Gość: Filip
IP: 67.71.87.*
23.04.06, 07:39
www.1lo.lublin.pl/index.php?what=patron2
W bieżącym roku przypada 250. rocznica urodzin księdza Stanisława Staszica
(1755-1826), wielkiego patrioty i społecznika, uczonego, filozofa,
przyrodnika, geologa, pisarza, działacza politycznego i gospodarczego,
pioniera taternictwa i ojca polskiej spółdzielczości. Z tej okazji 28 lutego
br. zainaugurowano w Warszawie Rok Stanisława Staszica i otwarto w tutejszym
Muzeum Literatury wystawę monograficzną opatrzoną wymownym tytułem: "Żył nie
dla siebie".
Organizatorami roku jubileuszowego są Polska Akademia Nauk i Towarzystwo
Naukowe Warszawskie. Inaugurując Rok Stanisława Staszica, prof. Andrzej
Legocki, prezes PAN, powiedział o nim: "Żyć ciekawie jest dobrze, żyć szybko
jest łatwo, żyć mądrze - trudno, ale żyć nie dla siebie - najtrudniej".
Większość eksponatów na wystawie, którą można było oglądać przez cały marzec,
pochodziła z Piły, rodzinnego miasta tego najwybitniejszego przedstawiciela
polskiego oświecenia, gdzie mieści się muzeum prowadzone przez Józefa
Olejniczaka.
Początek drogi
Ksiądz Stanisław Staszic urodził się w Pile w listopadzie 1755 roku, w starej
rodzinie mieszczańskiej. Dokładna data jego urodzenia nie jest znana.
Zachowało się tylko świadectwo chrztu św. z 6 listopada 1755 roku. Jego
matka, Katarzyna z domu Mędlicka, była córką pisarza miejskiego, zaś ojciec,
Wawrzyniec, burmistrzem Piły, dzielnie broniącym interesów miasta.
Z domu rodzinnego przyszły kapłan, działacz gospodarczy i mąż stanu wyniósł
miłość do Ojczyzny, obywatelskie wychowanie, ugruntowaną wiarę i zachętę do
nauk. W 1774 r. otrzymał niższe święcenia kapłańskie w Poznaniu. Data
przyjęcia przez niego wyższych święceń nie jest znana.
Do 1778 r. pobierał nauki w poznańskiej szkole wojewódzkiej. Następnie, za
radą ojca, w 1779 r. wyjechał na studia za granicę. Prawie dwa lata studiował
w College de France w Paryżu, gdzie oddawał się szczególnie "naukom fizyki i
historii naturalnej" - jak pisał w autobiografii. W drodze powrotnej do kraju
w roku 1781 odbył geologiczną wędrówkę po Alpach i Apeninach, pogłębiając
zdobytą wiedzę przyrodniczą.
Kapłan i uczony
Po powrocie do kraju ks. Stanisław Staszic przyjął posadę wychowawcy córki i
synów Andrzeja Zamoyskiego w Zamościu. Obowiązki te pełnił do 1797 roku.
Pobyt na dworze Zamoyskich pozwolił ks. Staszicowi zetknąć się z głównym
ośrodkiem postępowej myśli magnatów reformatorów. W Zamościu była wspaniała
biblioteka, systematycznie kompletowana, obejmująca najwybitniejsze studia
historyczne, prawnicze i ekonomiczne - w różnych językach. Ksiądz Staszic
uzyskał tu możliwość pełnego poznania sytuacji Polski pod względem prawnym,
ekonomicznym, demograficznym, politycznym i historycznym, jakiej by na żadnej
innej drodze nie mógł uzyskać. Zdobył też niezależność materialną. W Akademii
Zamojskiej otrzymał doktorat obojga praw i katedrę języka francuskiego.
W 1787 roku ks. Staszic wydał anonimowo pierwsze swe dzieło: "Uwagi nad
życiem Jana Zamoyskiego" - traktaty filozoficzne o problemach naprawy
Rzeczypospolitej, inspirowane przez A. Zamoyskiego. Poruszał w nich
najbardziej palące sprawy, toteż praca spotkała się z najwyższym
zainteresowaniem.
W następnym roku uczony udał się wraz z Zamoyskimi do Warszawy, gdzie
zamieszkał w pałacu ordynata na Lesznie. Wraz ze swymi wychowankami
przysłuchiwał się z galerii obradom Sejmu Wielkiego (1788-1792). Wynikiem
tego było wydanie przez niego na początku 1790 r., również anonimowo,
rozprawy "Przestrogi dla Polski", w której raz jeszcze szukał odpowiedzi na
pytanie: "Czyliż nie ma dla Polski ratunku?". Wśród wielu ówczesnych dzieł
reformatorskich praca ta wywarła największe wrażenie i rozogniła polemikę nad
obradami Sejmu Wielkiego.
Na początku kwietnia 1790 r. ks. Staszic wraz z rodziną Zamoyskich wyruszył w
dwuletnią podróż do Austrii i Włoch, zatrzymując się w wielu znanych
miejscach. Podczas wyprawy prowadził dziennik podróży. Do Zamościa wrócił
dopiero zimą 1791 roku, zastając nową rzeczywistość w kraju po uchwaleniu
Konstytucji 3 Maja. Jednak w 1793 r. nastąpił drugi, a w 1795 r. - trzeci
rozbiór Polski.
Ksiądz Staszic mocno przeżywał upadek Ojczyzny. Mieszkał wówczas w
Zwierzyńcu - rezydencji ordynata Zamoyskiego. Tam właśnie, w odosobnieniu,
rozpoczął pracę nad dziełem "Ród ludzki". Tam też zastał go wybuch Powstania
Kościuszkowskiego, którego wodza - Tadeusza Kościuszkę, poznał wcześniej
osobiście. Wsparł ten zryw niepodległościowy finansowo, lecz pozbawiony
nadziei - wraz z wdową po Andrzeju Zamoyskim i jej dziećmi - udał się do
Wiednia, gdzie z przerwami przebywał do 1797 roku. Po powrocie do kraju
zakończył pełnienie swoich obowiązków wychowawczych u Zamoyskich.
Działacz polityczny i gospodarczy
Odtąd ks. Staszic rozpoczął drugi okres swego życia. Zrazu podjął bardzo
intensywne prace badawcze w zakresie geologii. Przemierzał wzdłuż i wszerz
ziemie polskie. Wiele razy był w okolicach Krakowa i Lwowa, w Kieleckiem, na
Lubelszczyźnie, na Mazowszu i Podlasiu, zwiedził Karpaty i Przedgórze. Dotarł
nawet na Węgry. Odwiedzał rozmaite kopalnie, zakłady przemysłu żelaznego oraz
kamieniołomy. Rejestrował bogactwa naturalne kraju i sporządzał pierwsze
dokładne mapy geologiczne.
W Warszawie ks. Staszic bywał częstym gościem Stanisława Sołtyka -
właściciela kopalń i zakładów żelaznych w Zagłębiu Świętokrzyskim, a zarazem
gorącego patrioty, człowieka wykształconego i rozumnego. Zebrania w jego domu
przy ul. Miodowej postanowiono z czasem przekształcić w organizację, której
założeniem miało być krzewienie nauki. W 1800 r. nadano jej nazwę Towarzystwo
Przyjaciół Nauk (TPN). Jego członkami byli wybitni ludzie epoki.
Postanowiwszy osiąść na stałe w Warszawie, ks. Staszic szukał możliwości
zapewnienia sobie utrzymania. W 1801 r. za uskładane oszczędności nabył na
obszarze dawnego starostwa hrubieszowskiego dobra - miasto Hrubieszów i wsie:
Białoskóry, Bohorodyca, Busieniec, Czerniczyn, Dziekanów, Jarosławiec,
Pobereżany, Putnowice oraz część wsi Szpikołozy, których prawnym właścicielem
stał się w 1811 roku.
W 1804 r. ks. Staszic udał się po raz drugi do Paryża z zamiarem poznania
najnowszych osiągnięć geologii. Po powrocie z Francji w 1805 r. podjął
systematyczne badania naukowe w dziedzinie geologii. Organizował wyprawy
geologiczne (m.in. w Tatry - dlatego jest uważany za pioniera taternictwa). W
grudniu 1805 r. na publicznym posiedzeniu TPN przeczytał pierwszą rozprawę o
geologii ziem polskich, przedstawiając jednocześnie program działań
zabezpieczających pozbawiony państwa Naród przed wynarodowieniem ("Paść może
i naród wielki, zniszczeć nie może tylko nikczemny"). Z kolei w 1807 r.
opublikował broszurkę "O statystyce Polski", w której nakreślił obraz kraju i
jego zasobów, pokazując realne podstawy odzyskania i utrzymania niepodległego
bytu ("Waleczny Narodzie! Przestrzegam, użytkuj z czasu").
Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807 r. ks. Stanisław Staszic, mający
wówczas 52 lata, rozpoczął służbę publiczną. W Księstwie Warszawskim, a
następnie w Królestwie Kongresowym zajmował wysokie stanowiska
administracyjne i prowadził niezmiernie wytężoną działalność, zwłaszcza w
Izbie Edukacyjnej (1807-1812), w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i
Oświecenia Publicznego (1815-1824) i w Wydziale Przemysłu i Kunsztów (1816-
1824), gdzie pełnił funkcję dyrektora generalnego.
W 1808 r. został wybrany na prezesa Towarzystwa Przyjaciół Nauk i kierował
działalnością tej centralnej instytucji naukowej aż do śmierci. Jego hasłem
programowym było: "Być narodowi użytecznym".
Jako członek Izby Edukacyjnej współtworzył m.in. Szkołę Prawa (1808) i Szkołę
Lekarską (1809) oraz układał projekty organizacyjne edukacji krajowej i
walczył dla niej o fundusze. Równocześnie aktywnie pracował w administr
