Dom pod gołym niebem

[luccio1]

czyli Wasze wspomnienia z godzin spędzanych poza domem - w którym okazywało
się po prostu za ciasno. Idzie zarówno o godziny spędzane na podwórku czy w
ogóle w mieście w gronie kolegów - jak i grzecznie w parku obok piaskownicy,
pod opieką Mamy, Babci...

Kółka na Plantach krakowskich

[luccio1]

Kółka na skrzyżowaniu alejek - z piaskownicami pośrodku. Pamiętam ich kilka:
jedno zaraz pod Wawelem, drugie pod pomnikiem Grażyny i Litawora, trzecie w
okolicach kościoła św. Norberta i Collegium Olszewskiego, czwarte koło
Reformatów, za Pałacem Sztuki, piąte pod pomnikiem Lilli Wenedy, szóste pod
pomnikiem Bohdana Zaleskiego (czyli Ślepca Bojana) koło sadzawki z fontanną i
łabędziami (naprzeciwko wejścia na Stary Kleparz), siódme naprzeciw kościoła
św. Krzyża i pomnika Bałuckiego, ósme znów blisko Wawelu, na tyłach kościoła
św. Marcina i kompleksu kamienic zboru ewangelicko-augsburskiego.
Każde takie kółko było od południa do wieczora oblężone przez mamy z dziećmi i
babcie z wnukami, wszystkie ławki pełne, chmara dzieci grzebie w piasku lub
gania się tam i z powrotem.
Wszystko dlatego, aby - jeśli tylko pogoda pozwoli - być jak najdłużej poza
przeraźliwie ciasnym domem (mógł to być zaledwie pokój w mieszkaniu
"kołchozowym" - w Krakowie w pierwszych latach powojennych zamieszkiwało w tych
samych ocalałych z wojny budynkach dwa razy tyle ludzi, co przed wojną) i
zostawić jednemu domownikowi (zwykle ojcu rodziny) choć kilka godzin samotności
w czterech ścianach.
"Kółko plantowe" było każde światem dla siebie, z własną hierarchią (także
zasiadania miejsc na ławkach), z własną obyczajowością, gdzie różne zachowania,
gdzie indziej bulwersujące, uchodziły za rzecz normalną. Tutaj, pod gołe niebo
i zielone liście drzew, przenosił się na długie godziny dnia dom i całe życie;
tu się bawiło, pracowało, jadło - wreszcie wykonywało także czynności będące
odwrotnością a zarazem następstwem jedzenia i picia.
Z wierzchu - sielanka stworzona przez Polskę Ludową; naprawdę...

[luccio1]

Moje osobiste wspomnienia dotyczące "kółek plantowych" sięgają lat r. 1958-59,
kiedy miałem 4-5 lat, Mama 30-31. Wiele dni tam spędzonych zbija się razem w
obraz popołudnia wczesnojesiennego, gdzieś na przełomie sierpnia/września, w
obraz dnia słonecznego, choć już chłodnego, z liśćmi zaczynającymi lekko
żółknąć. (Dodam: w domu nie było długo zwyczaju, by puszczać mnie dokądkolwiek
samopas - dopiero jak byłem nieco większy, zacząłem być posyłany do sklepów).
Widzę nas oboje: Mama w ciemnobrązowym kostiumie, pod żakietem brązowo-czerwony
dziany bluzkosweterek, na głowie na bakier kapelusz-grzybek, przypięty wsuwkami
do włosów, jeszcze niemal całkowicie czarnych, na pasku przez pierś torebka-
kuferek. Mama oczywiście w stosunku do mnie niebotycznie wysoka, w jednym ręku
dzierży koszyk z jedzeniem, robótką i częścią zabawek, drugą ręką trzyma mnie
ciągnącego na sznurku drewniane auto ciężarowe, albo prowadzi delikatnie mnie
jadącego na rowerku trójkołowym...
Tak wkraczaliśmy do kółka "pod Grażyną", nierzadko (gdy Mama była akurat, z
racji swych spraw krążeniowych, na L 4) jeszcze przed drugą po południu,
sadowiąc się zawsze na tej samej ławce, obok tych samych Pań; zostawaliśmy
niemal do ciemna, do siódmej wieczorem albo i dłużej.
Jak pamiętam, każdy dzień biegł punkt po punkcie według jednego nie zmienianego
schematu. Tuż po zajęciu naszego miejsca krótki wstępny podwieczorek, poczym ja
szedłem do zabawy, a więc albo tworzyłem babki z piasku, albo coś rysowałem na
asfalcie kredą lub kawałkiem cegły, albo woziłem się z moim autkiem, albo
jeździłem na rowerku wciąż tam i z powrotem; Mama rozpoczynała
właściwe "wysiadywanie kółka": wyjmowała włóczkę, druty i zaczynała tworzyć: a
to szalik, a to czapkę, a to sweter, a to rękawiczki... podtrzymując przy tym
konwersację towarzyską z Sąsiadkami. Tak trwało popołudnie, minuta po minucie,
kwadrans po kwadransie, godzina po godzinie...
Ten jednostajny bieg czasu przerywały dwa wydarzenia - oba przypadające dzień
po dniu mniej więcej w tym samym momencie, a przyspieszenie burzące monotonię
miało w obu przypadkach znów ustalony powtarzalny schemat.
Najpierw, gdzieś między trzecią-wpół do czwartej, Mama po raz pierwszy
przerywała "drutowanie" i wstając z ławki szła po mnie. Następował "wielki
podwieczorek": kanapki, jabłka pokrojone na "szesnastki", jakieś ciasto,
wszystko popite herbatą z termosu (Mama zażywała przy okazji część swoich
lekarstw; lekarstwa towarzyszyły Jej zresztą przez całe życie). Do tego
następowało wzajemne częstowanie się wypiekami domowymi, kompotem ze słoików...
Po jedzeniu jeszcze chwila lektury - coś z serii "Poczytaj mi, Mamo!" - poczym
każde wracało do swoich zajęć: Mama do drutów i rozmowy, ja do zabawy.
Druga przerwa następowała gdzieś o piątej-wpół do szóstej. Mama ponownie
odkładała robótkę, dźwigała się ze swego miejsca i albo szła po mnie do
piaskownicy, albo też, jeśli jeździłem autkiem lub na rowerku, czekała, aż się
zbliżę i stanowczo zatrzymywała mnie (i zsadzała z rowerka). Zabawki wędrowały
na ławkę lub w jej okolicę, Mama zaczynała rozmowę z Paniami, znacznie bardziej
ożywioną, niż zwykle. Było tam miejsce i na chwalenie mnie za osiągnięcia, i na
grzecznościowe uwagi o innych dzieciach - w końcu nieodmiennie następowała
prośba do Pań Sąsiadek o opiekę nad naszym koszykiem i mnóstwo słów o tym, że
my teraz idziemy tylko na chwileczkę i zaraz, ale to dosłownie zaraz wrócimy.
Po tych słowach Mama brała mnie za rękę i prowadziła ścieżką wydeptaną przez
trawnik pod stare drzewo, zawsze to samo, i zawsze padała tam prośba-zachęta
skierowana do mnie: "spróbuj zrobić siusiu!" Wiedziałem, że teraz powinienem
sam, ale to całkiem sam uporać się ze wszystkimi guzikami przy spodenkach;
wiedziałem również, że prawdopodobnie próba skończy się niepowodzeniem:
zdążyłem już wcześniej sam ze dwa razy pobiec za krzaczek, za każdym razem
przebiegając obok Mamy i mówiąc dokąd i po co idę; cała zatem prośba służyła
więcej Mamie do tego, aby nareszcie mogła zrobić to, do czego zmierzała
opłotkami przez długie minuty począwszy od momentu, w którym odciągnęła mnie od
zabawy. Skoro tylko bowiem poradziłem sobie z guzikami i byłem
gotów "próbować", Mama ustawiała się naprzeciwko mnie - aby kontakt wzrokowy
matki i dziecka nie uległ na chwilę zerwaniu, płynnym ruchem, dzień w dzień
takim samym, podnosiła spódnicę i halkę, a w końcu z westchnieniem ulgi kucała
i zaczynała się załatwiać.
Stąd pamiętam dobrze moment "tuż przed": rąbek spódnicy, a potem różowa koronka
wędrująca w górę, i ukazujące się tuż na wysokości moich oczu dwie jadowicie
różowe gumy podwiązkowe, zakończone połyskującymi w słońcu klamerkami z
niklowanego drutu, wpiętymi w górną krawędź pończochy - i skóra z siateczką
drobnych naczyń krwionośnych, przypominająca powierchnię marmuru (już wówczas
taka sama jak grubo później, gdy opiekowałem się Mamą leżącą). Gdzieś w bliskim
tle liście, lekko żółte, kilkaset metrów za nami kościół Franciszkanów z
witrażami Wyspiańskiego, w przeciwnym kierunku o niecałe 100 metrów, oddzielony
tylko niedaleką alejką, pomnik Grażyny dłuta Alfreda Dauna...
Potem znów powrót do przerwanych zajęć i jeszcze godzina, zanim ginące światło
dnia nie uniemożliwiło Mamie splatania oczek. Wtedy jeszcze raz z rzeczami na
ławkę, jeszcze raz zostawienie ich pod opieką Pań "na chwilę" i spacer w
miejsce i w celu jw., w końcu powrót do domu - już przy zapalonych lampach. Gdy
docieraliśmy do domu, było już całkiem ciemno.
Wszystko po to, aby dać Tacie kilka godzin spokoju niezbędnego do pracy własnej
w domu.
Bywało i na odwrót - kiedy chodziłem na długie spacery z Tatą, bez względu na
pogodę: mogła być mgła, deszcz, śnieg - aby zostawić z kolei Mamie trochę
spokoju, gdy była chora. Stąd pamiętam np. spacery Plantami przez mgłę, od
lampy do lampy (wtedy były to kule mleczne z żarówkami wewnątrz): gdy staliśmy
przy jednej, następnej nie było widać.
Ze spacerów z Tatą pamiętam też oglądanie wystaw sklepowych. Towarów oczywiście
nie było tam prawie wcale - za to pełno "dzieł sztuki" w rodzaju butelka
oplatana koszyczkiem, w niej świecąca żarówka...

[luccio1]

Inny przykład "domu pod gołym niebem": plac zabaw czyli "ogródek jordanowski" w
samym centrum Krakowa, który oglądałem przez kilka dziesiątków lat z balkonu
domu rodzinnego (blok-"plomba" z l. 60.). Jeszcze w latach 60. pełen od
południa do wieczora mam i babć z dzieciarnią; dzieci gonią tam i z powrotem i
wrzeszczą, panie twardo jedna przy drugiej na ławkach, tylko od czasu do czasu
któraś wstaje, kilka kroków w sam raz pod nasze balkony i spódnica do góry...
(z miejsc, na których siedziały, mogły widzieć okna swych mieszkań). W latach
późniejszych miejsce stałych posiedzeń chuliganów (rozmowy np.: "bo k... opera
jest k... cała śpiewana...", "k... wypiłem tylko cztery kieliszki i nie wiem,
co mi k... te ch...e nalali..."), w końcu - zdeklarowanych pijaczków.
Myśmy, jako obcy przeszczep odrzucany przez okolicę, na ten plac nie chodzili
nigdy.

[romanska.3463]

Ja wychowywałam się na Śląsku. Zdarzyło się parokrotnie, że Mama albo któraś z
nianiek chodziła ze mną do tzw. ogródka Jordanowskiego. Szybko tego zaniechano,
ponieważ nie dość, że bardzo szybko przyswajałam sobie wszystkie przekleństwa,
jakie słyszałam, ale w domu zaczęłam się posługiwać gwarą śląską, co było nie
do przyjęcia dla moich rodziców

[luccio1]

> w domu zaczęłam się posługiwać gwarą śląską, co było nie
> do przyjęcia dla moich rodziców.
Jak pewnie wiesz, teraz są takie oszołomy, które robią z tego na siłę osobny
język, nawet z osobną pisownią[!] - język, który oczywiście nie ma nic
wspólnego z polskim!
(Śląsk też nie ma nic wspólnego z Polską! - oprócz, gdy trzeba wspomnieć
KZ Auschwitz-Birkenau - on leżał oczywiście na ziemi polskiej, a dla co
niektórych jest wprost "polskim obozem koncentracyjnym"!).

[romanska.3463]

niestety wiem o tym wszystkim i ubolewam. Znam kilka rodzin od pokoleń
mieszkających na Śląsku - ich przodkowie walczyli o polskość Śląska.
Dziś najgłośniej krzyczą Ci, u których te śląskie korzenie sięgają pierwszego
pokolenia. Pamiętam jak w czasach komuny większość starała się o wyjazd do RFN
(wtedy NRF) - krążył wtedy taki dowcip : Ojciec ze Lwowa, Matka ze Lwowa, a syn
Ślązak.

Moje spacery

[luccio1]

W r. 1964, gdy miałem 10 lat, zostałem po południu posłany po chleb. W żadnym
ze sklepów bliższych domu już nie było, więc, chcąc za wszelką cenę wrócić "z"
a nie bez, zapuściłem się ulicą Starowiślną (podówczas: Bohaterów Stalingradu)
aż po sam III Most (dziś Most Powstańców Śląskich). To był początek mojego
samodzielnego poznawania świata.
Natomiast z r. 1968, VIII klasa, ferie bożonarodzeniowe, "pusty" czas między
Świętami a Nowym Rokiem (wtedy szkoły miały ten czas wolny), pamiętam mój
spacer za Wisłę, na granicę Dębnik i Ludwinowa. Jeszcze istniała ulica Księdza
Marka [NB: na Dębnikach magistrat krakowski zgromadził całą Konfederację
Barską: jest tam Barska, Konfederacka, Pułaskiego...] - tam gdzie dziś hotel
niegdyś FORUM, potem SOFITEL - dziś czekający na rozbiórkę (nie taki standart) -
i przy tej ulicy stały chałupy drewniane kryte strzechą - a naprzeciwko Skałka
i Wawel...
Pamiętam też, kiedy ulice Krakowa oświetlały żarówki zawieszone nad środkiem
jezdni, w oprawach jeszcze sprzed wojny. Szkoda tego żółtego, ciepłego światła,
zwłaszcza efektu, gdy lampa podświetlała liście drzewa, które sięgnęło gałęźmi
aż środka ulicy.

Tramwaje krakowskie

[luccio1]

Pierwsze normalnotorowe wagony tramwajowe, które zaczęły jeździć w r. 1913,
wypadły z czynej służby w r. 1969. Były wytworem firmy austriackiej SGP
("Simmering-Graz-Pauker"). W ostatnich latach jadąc takim tramwajem nie dało
się wewnątrz rozmawiać - hałas był zabójczy, skrzyp, huk, jęk... Potem, przez
lata, wysuwając szufladę starego kredensu kuchennego w domu, w którym bywałem
na wakacjach, odnajdywałem ten właśnie dźwięk - oczywiście znacznie cichszy.