeskiej jest oddawane odpowiednio jako `Schlonsaken' i `Šlunzoky'10.
Zamieszkiwali oni Śląsk Wschodni cały zawarty w granicach diecezji Breslau,
jednak około 50 tys. z nich było protestantami (plus ok. 8 tys. ludności
niemieckojęzycznej tego samego wyznania) w 1851 co stanowiło w owym czasie
ponad 40% wszystkich mieszkańców regionu. Resztę ludności, a w tym gros
Ślązaków, stanowili katolicy11. To protestancko-katolicke wymieszanie
stanowiło o specyfice Ślązaków12, w której także się plasowała pewna część
ludności słowiańskojęzycznej z przygranicznego powiatu Pless po
pruskiej/niemieckiej stronie. Ślązacy mówili zachodniosłowiańskim dialektem,
który źródła niemieckie opisywały jako `Wasserpolnisch'13. Różnił się on
jednak od zachodniosłowiańskiego dialektu Górnego Śląska mniejszymi
interferencjami z niemieckiego (w 1880 jedynie 14% populacji Śląska
Wschodniego stanowiła ludność niemieckojęzyczna14) oraz silniejszymi związkami
z zachodniosłowiańskimi dialektami z północnych Moraw, północno-zachodnich
Górnych Węgier (Słowacji) oraz zachodniej Galicji. Ponadto wcześniej i dłużej
(choć mniej intensywnie) wpływały na dialekt Ślązaków standardowy polski i
czeski poprzez druki z Krakowa oraz Pragi i Moraw15. Ze względu na relatywnie
niewielką obecność ludności niemieckojęzycznej skoncentrowanej w okolicach
Bielitz (Bielska) i na terenie zagłębia Ostrau-Karwin (Ostrava-Karviná) oraz w
związku z utrzymaniem się tradycyjnego rolniczego charakteru gospodarki na
większości terytorium Wschodniego Śląska, odmiennie niż na Górnym Śląsku, nie
wykształcił się tu zachodniosłowiańsko-zachodniogermański kreol, a jedynie
efemeryczne pidżyny używane w zakładach pracy z językowo zróżnicowaną siłą
roboczą, i w handlu.

Trzecia interesująca nas grupa etniczna to Morawiacy, określani po niemiecku
jako `Mährer' lub `Morawzen', a po czesku jako `Moravce', którzy sami swój
etnonim zapisywali w formie `Morawce'16. Niekiedy błędnie utożsamia się ich z
Morawianami (Mährer, Moravané). Owi Morawianie to mieszkańcy Moraw w ogóle,
charakteryzujący się identyfikacją ze swym regionem bez względu na
zróżnicowanie językowe, lub słowiańskojęzyczni mieszkańcy Moraw17. Morawiacy
tym się różnili od Morawian, iż zamieszkiwali głównie południe Górnego Śląska,
północny-wschód Śląska Zachodniego, morawski klin między Śląskiem Zachodnim i
Wschodnim oraz zachodni pas Śląska Wschodniego. W ten sposób tworzyli zwartą
grupę (chociaż rozdzieloną państwową granicą prusko/niemiecko--austriacką,
jednak ta była dość `przepuszczalna' aż do 1918) od północy izolowaną przez
Górnoślązaków, od zachodu i północy przez ludność niemieckojęzyczną, a od
wschodu przez Ślązaków. Niejako otwarty na południe klin morawski ograniczała
od tej strony ludność wałaska18. Kohezję Morawiaków zwiększał katolicyzm,
rolniczy charakter trybu życia, eklezjastyczna przynależność do archidiecezji
Olmütz (Olomouc) (za wyjątkiem zachodniego pasa Wschodniego Śląska), oraz
używanie w szkolnictwie, życiu publicznym, drukach i kościele języka
morawskiego opartego na wspólnym dla nich wszystkich zachodniosłowiańskim
dialekcie śląsko-morawskim19. Postępujący rozwój leżącego na granicy Moraw i
Wschodniego Śląska zagłębia Ostrau-Karwin spowodował zwiększony kontakt
Morawiaków z klina pomiędzy Śląskiem Zachodnim i Wschodnim, z resztą Moraw,
zwłaszcza w II poł. XIX w. Powodowało to ich postępującą identyfikację z
Morawami i Morawianami co następnie ułatwiło penetrację tego regionu przez
czeski ruch narodowy (zwłaszcza od lat 70tych XIX w., kiedy działacze tegoż
ruchu poczęli z sukcesem promować hasło, iż słowiańskojęzyczni mieszkańcy
Bohemii i Moraw to naród Czechów20), który w dwóch ostatnich dziesięcioleciach
XIX w. przeniknął też na Śląsk Wschodni i Zachodni. Z drugiej strony Morawiacy
mieszkający na Górnym Śląsku nie dostali się pod wpływy czeskiego
nacjonalizmu, aż do 1919 separowani od niego polityką Kościoła i państwa
promującą tożsamość morawiacką. Pon

[hanys_hans]

Ponadto od innych zmian identyfikacyjnych izolował ich też rolniczy tryb życia i
nie włączenie się jako siła robocza w proces industrializacji (ani w zagłębiu
górnośląskim ani w zagłębiu Ostrau-Karwin) aż do 1919.

Opisawszy `wnętrza' trzech powyższych grup etnicznych należy się zastanowić nad
granicą etniczną, która oddzielała je wzajemnie od siebie jak i od sąsiadujących
z nimi grup narodowych.

Górnoślązaków oddzielała od Morawiaków przynależność tych pierwszych do diecezji
Breslau, a tych drugich do diecezji Olmütz21, a Górnoślązaków od Ślązaków
katolickość bez dużych wpływów protestantyzmu jak to miało miejsce na Śląsku
Wschodnim. Tak samo jak w wypadku Górnoślązaków jednorodna katolickość
Morawiaków odróżniała ich od Ślązaków, a ponadto przynależność Ślązaków do
diecezji Breslau.

Z językowego punktu widzenia kreol górnośląski (zwłaszcza w zagłębiu
górnośląskim) był silnym wyróżnikiem Górnoślązaków względem Morawiaków i
Ślązaków, a także bilingualizm - z czasem zataczający coraz szersze kręgi na
zurbanizowanych i zindustrializowanych obszarach Górnego Śląska. Morawiaków
różniło od Górnoślązaków oparcie życia kościelnego, szkolnego i w dużej mierze
publicznego o zapis w języku morawskim na bazie lokalnego dialektu tych
pierwszych. Górnoślązacy w tych kontekstach społecznych używali od 1848
standardowego polskiego, a Ślązacy swego dialektu, który coraz bardziej zbliżał
się do standardowego polskiego pod wpływem sąsiedniej Galicji gdzie polski
uzyskał status języka oficjalnego w 1869. Ponadto owe trzy grupy oddzielały
używane przez nie dialekty zachodniosłowiańskie, które jednak były bardzo
zbliżone do siebie. Chociaż członkowie tych grup swoją mowę zazwyczaj
definiowali jako `po naszymu', to z biegiem czasu dialekt Morawiaków (zwłaszcza
tych zamieszkujących poza Górnym Śląskiem) przyjmował coraz więcej zapożyczeń ze
standardowego czeskiego, Ślązaków ze standardowego polskiego, a Górnoślązaków
najwięcej ze standardowego niemieckiego i kreola górnośląskiego, ale także i ze
standardowego polskiego.

Biorąc pod uwagę tryb życia, głównym wyznacznikiem Górnoślązaków względem
Morawiaków i Ślązaków, było postępujące zatrudnienie tych pierwszych w
przemyśle, co odnosiło się do o wiele mniejszej grupy Ślązaków i nielicznych
Morawiaków pracujących w zagłębiu Ostrau-Karwin. Ponadto Morawiacy na Górnym
Śląsku jak i poza nim byli prawie wyłącznie rolnikami podczas gdy Ślązacy mieli
większe możliwości korzystania z zatrudnienia w zagłębiu Ostrau-Karwin, jak i w
jednym z największych ośrodków przemysłu tekstylnego w Austro-Węgrzech,
skoncentrowanym wokół Bielitz22, do którego rzadko docierali mniej mobilni
Morawiacy. Na mniejszą mobilność Morawiaków miał też wpływ wolniejszy i
poźniejszy rozwój sieci kolejowej w ich rejonach zamieszkania niż na bardziej
gospodarczo atrakcyjnych terenach Śląska Górnego i Wschodniego gdzie już od
połowy XIX w. zaczęło występować zjawisko codziennych dojazdów do pracy.

Istotnym wyróżnikiem były też podziały państwowe i administracyjne, które
wytworzyły się od momentu podziału Śląska w 1740/42. Górnoślązacy utożsamiali
się z Górnym Śląskiem i Prusami oraz byli lojalnymi poddanymi króla pruskiego. Z
powodu rozdziału Śląska Austriackiego na dwa odrębne terytoria Ślązacy zazwyczaj
utożsamiali się ze Śląskiem Wschodnim23 oraz monarchią jako całością poprzez
lojalność wobec osoby panującego. Z kolei na tym polu była zakłócona kohezja
Morawiaków, którzy zamieszkując w Prusach/Niemczech i w Cesarstwie
Austriackim/Austro-Węgrach oraz na Śląsku Zachodnim, Wschodnim i na Morawach
wykształcili różnorodne lojalności państwowe, regionalne oraz wobec osoby
panującego.

W trakcie mniej lub bardziej intensywnych interakcji między członkami powyższych
grup utrwaliły się też pewne stereotypy wzajemnego postrzegania, które tym
bardziej przyczyniały się do utrzymywania granicy etnicznej między nimi.
Najbardziej wyraźnym z tych stereotypów był ten używany w interakcji Morawiaków
i Ślązaków jako że rozgraniczenia administracyjne, eklezjastyczne czy językowe
nie zawsze były jasne między nimi. Otóż Morawiacy obdarzali Ślązaków
przezwiskiem `Lach', Lachman' (termin, w dialektach śląsko-morawskich,
oznaczający `obdartusa', `łachudrę', `człowieka nieporządnego'), a ci drudzy
tych pierwszych pejoratywem `Wałach' (tj. `nieokrzesany', `nieucywilizowany'
góral)24. Ponadto Ślązacy (szczególnie z terenów niezindustrializowanych) przy
spotkaniach z Górnoślązakami (zwłaszcza z zagłębia górnośląskiego) odczuwali
zachowanie tych drugich jako nieuzasadnione wywyższanie się, podczas gdy
Górnoślązakom Ślązacy wydawali się zasiedziałymi w przeszłości `pampuniami'
(wieśniakami). Infiltracja nacjonalizmów na Śląsk Austriacki i Górny nakładała
na powyżej opisane stereotypy nowy paradygmat uprzedzeń narodowych. W związku z
szybszym przenikaniem nacjonalizmu polskiego na Śląsk Wschodni niż Górny
Morawiacy i w mniejszym stopniu Górnoślązacy (z powodu rzadszych interakcji)
poczynali utożsamiać Ślązaków może nie tyle z Polakami co z negatywnymi
stereotypami polskiego `nieucywilizowania' (por.: `nędza galicyjska', `polnische
Wirtschaft'). Z tegoż samego powodu, później (tj. na przełomie XIX i XX w.),
Morawiacy z południa Górnego Śląska poczęli odczuwać niechęć (zbieżną z
odczuciami Niemców) do Górnoślązaków coraz bardziej ulegających propolskim (tj.
językowym) i polsko-narodowym wpływom, oraz do Morawiaków z Austro-Węgier wśród
których rozprzestrzeniał się proczeski i czesko-narodowy program. W oczach
górnośląskich Morawiaków te wpływy zbliżały Górnoślązaków i austro-węgierskich
Morawiaków do `niżej stojących cywilizacyjnie' Polaków i Czechów, oraz
powodowały rosnące poczucie identyfikacji z Niemcami tej pierwszej grupy Morawiaków.

Wyżej opisane `wnętrza' i granice grup etnicznych tworzyły odrębne przestrzenie
komunikacyjne, które przekładały kohezję socjetalną (spójność struktur
społecznych) na duży stopień endogamii, a tym samym pewne biologiczne zamknięcie
owych grup25.

Wyłonienie się i konsolidacja powyższych grup etnicznych była wynikiem procesów
modernizacyjnych i postępującego uobywatelnienia oraz związanych z nimi
odejściem od tradycyjnych tożsamości stawiających w centrum lokalne miejsce
zamieszkiwania, region, państwo, dynastię i religię, na rzecz identyfikacji z
językowo zdefiniowanym narodem/państwem narodowym. Takowy nacjonalizm spowodował
na Śląsku Pruskim i Austriackim pojawienie się językowo-etnicznych rozdziałów
wśród wcześniej tożsamościowo dość spójnej ludności26. Poszczególne ruchy
narodowe i ich programy z jednej strony przyciągały ludność z tradycyjną
tożsamością, a z drugiej strony były postrzegane jako zagrożenie dla
tradycyjnego sposobu życia i identyfikacji. Owe zagrożenie było głównym
czynnikiem formowania się grup etnicznych w odpowiedzi na coraz agresywniejsze
wysiłki ennacjonalizacyjne. Tak więc ludność o nie-narodowej tożsamości nie
czekała biernie (jak to jest często przedstawiane przez narodowe historiografie)
na `narodowe uświadomienie' czy jakieś `naturalne wykrystalizowanie się
narodowej tożsamości', ale aktywnie uczestniczyła w negocjowaniu swej tożsamości
w odpowiedzi na zwiększające się oddziaływanie świata zewnętrznego.

Efektywne utrzymywanie odrębności grup etnicznych wobec powstających grup
narodowych dokonywało się przy pomocy granic etnicznych. Górnoślązaków i
Ślązaków oddzielało od Polaków silne poczucie obcości wyrażające się uznawaniem
etnonimów `Polok' i `Galicjok' za obraźliwe przezwiska27. Ponadto Polacy z
Wielkopolski, Kongresówki i Galicji nie uważali dialektów Górnoślązaków i
Ślązaków za język polski28, a oni sami określali swój język jako mówienie `po
naszymu'. Polacy z Wielkopolski także określali Górnoślązaków pogardliwym
terminem `Odracy'. Ponadto oddziaływanie języka i kultury polskiej na
Górnoślązaków, płynące z Galicji i Kongresówki, było ograniczone przez istnienie
granic międzypaństwowych. W wypadku r

[hanys_hans]

W wypadku ruchu narodowego z Wielkopolski, zainteresowanie Górnoślązakami
zrodziło się dopiero pod koniec XIX w, wraz z etnicznym rozszerzeniem pojęcia
zabór pruski na Górny Śląsk. Większość Górnoślązaków nie zgadzała się z takowym
podejściem do sprawy postrzegając swój region jako integralną część Prus29.

Istniała pewna łatwość infiltracji Wschodniego Śląska przez nacjonalizm i język
polski z Galicji chociaż granica administracyjna (a zarazem prawna) stanowiła
pewną barierę. Jednak ważnym czynnikiem ograniczającym ennacjonalizację do
narodu polskiego było oparcie nacjonalizmu polskiego o katolicyzm co odstręczało
od tej ideologii wielu protestanckich Ślązaków i ich katolickich współbraci
wyrosłych w tradycji tolerancji religijnej. Ponadto relatywnie lepszy rozwój
Wschodniego i Górnego Śląska względem przyległych terenów Galicji i Kongresówki
umacniał stereotyp `cywilizacyjnej niższości Polaków' czego praktycznym wyrazem
była ennacjonalizacja galicyjskich robotników w zagłębiu Ostrau-Karwin
przeważnie do narodu niemieckiego lub czeskiego, postrzeganych jako
`cywilizacyjnie wyższe'30.

Wejście nacjonalizmu czeskiego na tereny zamieszkane przez Morawiaków opóźniane
było ich relatywnym oddaleniem od ośrodków czeskiego ruchu narodowego. Ponadto
jego centrum w Bohemii31 było utożsamiane z antykatolickim husytyzmem i jako
takie niezgodne z katolickim charakterem Morawiaków. Jeszcze jedną barierę
stanowiła tradycja języka morawskiego postrzeganego przez Morawiaków jako inny
od standardowego czeskiego (związanego z Bohemią), a owa inność była wzmacniana
przez zapis morawskiego w gotyku. Nie należy też niedoceniać barier w postaci
granic administracyjnych i państwowych. Konsekwentnie wejście czeskiego ruchu
narodowego było relatywnie najłatwiejsze na obszar klina morawskiego (gdzie
granica między Morawiakami, a słowiańskojęzycznymi Morawianami była dość
nieostra) oraz w słowiańskojęzyczne okolice Troppau (Opava) niejako przynależne
do Moraw poprzez zawarcie we wspólnych granicach archidiecezji Olmütz.
Trudniejszym było wejście czeskiego ruchu narodowego na zachód Śląska
Wschodniego zawartego w granicach diecezji Breslau co sprzyjało rozmywaniu się
granicy między Morawiakami i Ślązakami oraz powodowało przeciwakcję polskiego
ruchu narodowego uważającego ów teren za `swój'. I koniec końców państwowa
granica prusko/niemiecko--austriacko/austriacko-węgierska mimo eklezjastycznej
przynależności południa Górnego Śląska do archidiecezji Olmütz nie pozwoliła
przeniknąć nacjonalizmowi czeskiemu na ten teren aż do 1918. A co się tyczy
rozróżnienia Morawiaków od Polaków na Śląsku Wschodnim (oraz Ślązaków, których
Morawiacy niekiedy utożsamiali z Polakami), działał tu też stereotyp wiążący
polskość z `niskim poziomem cywilizacji'.

Od Niemców Górnoślązaków odróżniał język, acz do czasów Kulturkampfu jedynie
nieznacznie, dzięki czemu była możliwa ponadjęzykowa identyfikacja z regionem
oraz Prusami (to samo odnosiło się do Morawiaków z południa Górnego Śląska32).
Homogenizacyjna polityka małoniemieckiego państwa narodowego skierowana
przeciwko katolicyzmowi i językom innym niźli niemiecki spowodowała wyłonienie
się stereotypu że Niemiec to protestant, a Górnoślązak to katolik używający
standardowego polskiego w szkole i kościele co oczywiście nie oznaczało, że czuł
się Polakiem33. Ponadto używanie przez Niemców terminów `Wasserpole' i
`Wasserpolnisch' jako pejoratywnych określeń Górnoślązaka i jego mowy34
wzmacniało granicę etniczną między nimi, podobnie jak i pomiędzy Polakami i
Górnoślązakami, kiedy ci pierwsi używali terminu `Wasserpole' jako przezwiska na
określenie `renegata'35, tj. Górnoślązaka, który nie chciał stać się Polakiem,
lub oprócz polskiej składowej swej wieloskładowej (multiple) tożsamości ważył
się ujawniać jeszcze inne.

Morawiaków z Górnego Śląska od małoniemieckiego państwa (tak jak Górnoślązaków)
odgradzał jego ideologiczny protestantyzm jak i próby ograniczenia używania
morawskiego w życiu społecznym. Z kolei po stronie
austriackiej/austro-węgierskiej głównym wyróżniającym Morawiaków czynnikiem był
język, a następnie barierą odgradzającą ich od ludności niemieckojęzycznej było
rozszerzanie się wpływów małoniemieckiego nacjonalizmu na przełomie XIX i XX w.,
oraz konstutucyjne uregulowanie stosunków (tj. pewnego rodzaju odrębności i
zasad koegzystencji) między słowiańsko- i niemieckojęzycznymi Morawianami w
1905. Nie inaczej miała się sprawa ze Ślązakami, których od Niemców odróżniał
przede wszystkim język, ale także homogeniczna katolickość prawie całości
niemieckojęzycznej ludności Śląska Austriackiego. Ponadto pewną barierą było też
pewne oddalenie od zwartych skupisk ludności niemieckojęzycznej występujących
dopiero za morawskim klinem.

Należy mieć nadzieję, że powyższy opis zróżnicowania grup etnicznych
Górnoślązaków, Ślązaków i Morawiaków względem samych siebie oraz sąsiadujących z
nimi grup narodowych, przyczyni się do uwzględnienia ich problematyki w pracach
i badaniach zajmujących się procesami powstawania grup narodowych oraz
przebiegiem konfliktów czeskiego, polskiego i niemieckiego nacjonalizmu na Śląsku.

1997

PRZYPISY

1. Początkowo zakładałem napisanie na potrzeby konferencji w Krzyżowej tekstu
pt. `Wyłanianie się grup narodowych i etnicznych na Śląsku w okresie 1848-1918'.
Okazało się jednak, że końcowym efektem 3-miesięcznej pracy był artykuł
90-stronicowy, który nijak mógł się zmieścić w wymaganym przez organizatorów
limicie 17 stron. Dlatego musiałem zawęzić ukierunkowanie tematyczne artykułu
oraz ograniczyć tło historyczne, społeczne i teoretyczne. Zainteresowanych
tematem śpieszę poinformować, iż całość oryginalnego tekstu ukazała się w 1998 w
Sprawach Narodowościowych.
Last but not least, także pragnę podziękować p. Bernardowi Linek z Instytutu
Śląskiego w Opolu, za krytyczne przejrzenie owego artykułu oraz podzielenie się
uwagami na jego temat z autorem.

2. Z definicji nacjonalizm to ideologia dążąca do tworzenia homogenicznych
państw narodowych, tzn. takich których granice ściśle pokrywałyby się z
terytorialną rozciągłością ich narodów pojmowanych jako jednorodne skupiska
ludzkie (por.: ERNEST GELLNER: Nationalism [Nacjonalizm], London: Weidenfeld &
Nicolson 1997)

3. Grupa etniczna to względnie dyskretna (wobec grup ościennych) jednostka
zróżnicowania kulturowego postrzegana jako odrębna przez jej członków jak i
członków grup z nią sąsiadujących. Wyłania się ona, konkretyzuje i zanika w
ciągłym kontakcie z innymi grupami. Próby zinwentaryzowania jej ogólnej
charakterystyki chyba są skazane na niepowodzenie, bowiem tak jak bardzo różne
elementy kultury mogą być użyte do konstruowania konkretnych narodów, takie samo
zróżnicowanie występuje przy tworzeniu (się) i utrzymywaniu grupy etnicznej.
Jednak dość powszechnie przyjmuje się, iż takowa charakterystyka zazwyczaj
obejmuje: nazwę własną (etnonim), mit wspólnego pochodzenia, wspólną historię,
odrębność kulturową, powiązanie z jakimś terytorium oraz poczucie solidarności
grupowej.
Nie zagłębiając się dalej w kwestie definicji, warto zauważyć, że grupa etniczna
różni się od narodu jedynie tym, że ten drugi dąży do przekształcenia swej
granicy symbolicznej (etnicznej) w formalną (fizycznie wytyczoną) granicę
polityczną własnego państwa narodowego. Poza tym symboliczna `zawartość'
(`esencja') narodu jest kodyfikowana i przekazywana w sformalizowany sposób
kontrolowany przez państwo narodowe, tzn. poprzez system edukacyjny,
administrację, armię poborową, mass media itp. Należy też dodać, iż naród
zazwyczaj jest bardziej samoświadomy niźli grupa etniczna (por.: FREDERIK BARTH:
Introduction [Wstęp], w: FREDERIK BARTH, pod red, Ethnic Groups and Boundaries:
The Social Organization of Cultural Difference [Grupy etniczne i granice.
Społeczna organizacja zróżnicowania kulturowego], Oslo: Universitetsforlaget
1969, s. 9-38; THOMAS HYLLAND ERIKSEN: Ethnicity and Nation

[hanys_hans]

Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives Etniczność i nacjonalizm
widziane z perspektywy antropologii], London: Pluto Press 1993, s. 9/10; ADRIAN
HASTINGS: The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism
[Konstruowanie narodowości: etniczność, religia i nacjonalizm], Cambridge:
Cambridge University Press 1997, s. 3; ANTHONY D. SMITH, The Ethnic Origins of
Nations [O etnicznych korzeniach narodów], Oxford: Blackwell 1986, s. 22-30.)

4. Jako że żaden naród jako taki nie wykształcił się tylko i wyłącznie na
terenie Śląska, w kontekście tego regionu można jedynie mówić o fragmentach
narodu niemieckiego, polskiego i czeskiego. Dla uproszczenia terminologii piszę
o owych fragmentach jako `grupach narodowych'.

5. Terminu `ennacjonalizacja' używam na oznaczenie procesu stawania się narodem
lub wchodzenia w skład już istniejącego narodu. Nie stosuję przyjętych w tym
znaczeniu polskich terminów `unarodowienie' czy `nacjonalizacja' ze względu na
pejoratywne i mylące konotacje.

6. Śląsk Austriacki składał się z dwóch odrębnych części rozdzielonych
terytorium morawskim, tj. Śląska Zachodniego (Westschlesien) i Śląska
Wschodniego (Ostschlesien). W czeskiej i polskiej historiografii używa się dla
nich następujące nazwy: Opavsko i Śląsk Opawski oraz Těšínsko i Śląsk
Cieszyński, z tym że po podziale Śląska Wschodniego między Polskę i
Czechosłowację nie wiadomo czy termin Těšínsko winno się odnosić tylko do części
czechosłowackiej, a Śląsk Cieszyński tylko do polskiej, czy raczej pod obydwoma
terminami należy upatrywać całość Śląska Wschodniego, do którego w ten sposób
rościły sobie prawo odpowiednio Praga i Warszawa. Ponadto używanie nazwy Śląsk
Opawski/Opavsko można by odebrać za uznanie roszczeń Polski, lub prawa
Czechosłowacji do tego obszaru. Tak więc aby nie wchodzić w spory między polskim
a czeskim/czechosłowackim nacjonalizmem ani nie popełniać anachronizmu, jako że
analizuję zdarzenia z okresu 1848-1918, używam nazw Śląsk Zachodni i Wschodni na
odpowiednie części Śląska Austriackiego.

7. N/t etymologii terminu Wasserpole zob.: LADISLAV PALLAS: Wasserpolacy i
Morawcy na Śląsku, Kwartalnik Opolski 1972, nr 1, s. 90/1; STANISŁAW ROSPOND:
Zagadka Silingów i Wasserpolaków rozwikłana, Kwartalnik Opolski 1972, nr 1. (w
świetle znanego materiału niniejszy autor przychyla się do wyjaśnień
przedstawionych przez Pallasa).

8. FELIX TRIEST: Topographisches Handbuch von Oberschlesien [Topograficzny
przegląd Górnego Śląska], Breslau: Korn 1864, s. 564, 569.

9. LADISLAV PALLAS: Jazyková otázka a podmínky vytvaření národného vědomí ve
Slezsku [Kwestia języka a podstawy wyłonienia się tożsamości narodowej na
Śląsku], Ostrava: Profil 1970, s. 9-35.

10. JOACHIM BAHLCKE: Schlesien und die Schlesier [Śląsk i Ślązacy], Monachium:
Langen Müller, 1996, s. 114; PALLAS, 1970, op. cit., s. 44.

11. ANDĚLIN GROBELNÝ: Śląsk Cieszyński od wiosny ludów do samodzielnych państw
(1848-1918), w: MEČISLAV BORAK i DAN GAWRECKI, pod red: Zarys dziejów Śląska
Cieszyńskiego, Ostrava i Praga: Komitet Czeskiej Administracji Terenowej i
Narodowości Rady Narodowej 1992, s. 68/9; ELMAR SEIDL: Das Troppauer Land
zwischen den fünf Südgrenzen Schlesiens [Ziemia Opawska między pięcioma
południowymi granicami Śląska], Ulm/Donau: Gerhard Hess Verlag 1996, s. 146.

12. Por.: KRZYSZTOF NOWAK: Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, w: MARIA
WANDA WANATOWICZ, pod red: Regionalizm a separatyzm - historia i współczesność.
Śląsk na tle innych obszarów, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 1995,
s. 27.

13. GERHARD WURBS: Die deutsche Sprachinsel Bielitz-Biala [Niemiecka wyspa
językowa Bielitz-Biala], Wiedeń: Österr. Landsmannschaft, 1982, s. 33.

14. Slezsko [Śląsk], Opava: Matice slezská 1992, s. 61.

15. Por.: ALOIS KNOP et al.: Dějiny českého jazyka ve Slezsku a na Ostravsku
[Dzieje języka czeskiego na Śląsku i na Ziemi Ostrawskiej], Ostrava:
Socialistické akademie, 1967, mapy między s. 48/9; JADWIGA WRONICZ, pod red:
Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, Wisła: Towarzystwo Miłośników Wisły i
Ustroń: Towarzystwo Miłośników Ustronia 1995.

16. PALLAS, 1970, op. cit., s. 36-8.

17. Więcej n/t Morawian zob.: RUDOLF ŽÁČEK:Z historii regionalizmu i separatyzmu
morawskiego, w: WANATOWICZ, 1995, op. cit.

18. Por.: HEINRICH NABERT: Die Verbreitung der Deutschen in Europa 1844-1888
[Rozprzestrzenienie się Niemców w Europie 1844-1888], Ahlhorn: Bund für deutsche
Schrift und Sprache 1994, mapa.

19. Por.: KNOP, 1967, op. cit., mapa Nr. 1.

20. PALLAS, 1970, op. cit., s. 36/7.

21. Ibid., s. 38.

22. HUGO WECZERKA, pod red, Schlesien [Śląsk], Stuttgart: Körner 1977, s. 29.

23. Por.: Józef Kożdoń, w: PETR KACIŘ: Problematyka narodowościowa na Śląsku
Cieszyńskim w drugiej połowie XIX i na początku XX w. w ocenie czeskiej
historiografii, w: BERNARD LINEK et al., pod red: Fenomen nowoczesnego
nacjonalizmu w Europie Środkowej, Opole: Instytut Śląski, s. 54.

24. PALLAS, 1970, op. cit., s. 75/6.

25. N/t wpływu języka i zachowań socjetalnych/kulturowych na występowanie i
utrzymywanie się odrębności biologicznych (tj. genetycznych) wśród odrębnych
grup ludzkich zob.: L. L. CAVALLI-SFORZA i M. W. FELDMAN: Cultural Transmission
and Evolution: A Qunatitative Approach [Transmisja kulturowa i ewolucja. Ujęcie
ilościowe], Princeton: Princeton University Press 1981; LUIGI LUCA
CAVALLI_SFORZA: Genes, Peoples and Languages [Geny, ludy i języki], Scientific
American 1991, nr 11; PHILIP LIEBERMANN: The Origins and Evolution of Language
[Pochodzenie i ewolucja języka], w: TIM INGOLD, pod red: Companion Encyclopedia
of Anthropology [Przewodnik encyklopedyczny po antropologii], London: Routledge
1994, s. 126/7.

26. Co prawda występowały wśród niej podziały stanowe, jednak odmiennie niż w
Rzeczypospolitej Obojga Narodów czy w Królestwie Hiszpanii, stan szlachecki
stanowił tu mniej niż 1% ludności, duchowny ok. 3%, tak więc (biorąc pod uwagę
słabe zurbanizowanie przed XIX w.) więcej niż 90% stanowiła ludność wiejska
(chłopstwo, pasterze). Por.: WURBS, op. cit., s. 43.

27. KACIŔ, op. cit., s. 54.

28. PALLAS, 1970, op. cit., s. 50.

29. Takowe pojmowanie Górnego Śląska jako odrębnego od Polski przetrwało wśród
Górnoślązaków po dziś dzień w użyciu `jada do Polski', tzn. udaję się do
Sosnowca lub Chrzanowa i przekraczam rzeki Brynicę lub Przemszę, które stanowiły
kiedyś granicę między Prusami/Niemcami a Rosją (Kogresówką) i Austro-Węgrami
(Galicją).

30. GROBELNÝ, op. cit., s. 69.

31. Ziemie Korony Św. Wacława, które wchodziły w skład Austro-Węgier (jako
odrębne kraje koronne), a następnie dały początek czeskiej połowie
Czechosłowacji (za wyjątkiem wschodniej połówki Śląska Wschodniego, która
przypadła Polsce), to: Bohemia ze stolicą w Pradze, Morawy ze stolicą w Brünn
(Brno) i Śląsk Austriacki ze stolicą w Troppau.

32. PALLAS, 1970, op. cit., s. 39.

33. NORBERT REITER: Die polnisch-deutschen Sprachbezihungen in Oberschlesien
[Polsko-niemieckie stosunki językowe na Górnym Śląsku], Berlin:
Osteuropa-Institut an der Universität Berlin 1960, s. 7.

34. PALLAS, 1970, op. cit., s. 10.

35. KACIŘ, op. cit., s. 54.

209.85.135.104/search?q=cache:lf8BsERKBlwJ:www.mlodziezgornoslaska.org/b_30_sdp_kamusella.htm+Pless+sprachinsel+bei&hl=de&ct=clnk&cd=6&gl=de&client=firefox-a