Prawie Zachód

Drzewko
Od najstarszego
Od najnowszego

diabollo Re: Prawie Zachód 11.11.26, 06:29

Rządy PiS, kariera Konfederacji, a także mizoginia i homofobia to spadek po transformacji lat 90.

Marek Beylin

siążka Michała Przeperskiego "Prawie Zachód" to portret Polski lat 90. pokazany z wielu perspektyw: rządzących i rządzonych, beneficjentów i przegranych.

Polska nieokiełznanych żywiołów, mało znana, bo nikt jej dotąd dobrze nie opisał. Polska bezkrwawej rewolucji, gdy nagle wszystko się zmienia, a my, uczestniczki i uczestnicy, usiłujemy za zmianami nadążyć, pniemy się na szczyty lub spadamy na dno, żyjemy w entuzjazmie bądź – co nadeszło szybko – w lękach i poczuciu utraty. Polska wolności, w której wszystko zdaje się możliwe, oraz rodzących się nowych wykluczeń, murów stawianych przed aspiracjami. Polska politycznej mądrości i ślepoty na problemy. Każde z tych stwierdzeń zawiera część prawdy o szalonych latach 90. zwanych transformacją, żadne nie oddaje tej prawdy w pełni.

Niemal wszyscy mamy jakieś opowieści, własne, rodzinne czy zasłyszane o tamtym czasie, ale są one cząstkowe. Fragmentaryczna jest również spisywana historia tamtych lat. W efekcie nie spojrzeliśmy jeszcze na tę przeszłość w całym jej bogactwie zmian, osiągnięć, porażek, nadziei ziszczonych i upadłych. W debatach publicznych także współcześnie nader często poruszamy się wśród skrajnych ocen, mamy więc czarną i świętą wersję transformacji. Według jednej sporą część społeczeństwa wepchnięto do piekła, według drugiej rozpoczęliśmy gremialną wyprawę do szczęścia i raju. A owo wpisanie naszych społecznych losów w kategorie niemal religijne pokazuje i to, jak wciąż ważna jest dla nas ta przeszłość, i to, jak bardzo jesteśmy wobec niej intelektualnie bezradni.

Wpędza nas to w jeszcze jeden kłopot, bo lata 90. jeszcze nie umarły, nie stały się tylko przeszłością. Przeciwnie, wykształcone wtedy wzory myślenia, postawy, konflikty społeczne i konflikty wartości nadal są obecne, współtworzą teraźniejszość i nasze jej postrzeganie, niezależnie od tego, do jakich należymy pokoleń. Toteż porządne zrozumienie polskiej transformacji pozwoliłoby lepiej identyfikować nasze obecne atuty oraz niebezpieczeństwa dla demokracji i rozwoju, jakie sami stworzyliśmy. A to bezcenne dziś, gdy narastają zagrożenia zewnętrzne i wewnętrzne, nasze rodzime skrajne siły w sporej mierze zaś żywią się utrwalonymi błędami lat 90.

Pęd do lepszego życia
Dlatego uważam za ważną książkę Michała Przeperskiego „Prawie Zachód" opowiadającą o tamtych przemianach. Autor nie tworzy historycznej syntezy, nie kusi go też próba całościowego opisu. Oglądamy transformację portretowaną z wielu indywidualnych perspektyw. Mówią do nas rządzący i rządzeni, beneficjenci i przegrani, przedsiębiorcy, robotnicy i chłopi, kobiety i mężczyźni, uczniowie i nauczyciele. Nie zliczę wszystkich kategorii i szczęśliwie ten społeczny wielogłos przeważa nad wycieczkami w politykę oraz w świat mediów. W tej sprawie zresztą muszę się przyczepić: Przeperski, ukazując eksplozję wolnej prasy i telewizji od 1989 roku, z niezrozumiałych dla mnie względów niemal pomija „Gazetę Wyborczą", dziennik niezwykle wpływowy i współtworzący transformację.

Ale ten brak nie unieważnia zalet książki. Jawią się bowiem w opowieści autora rodzące się wówczas i potem trwałe potężne konflikty oraz różnice społeczne. A ponad nimi jest coś, co od początku obejmuje nas wszystkich: nieposkromiony pęd do lepszego życia, do tego – sam pamiętam te marzenia – by było u nas jak na Zachodzie. Tyle że, to też pamiętam, był to w oczach wielu Zachód tyleż realny, co zmistyfikowany: raj konsumpcji, łatwego życia oraz niewzruszonych demokracji. Do takiego Zachodu pędziliśmy, to on wyznaczał horyzont naszych aspiracji.

I w dużej mierze, co książka Przeperskiego uświadamia, właśnie relacje z tym marzeniem rozdzierały społeczeństwo już na początku lat 90. Częsty stereotypowy sąd głosi, że podzieliliśmy się wtedy z grubsza na tych, którzy rzucili się w nowoczesność oraz przyszłość, i na „sieroty po PRL", przestraszone zmianami i im niechętne. Określał ich epitet „homo sovieticus". Oczywiście, jakaś część społeczeństwa nigdy nie wyszła mentalnie z PRL, ale - jak myślę - większą rolę w wyrastaniu społecznych trwałych animozji, jak się później okazało, odegrało nie sieroctwo po dawnym reżimie, lecz szybkie osierocenie po wielkich nadziejach, jakie rozbudziły nowe czasy. Bo rozbuchały się też wtedy nierówności, także w sprawie szans na sukces.

Nowi kapitaliści
Znaczna część Polski eksplodowała przedsiębiorczością. Wolny rynek uwolnił potężną energię skierowaną na bogacenie się. Początki były spektakularne, choć niezbyt estetyczne. Pamiętam polskie miasta, ulice, place usłane łóżkami i straganami, z których początkujący przedsiębiorcy sprzedawali towary, często tandetne, przywiezione z Zachodu. Ten rodzaj handlu przez jakiś czas prosperował, jednak my, nabywcy, zaczęliśmy żądać czegoś więcej, szerszego wyboru i lepszej jakości. Rodziły się więc stabilne sklepy oferujące bardziej zróżnicowaną paletę towarów. Wypierały handel uliczny, co stanowiło źródło konfliktów; jak opisuje Przeperski, w pewnym mieście część handlarzy tracąca klientów uznała, że winę za to ponoszą miejskie władze, które pozwalają na powstawanie sklepów. Takich miast było rzecz jasna więcej, bo owe rzesze małych przedsiębiorców po raz pierwszy zetknęły się z niemiłym zjawiskiem, jakim jest konkurencja oraz groźba utraty dorobku.

CDN...
- diabollo Re: Prawie Zachód 11.11.26, 06:31
  
  Ludzie w biegu uczyli się reguł kapitalizmu, a ponieważ ciężko harowali i ryzykowali, rodziło się wśród nich, w tej powstającej klasie średniej, przekonanie, że nikomu nic nie są dłużni - ani państwu, ani reszcie społeczeństwa, zwłaszcza tej jego części, która wskutek przemian nagle zbiedniała czy bezpowrotnie straciła pracę. Od początku naszej transformacji koncepcja państwa solidarnego była nader często wyklęta w bogacących się grupach społecznych. Ta niechęć obejmowała również przymus płacenia podatków, a zwłaszcza polityki społeczne mające wspierać słabszych i biedniejszych. Egoizm ten wspierała zaś również część klasy politycznej i mediów uwiedzionych pędem do kapitalizmu.
  
  Owszem, nie wszyscy. O gospodarce społecznej solidarności mówił premier Tadeusz Mazowiecki, minister Jacek Kuroń tworzył zaczyn państwa socjalnego, wspierała go w tym spora część Unii Demokratycznej. Za takim państwem opowiadała się też spora część SLD, co ułatwiło tej partii wygraną w wyborach w 1993 roku. Ale hasło: „Twój los, twoja sprawa", było bardziej nośne niż przekonanie o tym, że silniejsi powinni być solidarni ze słabszymi. W tym sensie polska droga do kapitalizmu rozpoczęła się bardziej w stylu amerykańskim niż europejskim, bo w zachodniej części naszego kontynentu państwo socjalne stanowiło fundament demokracji liberalnej.
  
  Pasożyty i wyzyskiwacze
  Radykalny, amerykański model kapitalizmu, zwany neoliberalnym, którego symbolem stał się Leszek Balcerowicz, obejmował też stosunek rządu do jeszcze państwowych fabryk i zakładów pracy. Wiele z nich było niewydolnych, ale część mogła zapewne sprawdzić się na konkurencyjnym rynku, gdyby otrzymała na początku wsparcie państwa. Zapanowało jednak przekonanie, że rząd nie powinien się do tego mieszać, niech o przyszłości tych zakładów rozstrzygnie jedynie wolny rynek. Czyli często dzika prywatyzacja. Tak upadł choćby przemysł stoczniowy będący w całkiem niezłej kondycji.
  
  Oczywiście, nie tylko Balcerowicz opowiadał się za takim wariantem kapitalizmu. Z entuzjazmem wprowadzała go w życie pokaźna grupa dość młodych pracowników administracji. Było to, pisze Przeperski, doświadczenie pokoleniowe „i wyraźnie męskie. Grupa mężczyzn mniej więcej w tym samym wieku. Krótko przed czterdziestką, krótko po czterdziestce". Jak komentuje dziś jeden z nich, „zapewne należało więcej uwagi poświęcić skutkom społecznym", ale ich wiek oraz wiara, że wszystko jest możliwe, ograniczała „zdolność do refleksji. Ta przychodzi później".
  
  Ówczesna droga do kapitalizmu dodatkowo pogarszała sytuację pracownic i pracowników wielkich i mniejszych zakładów. Często bezrobotni, chwytający się prac dorywczych i - co równie ważne - wyzuci z dawnej stabilności oraz z nadziei na przyszłość nie czuli się pełnoprawnymi uczestnikami i uczestniczkami rodzącej się demokracji. Bo ich troską było to, jak przetrwać w niespodzianie trudnych czasach, a nie to, jaka ma być polska polityka. „Nie potrzebowałem rewolucji, tylko świętego spokoju" – mówi jeden z nich.
  
  Znaleźli się w dodatku pod ostrzałem tych, którym się wiodło. "Pasożyty żerujące na pomocy państwowej", "nieudacznicy" – takie epitety krążyły również w sferze publicznej. Zaś atakowani nie pozostawali dłużni, nazywając ludzi bogacących się złodziejami i wyzyskiwaczami.
  
  Właśnie wtedy, w latach 90., stanęły naprzeciw siebie dwie Polski: zaradna, prosperująca oraz ta, która wypadła z drogi do kapitalizmu.
  
  Długo nie zauważaliśmy tego fundamentalnego podziału, więc wzajemne uprzedzenia tylko krzepły. To one wielce przyczyniły się do zwycięstw PiS. I w różnych mutacjach trwają do dziś. Tak jak trwa rozbudzony wówczas społeczny egoizm odrzucający solidarność społeczną, choćby przez płacenie podatków na państwo socjalne. O czym świadczy na przykład kariera Konfederacji.
  
  Rachunek za błędy i zaniechania
  Takich ciągłości jest więcej, i to także w sprawach fundamentalnych. Przecież wybuch rodzimej przedsiębiorczości na początku przemian stworzył podwaliny późniejszego rozwoju Polski. Bez tego nie udałoby się nam tak skutecznie korzystać z unijnych funduszy.
  
  Ale po tamtym czasie odziedziczyliśmy też chwiejną, słabującą demokrację. Nie tylko wskutek systemowego lekceważenia słabszych i wykluczonych. Wielce przyczyniła się do tego bierność elit politycznych w kwestii wychowania do demokracji. Nie uczono o niej w szkołach. Toteż w znacznej mierze lukę tę wypełnił Kościół na lekcjach religii. A wielu biskupów i księży marzyło nie o demokracji liberalnej, lecz o państwie teokratycznym w rodzaju dyktatury Salazara. W dodatku marzenia te wspierała już wówczas istniejąca fundamentalistyczna prawica.
  
  W efekcie opresyjny konserwatyzm uderzający choćby w prawa kobiet, zwłaszcza w prawo do aborcji, i – jak dziś mówimy – w osoby LGBT+ – władał wielką częścią zbiorowej mentalności. Współczesne rozpanoszone mizoginia i homofobia to też nasz spadek po transformacji.
  Nie winiłbym jednak za to wszystko pierwszej ekipy rządzącej. Bo rząd Mazowieckiego odziedziczył po PRL państwo upadłe, niezdolne do działania. Trzeba je było budować w pośpiechu, za pomocą skromnych środków i w permanentnym kryzysie. To było przedsięwzięcie iście szalone, niemożliwe do racjonalnego zaplanowania. Pierwszy rząd odziedziczył też potężną siłę Kościoła, któremu raczkująca demokracja nie miała jak się przeciwstawiać. Stąd m.in. lekcje religii w szkołach czy kościelne przywileje finansowe.
  
  CDN...
  - diabollo Re: Prawie Zachód 11.11.26, 06:32
    
    Dużo większa odpowiedzialność za błędy i zaniechania spada na kolejne rządy działające w bardziej komfortowych warunkach. Nie potrafiły one, ba, jak pamiętam, nawet nie bardzo chciały tworzyć korekty pierwszej fazy przemian. Dlatego wciąż jesteśmy tak silnie uwikłani w tamte lata i tamte wybory.
    
    Prawie Zachód. Historie polskiej transformacji
    
    Michał Przeperski
    
    Wydawnictwo PORT 2026

Najnowsze z forum Człowiek, Etyka, Społeczeństwo

Zaloguj się