Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"

Drzewko
Od najstarszego
Od najnowszego

broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:19

Banknoty zastępcze gminy Nowa Wieś.

Osada Nowa Wieś leżąca nad Kochłówką (zwaną też Potokiem Bielszowickim)
wzmiankowana jest w źródłach historycznych już od początku XVII wieku.
Intensywny rozwój miejscowości nastąpił z początkiem XIX wieku, co związane
było z uruchomieniem tu przez hrabiego Łazarza Henckla von Donnersmarcka huty
żelaza „Antonia”, nazwanej tak na cześć jego żony. W 1828 z gminy Nowa Wieś
wydzielono jednak odrębną jednostkę Wirek, która w późniejszym czasie zmieniła
swoją nazwę na Antonienhütte. W okresie I wojny światowej i
bezpośrednio po niej Nowa Wieś była samodzielną gminą wchodzącą
w skład powiatu katowickiego, a Wirek miał wtedy status obszaru dworskiego.
Na terenie gminy zwanej wtedy Neudorf O.S. pierwszy banknot zastępczy pojawił
się zaraz po wybuchu wojny, latem 1914 roku. Emitentem był miejscowy oddział
Związku Kobiet Niemieckich, a nominał waloru wynosił 50 fenigów. Trudno
powiedzieć coś więcej o samej emisji, zasadach obiegu tego pieniądza, czy
warunkach jego wykupu, zwłaszcza że nie określono też żadnej daty. Same
notgeldy należą dziś do walorów bardzo rzadkich i trudno je pozyskać na naszym
rynku kolekcjonerskim.
Do emisji samorządowych banknotów zastępczych doszło dopiero w 1917 roku, gdy
zaczął znikać z obiegu drobny pieniądz monetarny. W dniu 1.IV.1917 r gmina
wprowadziła do obiegu serię notgeldów obejmującą trzy nominały; 10, 25 fenigów
i ½ marki, określając ich datę ważności do 30.IX.1917 r. Wykonane zostały na
kolorowych kartonikach w firmie gliwickiej. Na ich awersach określono nominały,
emitenta, terminy obiegu i umieszczono też tu podpis naczelnika gminy. Na
rewersach również przedstawiono nominał bonu, jego numerację oraz umieszczano
tu pieczęć gminną z napisem „Gemeinde Neudorf- Kreis Kattowitz”. Nakłady tego
pieniądza były stosunkowo duże, bo prawdopodobnie rzędu kilku tysięcy. Na tym
działalność emisyjna władz samorządowych Nowej Wsi definitywnie się zakończyła.
Z uwagi na bliskość Wirku i liczne wzajemne powiązania mieszkańcy gminy mogli
zapewne posługiwać się też notgeldami tej miejscowości. Po oficjalnym
podzieleniu Górnego Śląska między Polskę i Niemcy zarówno Nowa Wieś, jak i
Wirek (gdzie zresztą wyniki Plebiscytu nie wypadły korzystnie dla Polski)
znalazły się w granicach naszego państwa. Już w 1924 roku do Nowej Wsi
przyłączono Wirek i szybko przystąpiono do budowy ratusza, który w 1930 r
został oddany do użytku. Budynek ten jest obecnie siedzibą Sądu Rejonowego.
W 1947 przemianowano nazwę gminy na Wirek, który dwa lata później uzyskał prawa
miejskie, lecz po kolejnych dwóch latach został przyłączony do Nowego Bytomia.
Gdy w 1959 Nowy Bytom połączono z Rudą tworząc miasto Ruda Śląska, Wirek stał
się jedną z jej dzielnic. Zwyczajowa już teraz nazwa Nowa Wieś ciągle
funkcjonuje w świadomości mieszkańców dzielnicy, jak też całego miasta.
broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:21

Wireckie notgeldy.

Związek Spożywców „Antonienhutte” mający swoją siedzibę w Wirku, powstał z
końcem XIX wieku. Status spółki akcyjnej, w której najpoważniejszymi
akcjonariuszami byli Donnersmarckowie, miał niewątpliwie duży wpływ na to, iż
przedsiębiorstwo rozwijało się pomyślnie. Stosunkowo szybko utworzona została
sieć sklepów, piekarń i magazynów we wszystkich gminach górnośląskich powiatów
oraz miastach gdzie zaangażowany był kapitał Donnersmarcków.
W momencie wybuchu I wojny światowej szybki zanik pieniądza kruszcowego w
obiegu najdotkliwiej był odczuwany właśnie w handlu detalicznym, tym bardziej
że ludność, a zwłaszcza mieszkańcy strefy przygranicznej, gromadziła zapasy
żywności na „czarną godzinę”. Aby więc ułatwić codzienne zakupy swoim klientom
Związek Spożywców „Antonienhutte” już w sierpniu 1914 roku zdecydował się
wystawić własne, zastępcze środki pieniężne. Przykład do takich nie w pełni
legalnych, ale z konieczności tolerowanych praktyk dały władze samorządowe i
potentaci przemysłowi.
Pierwsza, krótkoterminowa emisja Związku Spożywców objęła tylko nominał 1
marki. Walory te wykonano prowizorycznie na zwykłej maszynie do pisania,
opatrując zapewne te kartki pieczęcią firmy i podpisami osób odpowiedzialnych
za emisję. Dziś są to unikaty praktycznie nie spotykane na rynku
kolekcjonerskim, więc niewiele więcej można na ten temat napisać.
Ten skromny początek okazał się być niewystarczającym dla potrzeb firmy oraz
jej klientów i prawdopodobnie już we wrześniu doszło do kolejnej emisji.
Tym razem przygotowano się do tego starannie. Notgeldy te wykonano techniką
drukarską na białym kartonie (możliwe że wykonano je w działającej wtedy w
Wirku drukarni). Jednostronny nadruk obejmował nominał waloru (1 lub 2 marki)
oraz szerszy tekst informacyjny, skierowany do użytkownika który przyjmował je
przecież na zasadzie dobrowolności. Pewnym zabezpieczeniem tej emisji była
zastosowana numeracja walorów, niebieska pieczęć firmowa i dwa odręczne
podpisy. Określono też ich datę ważności do 31.XII.1914 roku.
Po tym okresie miał nastąpić wykup notgeldów za państwowe środki płatnicze,
jednak ciągle odczuwany niedostatek oficjalnego pieniądza o tych nominałach
skłonił firmę do przeprowadzenia kolejnej, nieomal identycznej emisji. Tym
razem jednak na kartonikach o nominałach 1 i 2 marek widniała data ważności
15.III.1915. Stare walory zostały więc w pewnej mierze wymienione na nowe, a te
z kolei w marcu 1915 roku były sukcesywnie wycofywane ze sklepów, a reszta
zapewne wykupiona na określonych wcześniej warunkach.
Po nieomal rocznej przerwie, gdy państwo jakoś unormowało obieg pieniądza,
sytuacja znowu się powtórzyła, bo przecież Niemcy nie były przygotowane do
prowadzenia wieloletniej wyniszczającej wojny. W 1916 roku ponownie masowo
pojawia się na lokalnym rynku pieniądz zastępczy.
Wtedy właśnie doszło do ostatniej edycji notgeldów „Antonienhutte”. Tym razem
był to nominał 50 fenigów, w bardzo ciekawej, podobnej do znaczka formie. Nie
sprecyzowano na nim daty emisji, a jedynie datę ważności 30.VI.1916 r.
Zbieżność z formą znaczka nie dotyczy tylko ząbkowania. Odwrotna strona miała
klej, dzięki czemu można było je lepić na odpowiednich kartonikach, poprawiając
tym samym ich trwałość, bo drukowano je w kolorze zielonym na białym papierze,
który łatwo się niszczył.
Na tym działalność „emisyjna” tej firmy w zakresie banknotów zastępczych
definitywnie się zakończyła.
- broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:22
  
  Parafialne pieniądze zastępcze.
  
  Gdy w przeddzień wybuchu I wojny światowej Niemcy zawiesiły wymienialność marki
  na złoto, szybko zaczęły znikać z obiegu monety złote, a potem nawet srebrne.
  Złoty kruszec starało się ściągnąć z obiegu przede wszystkim państwo, ale i
  ludność pochowała po części kruszcowe monety (głównie srebrne) na „czarną
  godzinę”. W pierwszym miesiącu wojny, w sierpniu 1914 roku, praktycznie
  poznikały z obiegu monety o nominałach od ½ do 20 marek, co bardzo utrudniało
  realizację codziennych zakupów ludności. Ratunkiem okazały się nieoficjalne,
  choć z konieczności tolerowane przez władze, emisje pieniądza zastępczego w
  postaci prowizorycznie wykonanych bonów, wydawanych przez władze samorządowe i
  większe zakłady przemysłowe.
  Walory te cechował niewielki obszarowo obieg (gmina, miasto) i krótki czas
  ważności, po którym emitenci zobowiązani byli wykupić je za państwowe środki
  pieniężne.
  Długotrwała i wyniszczająca wojna, militarna klęska Niemiec, wrzenie
  rewolucyjne, straty terytorialne i powojenne trudności gospodarcze doprowadziły
  do tego, że pieniądz zastępczy w Niemczech był przydatny w czasie całej dekady
  1914 – 1924 i kres tego typu emisjom położyła dopiero przeprowadzona po okresie
  hiperinflacji reforma marki niemieckiej z 1924 r. W całej dekadzie pojawiło się
  pojawiło się około 100 000 różnorodnych zastępczych walorów pieniężnych, z
  czego na samym tylko Śląsku około 4000.
  Ewenementem w skali tego regionu, a właściwie nawet całego terenu Niemiec który
  po 1945 roku przyłączono do Polski, jest kochłowicka emisja parafii
  rzymskokatolickiej, gdyż inne tego typu banknoty zastępcze (zwane notgeldami)
  na tym obszarze wydawały głównie instytucje kościoła protestanckiego. Jest to
  więc jedyny przypadek pieniądza parafialnego.
  Inicjatorem tej emisji notgeldów był ówczesny kochłowicki proboszcz – ks.
  Ludwik Tunkel. Kapłan ten objął tę parafię w 1893 roku i szybko dał się poznać
  jako dobry gospodarz, któremu bardzo zależało na jej rozwoju, jak też na
  rozwoju samej gminy. Do dzisiaj mówi się o nim, że „zastał Kochłowice
  drewniane, a zostawił murowane”. Wiele zawdzięczają mu też sąsiednie tereny,
  czyli dzisiejsze dzielnice: Halemba, Wirek i Bykowina.
  Proboszcz ten, właśnie w sierpniu 1914 roku wydał parafialne bony o nominałach
  1 i 2 marek, chcąc tym sposobem ułatwić swoim parafianom realizację drobnych
  transakcji (zakupów). Wykonano je na białych kartonikach, z czarnym nadrukiem
  określającym nominał i teren obiegu. Jako pewnego rodzaju zabezpieczenie emisji
  stosowano pieczęć parafialną i dwa odręczne podpisy, z których jeden jest
  autografem samego księdza L. Tunkla. Trudno dziś precyzyjnie określić czas
  obiegu i zasady wykupu, bo dostępne źródła nic na ten temat nie mówią. Edycja
  była jednak niewielka, gdyż walory te na dzisiejszym rynku kolekcjonerskim
  pojawiają się bardzo rzadko.
  Kochłowicki proboszcz po plebiscycie i III powstaniu śląskim musiał opuścić
  swoją ukochaną parafię. Był kapłanem o opcji proniemieckiej, głęboko uwikłanym
  w powojenne spory narodowościowe dotyczące podziału Górnego Śląska. Będąc
  postacią wybitną, nie mógł tego uniknąć, bo przecież został oficjalnie
  wysunięty przez wrocławskiego biskupa A. Bertrama i dyplomację watykańską do
  stanowiska niezależnego administratora stolicy apostolskiej na teren
  plebiscytowy. Konkurował w tym z kandydatem strony polskiej, księdzem Teodorem
  Kubiną. Żadna z opcji narodowych jednak tej rywalizacji nie wygrała, bo
  ostatecznie zdecydowano się na nuncjusza apostolskiego Achillesa Rattiego.
  Dzisiaj na to wszystko możemy już patrzeć z odpowiednim dystansem i doceniając
  zasługi ks. L. Tunkla, cieszyć się z tego, że patronuje teraz jednej z
  kochłowickich ulic. Na pamiątki po nim, jak w przypadku tych notgeldów,
  spoglądajmy zaś zawsze z dużym pietyzmem, doceniając zawartą w nich historię
  minionych lat.
- broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:22
  
  Gminne banknoty zastępcze Kochłowic.
  
  Gdy w momencie wybuchu i początkach I wojny światowej, w sierpniu 1914 roku,
  zabrakło na rynku niemieckim pieniądza monetarnego o określonych nominałach, od
  razu pojawiło się wielu lokalnych wystawców banknotów zastępczych zwanych
  notgeldami, co pozwoliło zaradzić zaistniałym trudnościom.
  
  W Kochłowicach pojawiły się wtedy bony o nominałach 1 i 2 marek, emitowanych z
  inicjatywy ks. L. Tunkla przez tutejszą parafię, co nieco unormowało lokalny
  obieg pieniądza.
  
  Niemiecki rynek pieniężny ustabilizował się już w 1915 roku i wydawało się, że
  lokalne emisje zastępcze już nie będą miały miejsca. Państwo to jednak nie było
  przygotowane do prowadzenia długotrwałych, wyniszczających działań wojennych. Z
  powodu zaistniałych trudności gospodarczych jednak już w kolejnym roku powoli
  wprowadzano do obiegu kolejne pieniądze zastępcze, które tym razem zaradzić
  miały zanikowi w obiegu monety zdawkowej, bitej wcześniej w mennicach
  państwowych z brązu i niklu.
  
  Tak też w końcu stało się i w Kochłowicach, gdzie dokładnie 01.01.1917 r władze
  gminy wprowadziły do obiegu serię bonów o nominałach 10, 25 i 50 fenigów.
  Walory te ważne były do 01.07.1917 r. Zapewne po tym okresie miały zostać
  wykupione od mieszkańców za pomocą oficjalnych środków płatniczych, jednak
  walory te okazały się być bardzo potrzebne do realizacji najdrobniejszych,
  codziennych transakcji. Dokładnie więc 01.06.1917 r doszło do drugiej edycji
  obejmującej jednak tym razem tylko nominały 10 i 50 fenigów, określając ich
  ważność do 31.12.1917 r. Nakłady pieniędzy tej drugiej serii były znacznie
  wyższe, co pozwoliło nie tylko wymienić stare notgeldy na nowe, ale też w pełni
  nasycić gminny rynek pieniężny niskonominałowymi walorami tego typu.
  
  Po utracie terminu ważności kasa gminna wykupywała te bony na wcześniej
  ustalonych warunkach, choć sporo ich pozostało jeszcze w rękach ludności, lub
  trafiło do pojawiających się już wtedy zbieraczy tych walorów.
  
  Dzisiaj na rynku kolekcjonerskim widuje się głównie pieniądze tej drugiej
  serii, produkowanej przez firmę gliwicką. Nominał 10 fenigów wydrukowany został
  na szaro-brązowym papierze, a 50 fenigów na papierze niebieskim. Na awersach
  określono nominał i emitenta oraz datę edycji i ważności. Dodatkowo opatrzono
  je faksymile podpisu osoby nadzorującej oraz suchą, tłoczoną pieczęciom gminną.
  Rewersy zawierają zaś tylko napisy stwierdzające, że bez pieczęci walory te są
  nieważne, bo liczono się już wtedy z możliwością pojawienia się fałszerstw.
  
  Pozostała więc nam dzisiaj ciekawa pamiątka z jakże trudnych lat wojennych, w
  których mieszkańcy Kochłowic jakoś przecież musieli sobie radzić.
  - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:23
    
    Nasza historia.
    
    Ujrzałyśmy światło dzienne w sierpniu 1914 roku, na terenie całych ówczesnych
    Niemiec, a w tym również w pruskiej prowincji Śląsk podzielonej wtedy na trzy
    rejencje: opolską, wrocławską i legnicką.
    Tragiczny to był okres, bo akurat wybuchła I wojna światowa i mocarstwa
    europejskie zwarły się z sobą w stalowym uścisku, brocząc obficie krwią swych
    obywateli. Poza liniami frontu toczyło się jednak życie, na którym fatum wojny
    odcisnęło też wyraźnie swoje piętno. Już w sierpniu 1914 roku w całych
    Niemczech szybko poznikały z obiegu monety srebrne i złote o nominałach od ½ do
    20 marek. Złoto starało się ściągnąć z rynku państwo, tworząc rezerwy z
    przeznaczeniem na zakup materiałów strategicznych. Wszelki pieniądz kruszcowy
    pochowała też stopniowo ludność na „czarną godzinę”, a tymczasem trzeba
    przecież było dokonywać codziennych zakupów, do realizacji których pieniądz o
    określonych nominałach był niezbędny.
    W takim to niespokojnym czasie my, banknoty zastępcze zwane notgeldami,
    wprowadzone zostałyśmy do obiegu na rynku wewnętrznym, by jakoś prowizorycznie
    zaradzić zaistniałym trudnościom. Naszymi wystawcami były najczęściej władze
    samorządowe, ale również większe zakłady pracy i spółdzielnie. Nie było to w
    pełni legalne, jednak z konieczności tolerowane przez państwo. Miałyśmy pełnić
    swoje funkcje płatnicze tylko na określonym, niewielkim terenie (gmina, miasto,
    powiat) i w stosunkowo krótkim czasie, po którym emitent zobowiązany był nas
    wykupić. Choć przyjmowane byłyśmy przez ludność na zasadzie dobrowolności
    (prawdę powiedziawszy dość niechętnie), to jednak w sytuacji gdy nie było
    pieniądza kruszcowego o najpotrzebniejszych nominałach, starałyśmy się jak
    najlepiej spełniać nasze zadania. Ułatwiałyśmy w ten sposób życie cywilnej
    ludności w pierwszych miesiącach wojny.
    Gdy z końcem 1914 roku wprowadzono do obiegu duże ilości niskonominałowego,
    oficjalnego pieniądza papierowego praktycznie znikłyśmy z portfeli mieszkańców
    Niemiec, podobno bez prawa powrotu. Stało się jednak inaczej, bo wojna ciągle
    trwała i wyniszczała narody. W 1916 roku okazało się, że Niemcy nie były
    przygotowane do długotrwałych walk na frontach. Gospodarka państwa
    ukierunkowana na zbrojenia zaczęła wyraźnie niedomagać w sferze cywilnej i w
    efekcie znowu okazałyśmy się niezbędne.
    Tym razem władze terenowe i szereg przedsiębiorstw wprowadziły do obiegu wiele
    bardzo różnorodnego pieniądza zastępczego w postaci notgeldów monetarnych i
    papierowych. Nie konkurowałyśmy jednak już wtedy z banknotami państwowymi,
    stałyśmy się drobnym pieniądzem zdawkowym, nominowanym w fenigach, bo tych
    zaczęło na rynku lokalnym bardzo brakować. Takie drobne monety bito wcześniej w
    brązie i niklu, teraz już deficytowych materiałach strategicznych.
    Ta rola przypadła więc nam aż do samego końca wojny. Kres frontowych zmagań nie
    oznaczał jednak końca naszej misji. Wręcz przeciwnie, stałyśmy się jeszcze
    bardziej potrzebne. Koniec wojny to przecież w Niemczech początek rewolucji i
    pogłębienie się trudności gospodarczych w związku ze stratami wojennymi,
    kryzysem wewnętrznym, ubytkami terytorialnymi i koniecznością wypłacenia
    ogromnych reparacji wojennych.
    W tej sytuacji Bank Rzeszy wręcz zachęcał do emisji lokalnego pieniądza, co też
    stało się faktem. Po raz kolejny uzupełniałyśmy więc wydatnie lokalny rynek
    finansowy, teraz już bez ograniczeń nominałowych (od fenigów po marki), bo
    przecież wojna i niepewna sytuacja doprowadziły do wyraźnego skoku inflacyjnego
    marki niemieckiej. Wydawało się jednak, że stopniowo wszystko się unormuje,
    czego widocznym objawem był fakt, iż już w 1920 roku nasza rola autentycznego
    lokalnego pieniądza traciła na znaczeniu
    W międzyczasie zyskałyśmy jednak szeroką popularność jako walory
    kolekcjonerskie. Szybko rosło grono zbieraczy w całym państwie, co emitenci
    również starali się wykorzystać. Władze samorządowe w latach 1920-1922 całymi
    seriami wydawały pięknie opracowane graficznie notgeldy z widokami okolicy,
    zabytkami, motywami historycznymi i innymi. Prezentowano nas zbieraczom z jak
    najlepszej strony, aby wzbudzić w nich chęć włączenia tych walorów do zbiorów,
    a zarazem wywołać pożądany efekt reklamowy. Najważniejsze było jednak to, że
    tym sposobem miasta i gminy pozyskiwały dodatkowe środki, dzięki którym mogły
    lepiej służyć lokalnej społeczności.
    My, pieniądze zastępcze, miałyśmy w tym znaczący udział i do dzisiaj jesteśmy
    dumne z tego, że nie zawiodłyśmy również w tych trudnych, powojennych czasach
    które w nieodległej przyszłości miały stać się jeszcze cięższe. Już w 1922 roku
    wyraźnie przyspieszyła inflacja marki niemieckiej, by w następnym roku przejść
    w fazę hiperinflacji. Szaleńcze tempo deprecjacji pieniądza dotkliwie dało się
    we znaki ludności żyjącej z pracy najemnej i drobnym przedsiębiorcom. Była to
    dla nich ekonomiczna ruina, bo przecież w listopadzie 1923 roku, gdy marka
    osiągnęła dno inflacji, jeden ówczesny dolar amerykanski wart był 4 200 000 000
    000 marek.
    W okresie hiperinflacji również notgeldy odegrały poważną rolę, bo starano się
    tymi emisjami nasycić rynek stale tracącym na wartości pieniądzem. Nominały
    tysięcy marek szybko zastąpiły miliony, te z kolei miliardy, a potem nawet
    biliony. Wszystko to działo się w fatalnym roku 1923, aż w końcu doszło do
    przeprowadzenia radykalnej reformy walutowej. W ostatnim momencie pojawiły się
    jeszcze „twarde” notgeldy nominowane w złotych fenigach i markach oraz
    niemieckie bony dolarowe. Kres naszemu istnieniu jako pieniądza zastępczego
    położył dopiero szczęśliwy finał reformy marki niemieckiej w 1924 roku.
    Przestałyśmy więc ostatecznie pełnić funkcje pieniądza obiegowego, zadowalając
    się już tylko rolą poszukiwanych przez liczne rzesze zbieraczy walorów
    kolekcjonerskich.
    Na Śląsku nasza historia toczyła się podobnie jak w całych Niemczech, choć
    warto podkreślić, że ta prowincja pruska zajęła zaszczytne III miejsce
    wśród „landów” niemieckich, plasując się po Bawarii i Nadrenii pod względem
    różnorodności naszych emisji. W każdej z trzech rejencji pojawiłyśmy się
    licznie, choć nasze emisje miały tam specyficzny charakter. W rejencji
    legnickiej najciekawiej prezentowały się edycje Zielonej Góry, jako że miasto
    to słynęło ze swych sadów i winnic oraz produkowanego tu wina. Poza tym trzeba
    tu też wspomnieć o notgeldach z terenu Dolnych Łużyc, gdyż ten region połączony
    był administracyjnie ze Śląskiem.
    W rejencji wrocławskiej bardzo wiele nas ukazało się w samej stolicy Śląska,
    ale i tutaj prym wiodło inne miasto. To Wałbrzych okazał się właściwie stolicą
    śląskich notgeldów. Skoncentrował się tu przemysł wydobywczy i inny, wiec siłą
    rzeczy zapotrzebowanie na tego typu pieniądz było duże, a i magistrat starał
    się maksymalnie korzystać z takiego źródła zasilenia samorządowej kasy.
    Najciekawiej jednak nasze losy potoczyły się na terenie rejencji opolskiej. Tu
    właśnie wystąpiła największa różnorodność emitentów, a wpływ na to miał
    rozwinięty okręg przemysłowy. Tak ogromne skupisko kopalń, hut i innych
    zakładów z liczną rzeszą pracowników nie mogło obejść się bez odpowiedniej
    ilości środków pieniężnych. Gdy więc dostęp do państwowej waluty był
    utrudniony, walory zastępcze okazały się wręcz niezbędne. Byłyśmy więc tutaj
    przez cały ten trudny czas. Po wojnie, z końcem 1919 roku mogłyśmy się już
    oficjalnie nazywać notgeldami górnośląskimi, bo przecież wtedy przekształcono
    dotychczasową rejencję w prowincję Górny Śląsk w ramach Prus. Czekały nas
    jednak dalsze zawirowania polityczne, w których brałyśmy aktywny udział. Przed
    nami był przecież Plebiscyt, który zadecydować miał o przynależności państwowej
    spornego obszaru górnośląskiego. To nasze strony (awersy i rewersy) służyły
    szeroko pojmowanej propagandzie plebiscytowej
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:23
      
      Pieniądz zastępczy Lipin.
      
      Lipiny z początkiem XX wieku miały status samodzielnej gminy wiejskiej,
      wchodzącej w skład ówczesnego powiatu bytomskiego. Oczywiście licząc już wtedy
      ponad 18 tysięcy mieszkańców mogły konkurować z niejednym miasteczkiem. Szybki
      wzrost liczby ludności Lipin związany był z intensywnie rozwijającym się tu w
      XIX wieku górnictwem oraz hutnictwem.
      W momencie wybuchu I wojny światowej w całych ówczesnych Niemczech odczuwany
      był dotkliwy brak pieniądza monetarnego o nominałach od 1/2 do 20 marek. Monety
      złote i srebrne praktycznie znikły z obiegu, a przecież były niezbędne przy
      codziennych zakupach. Aby jakoś zaradzić zaistniałym trudnościom władze
      samorządowe często wydawały własne bony pieniężne, które na danym terenie i w
      stosunkowo krótkim czasie zastępowały bilon kruszcowy. Lipiny, gdzie większość
      mieszkańców utrzymywała się z pracy w przemyśle, również poszły tym śladem.
      Zarząd gminy w sierpniu 1914 roku wprowadził do obiegu własny pieniądz
      zastępczy w postaci bonów o nominałach 1/2, 1, 2 i 5 marek. Wykonano je na
      białych kartonikach. Na jednej ze stron takiego waloru drukowano nominał i
      numerację, a na odwrocie umieszczano pieczęć gminną i dwa podpisy (zapewne
      naczelnika i skarbnika gminy). Umieszczona na pieczęci data 1879 nawiązuje do
      roku w którym miejscowość uzyskała samodzielność administracyjną, poprzez
      wyodrębnienie jej z gminy Chropaczów. Lipińskie bony już jesienią 1914 roku
      zostały wykupione, lub ściągnięte z obiegu. Dokonano potem ich unieważnienia
      poprzez przekreślenie ich awersów i rewersów po przekątnej.
      Do kolejnej emisji notgeldów doszło dopiero w 1917 roku, gdy społeczeństwo
      Niemiec bardzo dotkliwie już odczuwało skutki prowadzonej wojny. W tym czasie
      właśnie zjawisko emisji różnorodnych pieniędzy zastępczych ponownie rozkwitło
      na dobre. Zarząd Lipin wprowadził wtedy do obiegu bon o nominale 50 fenigów, co
      podobnie jak wcześniejsza edycja miało na celu ułatwienie mieszkańcom
      realizację drobnych zakupów.
      Zapewne w tym samym czasie pojawiły się tu też notgeldy prywatne. Wystawcami
      bonów o nominałach 25 i 50 fenigów były firmy handlowe (sklepy) Maxa Finke i
      Maxa Kowalskiego. Podobnie jak w przypadku pieniędzy gminnych, posłużono się tu
      kartonikami z nominałem i podpisem na jednej stronie oraz pieczęcią firmową na
      odwrocie.
      Choć zastępcze banknoty i bony były w naszym regionie czymś powszechnym w całej
      dekadzie 1914-1924, to jednak w samych Lipinach już później do takich edycji
      nie dochodziło.
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:24
      
      Banknoty zastępcze Mikołowa 1914-1921.
      
      Z początkiem XX wieku Mikołów był gminą miejską wchodząca w skład powiatu
      pszczyńskiego. Miasto liczyło ponad 8000 mieszkańców. Rozwijał się tu przemysł,
      rzemiosło, handel i rolnictwo.
      W momencie wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914 roku, podobnie jak w
      innych miastach na terenie Niemiec dotkliwie był tu odczuwany niedobór
      pieniądza kruszcowego w obiegu. Monety złote i srebrne ludność pochowała „na
      czarną godzinę”. Państwo zaś zawiesiło wymienialność marki na złoto i wszelkimi
      sposobami starało się ściągnąć ten kruszec z obiegu. Stworzyło to wiele
      problemów przy normalnych zakupach, a przecież wzrósł wtedy popyt na artykuły
      spożywcze.
      Aby jakoś zaradzić zaistniałym trudnościom władze samorządowe, różne
      instytucje, jak też prywatni przedsiębiorcy wydali własne, zastępcze środki
      pieniężne w postaci bonów, choć nie było to w pełni legalne. W Mikołowie emisje
      lokalnych środków pieniężnych zainicjowała miejscowa Kasa Oszczędnościowo-
      Pożyczkowa, która prawdopodobnie już w sierpniu 1914 roku wprowadziła do obiegu
      walory pieniężne o nominałach 50 fenigów i 1 marki. Wydrukowano je na
      ciemnoszarym kartonie określając nominał, miejscowość i rok emisji na stronie
      głównej. Odwrotna strona zawierała pieczęć identyfikującą właściwego emitenta,
      z dołączonym napisem określającym gwarancje ważności tych środków pieniężnych
      oraz z dwoma odręcznymi podpisami. Wielkość emisji nie była duża i większość z
      tych bonów została z całą pewnością jeszcze w 1914 roku wykupiona przez kasę za
      państwowe środki płatnicze, co musiało być zagwarantowane. Trudno sprecyzować
      szczegóły dotyczące tych bonów, tym bardziej, że są to dzisiaj walory bardzo
      rzadko spotykane na naszym rynku kolekcjonerskim, choć poszukiwane przez wielu
      zbieraczy.
      Następne pieniądze zastępcze pojawiły się w Mikołowie dopiero w 1917 roku, a
      ich wystawcą był już magistrat. Od tego zresztą momentu władze samorządowe
      wielokrotnie emitowały takie właśnie walory, ograniczając się jednak do
      najbardziej przydatnych, niskich nominałów 25 i 50 fenigów. Pierwsza edycja
      miejska nastąpiła 15.I.1917 roku, z określeniem daty ważności do 31.IV.1917 r.
      Kolejne już notgeldy o takich nominałach miały datę emisji 10.VI.1917 r. Tym
      razem nie określono już na nich daty ważności. Zapewne więc pomocą służyła tu
      prasa lokalna, gdzie określano termin i warunki wykupu. Trzecia już edycja
      magistratu Mikołowa nastąpiła 25.VII.1918 roku. Tym razem notgeldy zostały
      wykonane na miejscu. Te walory miały zresztą kilka odmian, nieistotnych dla ich
      użytkowników, ale ważnych dla zbieraczy, którzy już wtedy dość licznie się
      pojawili. I tym razem nie określono na bonach terminu ważności, posiłkując się
      zapewne zamieszczeniem w prasie odpowiedniego anonsu, w terminie w którym ta
      sprawa była już pilna.
      Niemiecki katalog notgeldów śląskich autorstwa H. Meyera wyszczególnia też
      emisję z datą 15.XII.1918 roku, jednak osobiście w trakcie mych
      kolekcjonerskich poszukiwań z takimi walorami się nie zetknąłem. Sam autor
      katalogu określa je zresztą jako unikatowe.
      Najczęściej dziś spotykanymi banknotami zastępczymi Mikołowa są walory emisji
      dwujęzycznej z 1921 roku. Wydano je dla upamiętnienia plebiscytu na Górnym
      Śląsku, który zresztą w tej miejscowości wypadł niekorzystnie dla strony
      polskiej, choć większość mieszkańców było Polakami. Taki wynik był właściwie
      dużym zaskoczeniem, ale zdecydowały tu głosy dość sporej liczby emigrantów.
      Same walory miały już znacznie ciekawszą szatę graficzną, z napisami w języku
      polskim i niemieckim. Na stronie polskojęzycznej znajduje się ilustracja
      starego kościoła św. Wojciecha (dziś Matki Boskiej Śnieżnej). Na stronie
      niemieckojęzycznej zaprezentowano nowy kościół św. Wojciecha. Oczywiście i tym
      razem kasa miejska gwarantowała wykup tych walorów, jednak trzeba tu podkreślić
      wyraźnie odmienny charakter tej emisji. W tym czasie nie było akurat specjalnej
      potrzeby wprowadzania na lokalny rynek specjalnych środków pieniężnych.
      Zaważyły tu więc względy propagandowe, reklamowe i właściwie chęć pozyskania
      dodatkowych środków pieniężnych do kasy miejskiej. Walory te mieszkańcy
      zachowali sobie po prostu na pamiątkę, no i w dużej mierze trafiły do zbiorów
      kolekcjonerskich, ulegając tym samym rozproszeniu po całych Niemczech.
      Chcąc przedstawić Czytelnikom tematykę mikołowskich notgeldów, mogę zrobić to
      tylko fragmentarycznie. Moje własne zbiory są niepełne i nie mam dostępu do
      tekstów źródłowych. Jestem przekonany jednak, że sam temat wart jest bliższego
      zainteresowania historyków, którzy opracowaliby go całościowo.
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:25
      
      Papierowy pieniądz zastępczy gminy Bielszowice 1914-1922.
      
      Bielszowice w omawianym okresie były gminą wchodzącą w skład powiatu Zabrze (
      Hindenburg ) , a obecnie stanowią dzielnicę Rudy Śląskiej.
      Pierwsza edycja pieniądza zastępczego tej gminy nastąpiła już w sierpniu 1914
      roku. Wydrukowano wtedy kartonowe notgeldy o nominałach ½, 1, 2, 5 marek.
      Nieprzypadkowo wybrano właśnie te wielkości, bo bony te zastąpić miały
      znikające szybko z obiegu monety srebrne. Pieniądze te ważne były do końca 1914
      roku i gmina gwarantowała ich wykup po tym terminie za pomocą państwowych
      środków płatniczych. Istniało wiele drobnych odmian tych walorów z uwagi na
      zastosowanie różnych odcieni kolorowego papieru, kroju czcionki drukarskiej i
      innych pomniejszych szczegółów. Najciekawszą odmianę stanowią kartoniki
      zaopatrzone pieczęcią gminną z napisem „Gemainde Bielschowitz- Kr. Hindenburg
      O/S”. Prawdopodobnie jest to efekt rozwijającego się już w czasie wojny
      zbieractwa tych walorów. W kasie gminnej musiał pozostać pewien zapas
      niewykorzystanych odcinków, które po zmianie nazwy powiatu Zabrze na Hindenburg
      zaopatrzono nową pieczęcią i rozprowadzono odpłatnie wśród kolekcjonerów. Nie
      można jednak wykluczyć ponownego wprowadzenia do obiegu tego pieniądza (może w
      1916 roku), co w przypadku innych gmin sporadycznie się zdarzało.
      
      Do kolejnej emisji usprawniającej obieg pieniądza na terenie Bielszowic doszło
      dopiero z początkiem 1917 roku. Puszczono wtedy w obieg dwa bony drukowane
      jednostronnie, o nominałach 25 i 50 fenigów, z datą ważności do 31.12.1917 r.
      Wielkość tej edycji była chyba niewystarczająca, bo już w połowie 1917 r
      gmina zdecydowała się wystawić kolejne walory o tych samych nominałach, jednak
      o zdecydowanie większym nakładzie i z datą ważności do końca 1918 roku. Te
      walory miały odmienną szatę graficzną od wcześniejszych i drukowane były już
      dwustronnie. Oczywiście kasa gminna gwarantowała wykup również tego
      niskonominałowego pieniądza, jednak w praktyce stosowano pewne utrudnienia.
      Zapewne wzorem innych emitentów wymieniano je na państwowe pieniądze, jeśli
      dostarczono do kasy większą ilość odcinków na pewną określoną kwotę ( 5, 10, 20
      marek ).
      Bezpośrednio po wojnie na terenie miejscowości był w obiegu pieniądz zastępczy
      wystawiony zbiorowo przez miasta i powiaty Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego,
      gdzie wśród emitentów wymieniono również powiat Hindenburg. Same Bielszowice na
      wydanie własnego pieniądza zastępczego zdecydowała się ponownie dopiero w
      okresie kampanii plebiscytowej mającej zadecydować o podziale Górnego Śląska.
      Oczywiście pieniądz tego typu służył głównie agitacji proniemieckiej. Emisja
      bielszowicka obejmowała w tym przypadku trzy nominały; ½, 1, 2 marki, różniące
      się też kolorystycznie ( odpowiednio w kolorze żółtym, czerwonym i zielonym ).
      Na każdym z tych notgeldów przedstawiono na awersie charakterystyczne budynki
      (część z nich istnieje po dzień dzisiejszy ), a na rewersie mapkę obszaru
      plebiscytowego. Agitacja za Niemcami na terenie tej gminy okazała się
      nieskuteczna, czego można się było spodziewać, bo przecież większość
      mieszkańców było Polakami i oddano zdecydowanie więcej głosów za Polską. Te
      bielszowickie notgeldy są właściwie jedyną tego typu pamiątką plebiscytową
      wystawioną na obszarze wchodzące dzisiaj w skład miasta Ruda Śląska.
      Podobny charakter miała ostatnia emisja samorządowych pieniędzy zastępczych.
      Znacząca rola Bielszowic w historii III powstania śląskiego pośrednio
      zaowocowała wydaniem w dniu 29.VII.1921 r. serii bonów upamiętniających
      właśnie ten czyn zbrojny polskiej ludności Górnego Śląska. Wydane zostały wtedy
      cztery nominały; 25, 50 fenigów, 1, 2 marki. Awersy tych walorów są identyczne
      i przedstawiają powstańca na tle płonących kopalń i hut, symbolizujących Górny
      Śląsk. Poszczególne rewersy natomiast przedstawiają:
      25 fenigów – odezwę W. Korfantego do powstańców
      50 fenigów – Komendę Placu w Bielszowicach
      1 marka - pochód Polaków po zwycięstwie
      2 marki - rozdzielenie walczących stron przez wojska aliantów.
      Napisy na tych notgeldach są już dwujęzyczne, a pieniądz ten ważny był do 1
      października 1922 roku, choć oficjalne przyłączenie gminy do państwa polskiego
      nastąpiło wcześniej.
      Dwie ostatnie serie tej gminy tylko częściowo pełniły rolę pieniądza, gdyż
      przeważała w tym przypadku ich rola propagandowa, pamiątkowa, jak też
      kolekcjonerska. Duże nakłady tych emisji zadecydowały
      o tym że dzisiaj właśnie te walory najłatwiej można pozyskać do zbioru.
      Na tym działalność emisyjna się zakończyła. Zastępcze banknoty inflacyjne już
      się tam nie mogły ukazać z uwagi na zmianę przynależności państwowej.
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:26
        
        Banknoty zastępcze Opola.
        
        W Opolu, stolicy rejencji o tej samej nazwie, w sierpniu 1914 roku nie ukazały
        się żadne banknoty zastępcze mające na celu usprawnienie drobnych rozliczeń
        pieniężnych, w sytuacji zaniku w obiegu monet kruszcowych. Nie wydaje się
        jednak aby brak określonych nominałów był tu mniej dotkliwy. Charakterystyczne
        jest to, że podobnie było we Wrocławiu i Legnicy. Miasta te z racji pełnienia
        swych stołecznych funkcji (siedziby władz rejencji), a co za tym idzie zarazem
        większych wpływów władzy państwowej, zapewne wtedy po prostu nie mogły się
        zdobyć na emisje pieniądza zastępczego. Przecież nie było to tak całkiem
        legalne, a wszelkie zarządzenia prezydentów rejencji początkowo skierowane były
        na ograniczenie tego zjawiska, a przynajmniej daleko idącą kontrolę emisji
        notgeldów.
        Sytuacja zmieniła się w 1917 roku, gdy trudności gospodarcze Niemiec bardzo się
        nasiliły w związku z wojną, do czego państwo to okazało się nieprzygotowane.
        Prawdopodobnie z początkiem tego roku magistrat Opola wprowadził do obiegu
        niskonominałowe bony 10 i 50 fenigów, na których określono datę ważności do
        30.VI.1917 r. Awersy tych walorów zawierały czarny nadruk z określeniem
        nominału, emitenta i daty ważności, a elementem kolorowego poddruku jest
        pieczęć magistracka. Na odwrocie widnieje również pieczęć magistratu, bez
        jakiegokolwiek podpisu, czy numeracji. Nominały te okazały się na tyle
        przydatne, że później jeszcze dwukrotnie wprowadzono do obiegu kolejne walory,
        nie precyzując jednak na nich żadnej daty.
        Druga emisja była znacznie ciekawsza w sensie graficznym. Nominał 10 fenigów
        wydano na kartoniku przedstawiając na awersie ratusz miejski. Nadruk tekstowy
        jest czarny, a poddruk w kolorze brązowym. Natomiast wyższy nominał też posiada
        czarny nadruk napisowy, lecz niebieski poddruk przedstawiający opolski zamek
        piastowski w pełnej krasie (dzisiaj pozostała z niego już tylko wieża). Sam
        walor wykonano na białym papierze ze znakami wodnymi. Rewersy notgeldów
        zawierają tylko pieczęć miejską (stosowano tu fioletowy, niebieski lub czarny
        tusz).
        Kolejna, trzecia emisja jest już z dwustronnym nadrukiem. Dziesięciofenigówkę
        cechuje żółta tonacja z czarnym nadrukiem tekstu na awersie i przedstawieniem
        miejskiego ratusza na rewersie. Natomiast pięćdziesięciofenigówka ma awers w
        kolorze niebieskim, a rewers zielonym (zaprezentowano tu też ratusz w
        identycznym ujęciu). Początkowo walory te były numerowane, choć szybko tego
        zaniechano. Prawdopodobnie spowodowane to było chęcią zaoszczędzenia na
        kosztach produkcji tych bonów.
        Może na tym zakończyłaby się działalność emisyjna opolskiego magistratu, jednak
        wyraźna inflacja marki niemieckiej w roku 1923 weszła w fazę hiperinflacji i to
        wymusiło na władzach samorządowych kolejne edycje.
        Początkowo posłużono się notgeldami o nominale 10 fenigów z trzeciego wydania,
        które zostały wykupione wcześniej przez kasę miejską, lub stanowiły rezerwę
        kasową. Wystarczyło opatrzyć je nadrukami określającymi trzy najbardziej
        potrzebne w danym czasie nominały: 500 tys, 1 mln, 2 miliony marek.
        Niezależnie od tego doraźnego sposobu wydano z datą 22.08.1923 r właśnie te
        trzy nominały w postaci odrębnej serii banknotów inflacyjnych. Ich awersy
        miały tylko czarne tekstowe nadruki z giloszowym, kolorowym poddrukiem, a
        rewersy zawierały jedynie określenie nominału w ozdobnej ramce.
        Z uwagi na galopującą inflację i te walory szybko okazały się praktycznie
        nieprzydatne, więc jesienią wprowadzono nowe. Tym razem były to nominały: 10,
        50, 100 miliardów marek z datą emisji 26.X.1923 r. Ich siła nabywcza nie była
        jednak zbyt duża, zwłaszcza, że dno deprecjacji waluty niemieckiej nastąpiło
        już w następnym miesiącu, gdy za jednego dolara USA płacono około 4 200 000 000
        000 marek.
        Innych walorów zastępczych magistrat Opola już nie wydawał, licząc na efekty
        wprowadzanej w życie reformy walutowej. Nie oznacza to jednak, że mieszkańcy
        Opola nie mieli okazji zetknąć się też z innymi walorami tego typu. Przede
        wszystkim w powszechnym użyciu były notgeldy powiatowe. Opolski Urząd Powiatowy
        wprowadził do obiegu jedną serię inflacyjna o nominałach 500 tys, 1 i 2 miliony
        marek z datą edycji 15.VIII.1923 r oraz datą ważności do 15.IX.1923 r.
        Podobnie też postąpiły opolskie cementownie z których chyba każda wydała własne
        banknoty inflacyjne.
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:26
        
        Radlin 1914 – banknoty zastępcze Rybnickiego Gwarectwa Węglowego.
        
        W momencie wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914 roku, raptownie poznikały
        z obiegu na terenie Niemiec monety kruszcowe, bite w złocie i srebrze.
        Stanowiło to niebywałe utrudnienie dla ludności przy codziennych zakupach, tym
        bardziej, że mieszkańcy strefy przygranicznej skłonni byli robić zapasy
        niektórych produktów spożywczych.
        Władze samorządowe miast i gmin wprowadziły wtedy do obiegu tymczasowe banknoty
        zastępcze o nominałach odpowiadającym tak potrzebnym monetom. Walory te miały
        krótki czas obiegu i niewielki zasięg terytorialny. W regionach przemysłowych,
        w tym na Górnym Śląsku, również prywatni przedsiębiorcy wydawali pieniądze
        zastępcze, którymi zmuszone właściwie koniecznością załogi tych przedsiębiorstw
        musiały się przez pewien czas posługiwać. Realizację tych pieniędzy ułatwiała
        często sieć zakładowych lub powiązanych kapitałowo sklepów i innych punktów
        usługowych.
        Rybnickie Gwarectwo Węglowe z dniem 15.VIII.1914 r wydało taki właśnie pieniądz
        zastępczy, w postaci bonów o nominałach 1 i 5 marek. Wykonano je
        prowizorycznie, opatrując jednostronnym nadrukiem określającym nominał,
        właściwego emitenta i datę edycji. Jako zabezpieczenie zastosowano numerację,
        faksymile dwóch podpisów i pieczęć firmową. Niższy nominał wykonano na białym
        kartoniku, natomiast znacznie ciekawiej prezentuje się walor pięciomarkowy.
        Drukowano go na odwrocie niepotrzebnych już papierów wartościowych firmy, z
        okresu gdy tworzona to gwarectwo (1903 r). Był to więc bon bardzo dobrze
        zabezpieczony przed możliwością fałszerstwa, ponieważ zastosowany papier miał
        również znaki wodne.
        Pieniądze Rybnickiego Gwarectwa Węglowego miały bardzo krótki żywot, ponieważ
        już we wrześniu zaczęto je wycofywać z obiegu, umieszczając na nich drogą
        perforacji datę utraty ważności 05.09.1914. Większość spotykanych po dzień
        dzisiejszy na rynku kolekcjonerskim bonów, to właśnie walory unieważnione.
        Widocznie zachowano je w kasie przedsiębiorstwa, a część ich dotarła potem do
        zbieraczy, którzy zainteresowali się tym tematem jeszcze w czasie trwania
        działań wojennych, choć prawdziwy rozkwit kolekcjonerstwa pieniądza zastępczego
        nastąpił bezpośrednio po I wojnie światowej.
        Trzymając zaś dzisiaj w ręku taki ciekawy walor warto mieć świadomość tego, że
        jest to specyficzna pamiątka po jednej z górnośląskich fortun, bardzo ściśle
        związanej z historią naszego przemysłu, choć nie mającej rodowodu ziemiańskiego.
        Rybnickie Gwarectwo Węglowe z dyrekcją umieszczoną w Radlinie (Emmagrube)
        założył Fryderyk Friedlaender. Fortuna tego potentata przemysłowego o żydowskim
        pochodzeniu, sięga okresu wojen napoleońskich, gdy jego dziad dorabiał się na
        handlu. Pozyskiwane tą drogą środki pieniężne lokował w założonym przez siebie
        banku (w Bytomiu) oraz w rozwijającym się akurat przemyśle hutniczym i
        górniczym. Ojciec Fryderyka kontynuował te inwestycje, a dodatkowo zajął się
        hurtowym handlem węglem, stając się w tej dziedzinie potentatem na skalę całych
        Prus. Choć miał w tym też poważnych konkurentów, to jednak dzierżył w handlu
        węglem pierwsze miejsce. Kontynuował tę działalność jego syn, rozszerzając
        swoje inwestycje również na przemysł chemicznej przeróbki węgla. Zaś zakup dóbr
        ziemskich i przejście na chrześcijaństwo umożliwiły mu uzyskanie tytułu barona
        w 1906 roku. Fryderyk zmarł jednak jeszcze przed końcem wojny, a cały majątek
        odziedziczyła wtedy jego córka. Podział Górnego Śląska między Polskę i Niemcy
        nadwyrężył fortunę Friedlaenderów, choć filie ich przedsiębiorstw działały
        nadal po obydwu stronach granicy. Dojście nazistów do władzy w Niemczech
        przyniosło katastrofę, gdyż ich firmy upaństwowiono jako majątek pożydowski.
        Rychła okupacja Polski dopełniła reszty, bo i tu III Rzesza automatycznie
        przejęła ich przedsiębiorstwa, kładąc tym samym kres ich fortunie w Europie.
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:27
        
        Banknoty zastępcze Tarnowskich Gór.
        
        Gdy w sierpniu 1914 roku, bezpośrednio po wybuchu I wojny światowej, w całych
        Niemczech szybko poznikały z obiegu monety kruszcowe, władze samorządowe wydały
        dla potrzeb lokalnego rynku krótkoterminowe bony pieniężne. Podobnie postąpiły
        większe zakłady przemysłowe, dzięki czemu jakoś zaradzono zaistniałym
        trudnościom, ułatwiając ludności realizację codziennych zakupów. Pieniądze tego
        typu pojawiały się masowo w całej dekadzie 1914 – 1924. definitywny kres temu
        zjawisku położyła dopiero reforma marki niemieckiej w 1924 roku.
        Na terenie miasta Tarnowskie Góry i powiatu tarnogórskiego również wielokrotnie
        pojawiał się w tym czasie pieniądz zastępczy w postaci bonów zwanych
        notgeldami. Prym w emisjach tego typu wiódł magistrat, ale w tyle nie
        pozostawały też gminy oraz lokalni przedsiębiorcy.
        Już w 1914 roku magistrat wprowadził do obiegu bon o nominale 1 marki.
        Prawdopodobnie ta pierwsza emisja została nieomal w całości wykupiona i
        fizycznie zniszczona. Do kolejnej edycji miejskich walorów pieniężnych doszło
        dopiero w 1917 roku. Tym razem były to niskie nominały 10, 25, 50 fenigów.
        Początkowo drukowano je na kolorowym płótnie introligatorskim, a później na
        kolorowych kartonikach. Na rynku kolekcjonerskim spotyka się dziś odmiany tych
        walorów, co pozwala przypuszczać, że sukcesywnie wprowadzano je do obiegu
        przynajmniej do końca 1918 roku, zastępując stare emisje nowymi. Możliwe, że
        część tych walorów była w obiegu na rynku lokalnym jeszcze bezpośrednio po
        wojnie, choć wtedy na terenie miasta i powiatu funkcjonowały pieniądze
        wyemitowane specjalnie dla potrzeb Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.
        Najczęściej spotykanymi dziś notgeldami Tarnowskich Gór jest niskonominałowa
        seria z 1921 roku. Serie z tego okresu miały cechy propagandowe i reklamowe.
        Ich znaczenie dla lokalnego obiegu pieniądza było niewielkie, ale pozwoliło na
        podreperowanie finansów kasy miejskiej, gdyż ludność trzymała je na pamiątkę,
        no i trafiały też do bardzo licznej już wtedy rzeszy kolekcjonerów tych
        walorów. Na tym zakończyła się działalność emisyjna magistratu. Z uwagi na
        zmianę przynależności państwowej, na tym terenie nie ukazały się już walory
        okresu hiperinflacji marki niemieckiej. W samym mieście jednak nie tylko
        samorząd emitował własny pieniądz lokalny. W latach 1920 – 1921 uczyniły to też
        firmy Alfreda Adolpha, Hermanna Mitschkowskiego, Związek Spożywców i Związek
        Oszczędnościowo-Kredytowy.
        Podobnie też gminy powiaty tarnogórskiego, takie jak: Radzionków, Świerklaniec,
        Kozłowa Góra i Mikulczyce mogą dziś pochwalić się tym, że w czasie I wojny
        światowej emitowały własne pieniądze zastępcze w postaci bonów.
        Temat pieniądza lokalnego wart jest dziś szczególnej uwagi specjalistów i
        szerokiej popularyzacji. Te walory wiele nam przecież mówią o całym
        dziesięcioleciu naszego regionu, są wręcz namacalnym świadectwem tych dziejów.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:28
        
        Pamiątkowe banknoty zastępcze Ujazdu 1923 r.
        
        Ujazd, niewielka miejscowość górnośląska, o bogatej historii sięgającej XII
        wieku, uzyskała prawa miejskie z nadania biskupa wrocławskiego już w 1223 roku.
        Miasto to było długo własnością prywatną, początkowo biskupów wrocławskich,
        później książąt opolskich, z kolei rodów Kochcickich i Wilczków, a od 1837 roku
        książąt Hohenloe-Oehringen. Budowa Kanału Kłodnickiego w 1788 roku przyczyniła
        się do ożywienia miasta i pewnego wzrostu liczby ludności.
        Bezpośrednio przed I wojną światową Ujazd miał status gminy miejskiej powiatu
        strzeleckiego i liczył nieco ponad 2000 mieszkańców, z bardzo dużą przewagą
        ludności niemieckiej, co znalazło też odzwierciedlenie w wynikach plebiscytu z
        20.III.1921 roku. W III powstaniu śląskim Ujazd został szybko zajęty przez
        powstańców i zaciekle broniony, jako ważny punkt strzegący dostępu do okręgu
        przemysłowego.
        W mieście tym od początku wojny, aż po 1923 rok nie ukazywały się żadne
        pieniądze zastępcze typu papierowych notgeldów. Jednak rocznicę 700-lecia
        nadania praw miejskich władze samorządowe starały się uczcić jakoś szczególnie
        i z tej właśnie okazji doszło do emisji bonów o nietypowym nominale 700 marek.
        Sam nominał służył podkreśleniu tak ważnej rocznicy. Warto jednak pamiętać o
        tym, że walory te praktycznie nie pełniły roli rzeczywistego pieniądza, będąc
        głównie swoistą pamiątką skierowaną do mieszkańców oraz licznej rzeszy
        kolekcjonerów w całych Niemczech. Magistrat zyskiwał dzięki temu pewne środki
        pieniężne na swoje wewnętrzne potrzeby.
        Wiosna 1923 roku to jednak już początek okresu galopującej hiperinflacji marki
        niemieckiej i wartość takiego pieniądza (określona nominalnie) była już tylko
        symboliczna. Prawdopodobnie rozprowadzano je w cenie sięgającej tysięcy marek,
        bo przecież w połowie roku dolar amerykański wart był już około 150 000 marek.
        Znane mi są dwa walory jubileuszowe tej miejscowości. Pierwszy z nich ma postać
        kartonika z obustronnym nadrukiem w tonacji szaro-brązowej. Na awersie bonu
        umieszczono stylizowany herb miasta, przedstawiający dwa pektorały i mitrę
        biskupią. Po bokach herbu widzimy zaś dwie charakterystyczne, zabytkowe budowle
        miejskie. Z lewej strony neogotycki kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii
        Panny z XIX wieku, określony jako „Brunnelkirche”, co nawiązywało do
        istniejącego tu wcześniej źródła. Po prawej stronie mamy z kolei ilustrację
        zamku książąt Hohenloe-Oehringen, będącego ozdobą tego miasta. Dzisiaj jednak
        jest to już tylko renesansowa ruina, ponieważ zamek został zniszczony w 1945
        roku, tak jak i znaczna część miasta. Za tym budynkiem można też dostrzec wieże
        kościoła parafialnego św. Andrzeja Apostoła, fundowanego jeszcze w 1613 roku
        przez ówczesnego właściciela miasta Mikołaja Kochcickiego. Rewers tego waloru
        nie jest już może tak ciekawy, ale prezentuje umieszczony centralnie kontur
        panoramy miasta, okolicznościowe napisy, nominał i datę emisji 27.V.1923 r.
        Drugi z walorów pamiątkowych o identycznie określonej wartości, wydrukowany
        jest na papierze ze znakami wodnymi. Banknot ten ma większe wymiary, lecz
        zastosowano tu już tyko jednostronny nadruk, charakterystyczny dla niemieckiego
        pieniądza okresu hiperinflacji. Z lewej strony widzimy na tym notgeldzie
        ozdobny herb miejski i okolicznościowe napisy. Większą część waloru obwiedziona
        została giloszową ramką, w której centralnie określono nominał, a po bokach
        umieszczono identyczne (jak w przypadku poprzedniego bonu) ilustracje budowli
        miejskich. Oczywiście i tutaj całość uzupełniają jeszcze napisy i taka sama
        data emisji. Kolorystyka tego notgeldu jest brązowo-niebieska.
        Nakłady tych bonów były stosunkowo wysokie, choć dzisiaj walory te trudno
        pozyskać do zbioru, gdyż uległy rozproszeniu po całych Niemczech. Możemy się
        jednak zachwycać ich pięknem. Postrzegać w nich cenną pamiątkę przypominającą
        nam wielowiekową historię Ujazdu, oczekując zarazem kolejnego, okrągłego
        jubileuszu.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:28
        
        Banknoty zastępcze Wołczyna.
        
        Wołczyn, małe miasteczko powiatu kluczborskiego, lokowany został w 1261 roku
        przez Kunzo Wilricha, od którego wywodzi się ówczesna nazwa miejscowości –
        Kunzenstadt. Dzielił losy innych miast śląskich, stając się w 1327 roku częścią
        lenna czeskiego, a dwa wieki później przeszedł we władanie austriackich
        Habsburgów. W granicach Prus znalazł się w 1742 roku, gdy w efekcie wojen
        śląskich podbił te ziemie król pruski Fryderyk Wielki. Pod koniec XIX wieku
        miasto słynęło z umieszczonej tu największej w Niemczech roszarni lnu.
        W momencie wybuchu I wojny światowej samorządowe władze miejskie nie
        zdecydowały się na emisje własnych banknotów zastępczych. Okazało się to jednak
        koniecznością w nieco późniejszym czasie, gdy brąz i nikiel stały się
        deficytowymi materiałami strategicznymi, a z obiegu zaczęły szybko znikać nawet
        drobne monety zdawkowe o nominałach fenigowych. Choć w warunkach wojennych ceny
        zwyżkowały, a marka niemiecka traciła na wartości, to jednak drobny pieniądz
        ciągle był jeszcze przydatny, a jego brak niebywale utrudniał codzienne zakupy
        ludności.
        W zaistniałej sytuacji, w grudniu 1916 roku, magistrat Wołczyna wprowadził do
        obiegu dwa bony (zwane też notgeldami) o nominałach 25 i 50 fenigów z datą
        ważności do 31.03.1917 r. Licząc się zaś z szybkim terminem ich wycofania już
        26.03.1917 roku wyemitowano następne walory z datą ważności 30.09.1917, choć
        tym razem o nominałach 10 i 25 fenigów. Później było jeszcze kilka kolejnych
        edycji tych nominałów, gdyż pieniądz ten był bardzo przydatny przy realizacji
        drobnych transakcji. Dodatkowo 10.04.1918 r. wydano bony o nietypowej wartości
        7 i 14 fenigów, określając ich ważność do 30.09.1919 r. Powszechny był już
        jednak wtedy system sprzedaży kartkowej i te właśnie bony pełniły rolę
        pośrednią między pieniądzem, a kartką żywnościową. Konkretnie uprawniały do
        zakupu ściśle reglamentowanego wtedy mleka (nominał powiązano z jego ceną) i
        zapewne rozprowadzane były wśród rodzin z małymi dziećmi.
        Wszystkie wymienione powyżej emisje wykonane były w postaci kolorowych
        kartoników z nadrukiem nominału, datą emisji i ważności oraz określeniem
        emitenta na awersie (wówczas Konstadt O.S.). Na rewersach natomiast widzimy
        pieczęć magistracką i numerację.
        Odmiennie prezentował się jedyny propagandowy walor Wołczyna o nominale 50
        fenigów, wyemitowany 20.03.1921r, z określoną datą ważności do 01.01.1923 r.
        Właściwie należy uznać ten banknot zastępczy za typową emisję plebiscytową, o
        czym świadczy data wydania oraz jego szata graficzna.
        Na pierwszej stronie, oprócz herbu miejskiego umieszczono czarnego orła ze
        złotą wstążką, co miało symbolizować niemiecką przeszłość miejscowości. Rewers
        jest jeszcze ciekawszy. Widzimy tu ruiny zamku na tle panoramy miasta, nad
        którym akurat wschodzi słońce. Po lewej stronie pięknie wkomponowano konnego
        herolda z trąbką, na której proporcu widnieje data 1921 r. a dodatkowo po
        prawej stronie waloru widzimy również czarnego orła. Wymowa tych ilustracji dla
        mieszkańców miasta była oczywista. Dominowała tu ludność niemiecka, a w
        plebiscycie łącznie z emigrantami uzyskano tu 2684 głosy za Niemcami, przy
        zaledwie 34 głosach za Polską.
        Ten ciekawy i piękny walor stanowi ostatnią emisję magistratu Wołczyna. Inne
        miejskie banknoty zastępcze już się tu nie ukazały, choć w obiegu pojawiały się
        tu jeszcze w roku 1923 inflacyjne notgeldy regionalne.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:30
        
        Miejskie pieniądze zastępcze Zabrza.
        
        Mieszkańcy Zabrza z pieniądzem zastępczym w postaci bonów mieli okazję zetknąć
        się już w pierwszym miesiącu wojny, czyli w sierpniu 1914 roku. Nie był to
        jednak tak naprawdę pieniądz miejski, bo przecież w ówczesnym powiecie
        zabrzańskim w sensie formalnym istniały tylko gminy wiejskie. Samo Zabrze,
        gdzie mieściła się siedziba powiatu, zwane było też żartobliwie największą
        wioską Europy, co chyba zgodne było ze stanem faktycznym.
        Utworzona w 1905 roku gmina Zabrze powstała z połączenia Starego Zabrza, Małego
        Zabrza i Doroty, a bezpośrednio po wojnie liczyła około 65 000 mieszkańców
        (więcej niż Katowice). Własne pieniądze zastępcze (zwane notgeldami) emitowały
        następujące gminy tego powiatu: Bielszowice, Biskupice, Kończyce, Pawłów, Ruda,
        Zaborze i Zabrze. Poza tym w dużej różnorodności pojawiły się tu też emisje
        prywatnych przedsiębiorców.
        W momencie wybuchu I wojny światowej szybko znikły z obiegu monety złote i
        srebrne, co bardzo utrudniło drobne, codzienne rozliczenia. Chcąc zaradzić
        zaistniałym problemom, zarząd gminy Zabrze, wzorem innych miejscowości, jeszcze
        w sierpniu 1914 r wyemitował bon o nominale 1 marki, z datą ważności do
        10.IX.1914 r.
        Kolejny walor zabrzański, tym razem tylko o nominale 50 fenigów, wydano dopiero
        w 1917 r z datą ważności 01.VII.1917 r.
        Jesienią tego roku wyemitowano następne bony o tym nominale, które oficjalnie
        miały być w obiegu przez stosunkowo długi czas, bo do końca 1918 roku.
        W końcu zdecydowano się na wybicie w stosunkowo dużym nakładzie zastępczej
        monety gminnej, co zrealizowano właśnie w 1918 roku w postaci żelaznej
        pięćdziesięciofenigówki. Oczywiście na tych wszystkich półmarkówkach musiała
        się już pojawić nowa nazwa gminy - Hindenburg. Zmiana nazwy miejscowości, a
        zarazem całego powiatu, nastąpiła w 1915 r. Władze samorządowe chciały tym
        sposobem uhonorować marszałka Hindenburga, wsławionego zwycięstwem nad armią
        rosyjską pod Tannenbergiem (Prusy Wschodnie) w końcu sierpnia 1914 roku.
        Zapewne żywiono też nadzieję, że zaowocuje to również uzyskaniem praw
        miejskich, ale na to trzeba było jeszcze czekać kilka lat.
        Dopiero po ustanowieniu nowej granicy państwowej, dzielącej Górny Śląsk między
        Polskę i Niemcy (rozdzielającej zarazem gminy zabrzańskie), dokładnie 01.X.1922
        r wydzielono z powiatu i nadano prawa miejskie gminie Zabrze.
        Akurat inflacja marki niemieckiej nabierała rozpędu, co już w następnym roku
        zaowocowało hiperinflacją. Władze państwowe, nie nadążając z produkcja i
        rozprowadzaniem błyskawicznie tracącego na wartości pieniądza, oficjalnie
        zezwoliły wtedy na emisję lokalnych banknotów zastępczych.
        W zaistniałej sytuacji magistrat miasta Zabrze wydał własne notgeldy o
        nominałach: 100 000, 500 000 i 1 miliona marek, z datą emisji 11.VIII.1923 r.
        Awersy tych walorów są podobne i widnieje na nich kompozycja
        charakterystycznych budowli zabrzańskich, oznaczenie nominału i określenie
        emitenta. Różni je jednak kolorystyka. Na rewersie nominału 100 000 marek
        przedstawiono budynek miejscowego liceum, na kolejnym walorze – widok
        zabrzańskiej huty, a najwyższy nominał jest tylko jednostronny. Prawdopodobnie
        już we wrześniu najniższy banknot z tej serii okazał się praktycznie
        nieprzydatny i postanowiono podnieść jego wartość do 5 milionów marek.
        Wystarczyło tylko na awersie umieścić odpowiedni czerwony nadruk.
        Jednak już z końcem października władze miejskie zdecydowały się na emisję
        kolejnych banknotów. Tym razem były to nominały: 50, 100, 500 miliardów marek,
        gdyż waluta niemiecka podlegała w tym okresie błyskawicznej deprecjacji. Ta
        kolejna seria, drukowana tylko jednostronnie, jest już znacznie mniej ciekawa w
        sensie graficznym. Tak jak wcześniej, poszczególne notgeldy różnią się
        kolorystycznie. Możliwe, że wyprodukowano je w samym Zabrzu, aby maksymalnie
        zyskać na czasie i szybko wprowadzić je do obiegu. Zastosowano w tym przypadku
        biały papier, bez jakichkolwiek znaków wodnych oraz druk jednostronny.
        Wcześniejszą, sierpniową serię wykonano natomiast znacznie staranniej, na
        papierze ze znakami wodnymi, w firmie głogowskiej specjalizującej się w
        produkcji różnorodnych notgeldów i papierów wartościowych.
        O skali inflacji jaka wystąpiła jesienią 1923 roku może świadczyć średnia,
        dniówkowa płaca górnośląskiego górnika, która na początku września wynosiła 250
        milionów marek, a po dwóch miesiącach doszła do kwoty 100 miliardów marek.
        Szczyt inflacji nastąpił z końcem listopada, gdy 1 dolar USA wart był około 4,2
        biliona marek (dokładnie 4 210 150 000 000 marek).
        Taka deprecjacja pieniądza była jednym z głównych powodów ówczesnych strajków i
        rozruchów ulicznych. W Zabrzu było podobnie, a nawet gorzej niż w innych
        miastach, bo nie obeszło się tu bez ofiar w ludziach. Protestujący i
        strajkujący często wysuwali postulaty wypłaty zarobków dwa razy w tygodniu oraz
        radykalnej naprawy pieniądza.
        Reforma marki niemieckiej zaczęła się jeszcze w końcu 1923 roku, choć
        uwieńczona została sukcesem dopiero w roku następnym. Na Górnym Śląsku pojawiły
        się w tym czasie zastępcze pieniądze przejściowe, nominowane często w złotych
        markach lub z dodatkowym oznaczeniem wartości w dolarach. Magistrat Zabrza
        jednak już nie zdecydował się na wydanie takich walorów.
        Ciekawa jest historia widocznego na banknotach miejskich herbu. Gdy w 1905 roku
        utworzono gminę Zabrze jej godło wyobrażało drwala na tle drzewka świerku, co
        przyjęto z symboliki Małego Zabrza. Jak widać samo nadanie praw miejskich nie
        zmieniło znacząco herbu Zabrza, bo nadal był na nim drwal i drzewko. Istotna
        zmiana nastąpiła dopiero w 1927 roku, gdy oficjalnie zatwierdzono nowy herb
        miejscowości (wcześniej ogłoszono konkurs) z wyobrażeniem trzech wież i koła
        zębatego. Było to już jednak inne miasto niż te z 1922 roku, gdyż w styczniu
        1927 r przyłączono do niego gminy: Zaborze, Biskupice i Maciejów (pomimo
        protestów nie włączono jednak Sośnicy przekazując ją Gliwicom). Nadano mu
        zarazem status powiatu miejskiego. Szybki awans Zabrza, które stało się tym
        samym najludniejszą miejscowością Górnego Śląska, związany był zarazem z
        pogłębieniem jego niemieckości i wyraźnym osłabieniem wpływów polskich. W
        latach 1927 – 1929 stanowisko nadburmistrza Zabrza dzierżył Hans Lukaschek,
        który później został nadprezydentem Prowincji Górnośląskiej. W sytuacji
        gdy maleńka rzeczka Czarniawka urosła do rangi granicy państwowej, a Polska i
        Niemcy prowadziły ostrą wojnę celną, tradycyjne motywy herbowe musiały przegrać
        w konkursowych szrankach. W pewnym sensie przypominały przecież o polskiej
        (słowiańskiej) przeszłości. Wieże natomiast doskonale pasowały do nazwy
        Hindenburg, jak też do nowej roli tego miasta, strzegącego już teraz granicy
        państwowej, choć powszechnie uważano taką sytuację za przejściową.
        Historia jednak lubi się powtarzać i w przeszłości, a często i dzisiaj o
        zmianach herbów miejscowości decyduje nie tradycja, a aktualna polityka, czy
        wręcz moda.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:31
        
        Notgeldy Kluczborka
        
        Kluczbork, w interesujących nas latach, był siedzibą powiatu wchodzącego w
        skład Rejencji Opolskiej, a później pruskiej prowincji Górny Śląsk. Miejscowość
        w 1910 roku liczyła 11 588 stałych mieszkańców, z ogromną przewagą ludności
        niemieckiej.
        Bezpośrednio po wybuchu I wojny światowej poznikały z obiegu monety kruszcowe.
        Magistrat Kluczborka szybko zdecydował się na emisję pieniądza zastępczego,
        chcąc zaradzić jakoś zaistniałym trudnościom. Emisja z sierpnia 1914 roku
        objęła tylko nominał 1 marki i zapewne do końca tego roku została przez kasę
        miejską praktycznie w całości wykupiona. Dziś walory te należą do unikatów i na
        rynku kolekcjonerskim właściwie w ogóle się ich nie widuje. Jednak w
        późniejszym okresie doszło do emisji tzw. „nowodruków” wzorowanych na pierwszym
        notgeldzie kluczborskim. Walory te po wojnie cieszyły się zainteresowaniem
        licznych już wtedy zbieracz. Nowodruki przeznaczone na rynek kolekcjonerski
        łatwo odróżnić po nadruku, który miał kolor czarny, a w wersji oryginalnej
        powinien być zielony.
        Kolejne kluczborskie banknoty, wprowadzone na lokalny rynek pieniężny jeszcze w
        czasie I wojny światowej, miały datę emisji 8.XII.1916 r. Tym razem wydano
        nominały 10 i 50 fenigów, bo takie wartości okazały się wtedy najbardziej
        potrzebne do usprawnienia drobnych rozliczeń. Mieszkańcy miasta, a może i
        całego powiatu, zapewne posługiwali się tym pieniądzem aż do końca wojny, o
        czym pośrednio świadczyć mogą istniejące odmiany kolorystyczne.
        Bezpośrednio po wojnie do emisji lokalnych banknotów zastępczych już nie
        doszło. Sytuacja jednak zmieniła się diametralnie w 1921 roku, w związku z
        nadchodzącym plebiscytem i późniejszym III powstaniem śląskim. Na całym
        obszarze plebiscytowym szeroko wykorzystano emisje tego typu pieniądza dla
        celów propagandowych i oczywiste jest to, że dominują na nich treści
        proniemieckie. Tak więc kolejna emisja miejska z 18.I.1921 r. obejmująca dwa
        nominały; 25 i 50 fenigów, nie jest pozbawiona tej cechy. Awersy tych walorów
        są podobne. Widzimy na nich herb Kluczborka z nazwą miejscowości, określenie
        nominału oraz napis „Volkabstimmung 1921”. Rewersy są ciekawsze, bo na jednym z
        nich przedstawiono członka Zakonu Czerwonych Krzyżowców, osiadłych tu w połowie
        XIII w, od których wywodzi się niemiecka nazwa miasta „Kreuzburg”. Na drugim
        zaś przedstawiono barokowy ratusz z XVIII wieku, nawiązując w części tekstowej
        do Gustawa Freytaga, wybitnego pisarza niemieckiego urodzonego w Kluczborku
        (podano dokładną datę urodzenia), twórcę powieściowego cyklu z dziejów Niemiec.
        Oczywiście samych mieszkańców nie trzeba było tutaj specjalnie przekonywać do
        głosowania za Niemcami. W gminach wchodzących w skład powiatu było w dużej
        mierze podobnie. Spory napływ niemieckich emigrantów, chcących brać udział w
        głosowaniu oraz fakt rozlokowania w okolicy niemieckich freikorpsów, tylko
        przypieczętowały pewne zwycięstwo Niemiec w plebiscycie.
        Kolejna seria, wydana już po III powstaniu Śląskim, z datą emisji 18.X.1921 r.
        również dobrze służyła niemieckiej propagandzie i stanowiła dla mieszkańców
        miasta oraz zbieraczy ciekawa pamiątkę minionych wydarzeń. Awersy notgeldów i
        tym razem są podobne. Umieszczono na nich centralnie herb miasta i szereg
        napisów, łącznie z określeniem nazwy miejscowości i nominału (25, 50, 75
        fenigów). Rewersy są zaś bardziej różnorodne i dość ciekawe. Można zobaczyć tu
        dzwony radośnie ogłaszające zwycięstwo plebiscytowe (97% głosów za Niemcami).
        Ciekawe są też dwie panoramy miasta obramowane postaciami: niemieckiego
        żołnierza, freikorpslera, rolnika i robotnika. Nie zapomniano i o Gustawie
        Freitagu, umieszczając obok niego widok domu w którym się urodził, a po drugiej
        stronie prezentując kościół ewangelicki. Widzimy tu też zabytkowe kamieniczki
        na rynku, z grupy tzw. „dwunastu apostołów”.
        Kolejna seria notgeldów miejskich obejmuje trzy walory o identycznym nominale 1
        marki. Intencją wystawcy (magistratu) było uhonorowanie w ten sposób samego G.
        Freytaga, bo pomijając właściwie typowe awersy, na odwrotnych stronach walorów
        umieszczono wizerunek powieściopisarza, który w swych książkach często opisywał
        dni chwały Niemiec i władców niemieckich. Widzimy tu też zabytkowe kamieniczki,
        jak też scenę nawiązującą do faktu osiedlenia się w mieście Zakonu Czerwonych
        Krzyżowców, która mogłaby być ilustracją do jednej z powieści autora.
        Trzeba tu dodać, że wszystkie trzy edycje propagandowe właściwie tylko w
        minimalnym stopniu pełniły rolę lokalnego pieniądza. Jeśli pominiemy ich wymowę
        istotne będzie to, że tym sposobem magistrat mógł pozyskać dodatkowe środki
        pieniężne, zwłaszcza że w tym okresie pojawili się już nawet hurtowi
        handlarze , skupujący te walory z myślą o rozprowadzaniu ich wśród coraz
        liczniejszej rzeszy kolekcjonerów.
        Wydawałoby się, że na tym historia lokalnego pieniądza Kluczborka się zamknie,
        jednak całe Niemcy czekał jeszcze trudny okres hiperinflacji, w którym to
        lokalni wystawcy banknotów zastępczych starali się wesprzeć państwo w nasyceniu
        rynku pieniądzem, który jednak ulegał błyskawicznej deprecjacji.
        W Kluczborku role emitenta wzięły na siebie w tym czasie władze powiatowe,
        wprowadzając do obiegu na swoim terenie notgeldy o nominałach; 10, 20, 50
        miliardów marek. Właściwie całość emisji o tych nominałach obejmuje dwie serie
        o identycznej dacie wprowadzenia do obiegu – 26.X.1923 r. lecz różnych datach
        ważności – 10.XI.1923 i 30.XI.1923 r.
        Wysoki nominał banknotów wcale nie świadczył o ich dużej sile nabywczej, gdyż w
        listopadzie 1923 roku dniówkowa płaca górnośląskiego górnika wynosiła około 100
        miliardów marek. Z końcem tego roku, oraz w pierwszej połowie 1924 r.
        przeprowadzono w Niemczech reformę walutową, która położyła ostateczny kres
        hiperniflacji, jak też edycji wszelkiego rodzaju pieniędzy zastępczych.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:31
        
        Banknoty miejskie Bytomia.
        
        W sierpniu 1914 roku, bezpośrednio po wybuchu I wojny światowej, w wielu
        miejscowościach ówczesnych Niemiec pojawiły się pieniądze zastępcze w postaci
        papierowych walorów, zwanych najczęściej notgeldami.
        W Bytomiu było podobnie, choć poczynania tutejszego magistratu cechowała duża
        ostrożność. Nie może to dziwić, bo przecież emisje tego typu nie były w pełni
        legalne, a jedynie z konieczności tolerowane przez władze zwierzchnie. Pierwszy
        bon („gutschein”), który tu się ukazał miał nominał 1 marki. Zastosowano biały
        papier z jednostronnym nadrukiem określającym jego wartość i datę ważności do
        1.IX.1914 roku. Daty edycji nie podano, ale nastąpiło to zapewne już w
        pierwszej dekadzie sierpnia tego roku. W nadruku nie określono miejscowości,
        więc pod napisem „Der Magistrat” widnieje dodatkowo fioletowa pieczęć o
        treści „der Stadt Beuthen O.S.”. Poza tym wprowadzony do obiegu walor musiał
        mieć też fioletową pieczęć głównej kasy miejskiej oraz podpis nadburmistrza
        miasta dr. Bruninga.
        Szybko okazało się, że to nie wystarczyło do unormowania obiegu pieniądza w
        mieście, więc wprowadzono do obiegu kolejny walor, tym razem o nominale 2
        marek. W tym przypadku zastosowano różowy papier i określono datę ważności do
        1.X.1914 roku, bez podania daty emisji. Zapewne przedłużono też ważność
        wcześniejszej jednomarkówki. Jesienią jednak ten krótkoterminowy pieniądz
        miejski został wykupiony przez magistrat i unieważniony poprzez zastosowanie
        pieczątki z napisem „Ungultig”.
        Na pojawienie się kolejnych papierowych pieniędzy miejskich trzeba było czekać
        ponad dwa lata. Były to już bony niskonominałowe. Pierwszym był notgeld o
        nominale 1/2 marki, wydany 23.XII.1916 roku, z określeniem daty ważności na
        31.III.1917 r.
        Następny bytomski walor miał nominał 25 fenigów. Wykonano go na białym
        papierze, z dwustronnym nadrukiem w kolorze czarnym. Ważny był od 20.I.1917, do
        1.V.1917 roku. Dodatkowo zastosowano numerację, suchą pieczęć magistracką oraz
        brązowy poddruk. Na rewersie zaś trzy wydrukowano trzy pieczęcie miejskie i
        nominał w kolorze brązowym.
        Ostatni już bon bytomski jaki ukazał się w czasie wojny, miał znowu wartość 1/2
        marki. Wykonano go na wzór nominału 25 fenigów, lecz zastosowano tym razem
        poddruk w kolorze zielonym. Na rewersie wydrukowano trzy zielone pieczęcie
        miejskie i nominał w kolorze czarnym.
        Później nastąpiła znowu dłuższa przerwa w emisjach magistrackich, choć na
        terenie miasta obiegały na przykład banknoty zastępcze przeznaczone dla potrzeb
        GOPu, ponieważ Bytom byt ich współwystawcą i gwarantem.
        Dopiero okres hiperinflacji zaowocował nowymi edycjami miejskimi. W efekcie
        błyskawicznej deprecjacji marki niemieckiej, władze Republiki Weimarskiej nie
        były praktycznie w stanie nasycić rynku państwowym pieniądzem, więc emisje
        samorządowe okazały się znowu niezbędne. Puszczona w ruch machina inflacyjna
        gwałtownie przyspieszyła, a przecież to nie emisja notgeldów była powodem tego
        zjawiska. Przyczyny leżały gdzie indziej. Niemcy po I wojnie światowej, w myśl
        traktatu wersalskiego, miały płacić ogromne reparacje. Starały się zaś robić
        wszystko, aby do wypłaty tych odszkodowań nie doszło, w wyniku czego już wiosną
        1921 roku wojska francuskie i belgijskie okupowały część Niemiec. Klęska na
        Górnym Śląsku, będąca efektem działań powstańczych, jeszcze bardziej usztywniła
        ich stanowisko w stosunku do sprawy odszkodowań. Doprowadziło to z kolei w
        styczniu 1923 roku do całkowitej okupacji Zagłębia Ruhry. Rząd niemiecki, mając
        za sobą poparcie większości sił politycznych i społeczeństwa, zastosował wtedy
        tzw. „politykę biernego oporu” wobec okupantów, popierając nawet akty sabotażu
        w przemyśle zlokalizowanym na zajętych terenach. Stanęły transporty wszelkich
        towarów, kierowanych wcześniej do Francji i Belgii. Wszystko to doprowadziło do
        zaostrzenia trudności gospodarczych, wzrostu bezrobocia i szalonej
        hiperinflacji marki niemieckiej.
        W takim to właśnie czasie magistrat Bytomia wydał 10.VIII.1923 roku serię bonów
        o nominałach 100 000, 500 000 i 1 000 000 marek. Wykonano je na papierze ze
        znakami wodnymi, stosując również jako dodatkowe zabezpieczenie tłoczoną suchą
        pieczęć magistracką. Na awersie zastosowano brązowy nadruk na jasnym tle (kolor
        tła zależy od nominału) oraz czerwoną numerację. Rewersy są ciekawsze, bo
        przedstawiają zabytkowy kościółek drewniany, znajdujący się w parku miejskim.
        Kościół ten pochodził z pierwszej połowy XVI wieku, a przeniesiono go z
        Mikulczyc do Bytomia w 1901 roku. Po odrestaurowaniu umiejscowiono tam w 1921
        roku galerię sztuki sakralnej. W latach trzydziestych budowla ta zaczęła pełnić
        rolę symbolicznego pomnika ofiar I wojny światowej. Do dzisiaj mogłaby to być
        doskonała wizytówka miasta, gdyby nie pożar, który w 1982 roku doszczętnie
        strawił ten cenny zabytek. Dobrze więc, że chociaż pozostały po nim takie
        ciekawe pamiątki w postaci notgeldów miejskich. Bony te wyprodukowane zostały
        przez miejscową firmę, co pozwoliło szybko rozprowadzić je wśród mieszkańców,
        bo choć oficjalnie miały utracić ważność 30.XI.1923 roku, to już w październiku
        były zupełnie bezużyteczne.
        Dokładnie z dniem 26.X.1923 roku doszło do kolejnej edycji banknotów miejskich
        i tym razem były to już odcinki o nominałach 10, 20, 50 i 100 miliardów marek.
        Szata graficzna tej serii była podobna do walorów wcześniejszych. Pomijając
        kolorystykę tła, różniły się głównie zastosowaniem czarnego nadruku i
        numeracji. I tym razem okres ważności określono tylko do końca listopada.
        Ostatni banknot zastępczy jaki ukazał się w mieście, to nominał 500 miliardów
        marek, wydany 14.XI.1923, a ważny do końca tego roku. Tym razem zastosowano
        biały papier, kształt waloru bardziej wydłużony i nadruki bez kolorowego tła. I
        tu znalazł się oczywiście ten sam zabytkowy kościółek drewniany. Notgeld ten
        jednak chyba nie został już w pełni rozprowadzony, bo w tym czasie próbowano
        już reformować walutę niemiecką i inflacyjne pieniądze były niechętnie
        przyjmowane. Fale strajków i demonstracji ulicznych w całych Niemczech, niosły
        ze sobą również hasła przeprowadzenia szybkiej i skutecznej reformy marki
        niemieckiej.
        Sukces tej reformy, finalizowanej w 1924 roku, oznaczał zarazem całkowity zanik
        emisji pieniądza zastępczego. Co prawda w pierwszej połowie tego roku jeszcze
        spotykało się bony nominowane w złotych markach lub wręcz w dolarach, ale do
        tego typu edycji w samym Bytomiu już nie doszło.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:34
        
        Notgeldy królewskiej Huty
        
        Gdy w sierpniu 1914 r doszło do wybuchu I wojny światowej, na terenie całych
        ówczesnych Niemiec momentalnie odczuto dotkliwy brak pieniądza kruszcowego.
        Monety złote i srebrne, obejmujące nominały od ½ do 20 marek pochowane zostały
        na czarną godzinę, zwłaszcza w rejonach przygranicznych. Władze państwowe już
        zresztą nieco wcześniej zawiesiły wymienialność marki niemieckiej na złoto i
        wszelkimi sposobami starały się ściągnąć z obiegu monety złote o nominałach 10
        i 20 marek, aby wydatnie zwiększyć rezerwy tego kruszcu w skarbcu.
        Poczynania te dotkliwie odczuwała ludność, gdyż tym samym bardzo utrudnione
        zostało robienie codziennych zakupów, a przecież naturalną koleją rzeczy, każdy
        chciał w tym czasie zwiększyć zapasy żywności możliwe do dłuższego
        przechowywania w domu. Aby więc zaradzić zaistniałym trudnościom, władze
        samorządowe i większe zakłady przemysłowe w wielu miejscowościach zdecydowały
        się na wydanie własnego pieniądza zastępczego, choć nie było to w pełni legalne.
        Wśród miast które wprowadziły na swoim terenie walory tego typu była też
        Królewska Huta. Okazało się to tu wręcz niezbędne, gdyż miejscowość liczyła już
        wtedy ponad 70 tysięcy mieszkańców. Podstawą ich utrzymania był głównie
        przemysł, bo przecież miasto rozwinęło się z osady przy powstałej już w XVIII
        wieku kopalni „Król” i uruchomionej na początku XIX wieku huty „Królewskiej”.
        Tak więc dokładnie 6 sierpnia 1914 roku magistrat wprowadził do obiegu bony o
        najbardziej potrzebnych wtedy nominałach 1, 2 i 5 marek. Miały one postać
        niewielkich, kolorowych kartoników, z jednostronnym czarnym nadrukiem
        określającym nominał, emitenta i datę ważności (01.IX.1914). jako pewnego
        rodzaju urzędowe zabezpieczenie stosowano pieczęć magistracką (w kolorze
        niebieskim lub fioletowym) oraz odręczny podpis, lub faksymile podpisu osoby
        odpowiedzialnej za tę emisję. Były to pieniądze krótkoterminowe, podlegające
        później wykupowi przez kasę miejską na określonych warunkach. Zapewne
        mieszkańcy Królewskiej Huty posługiwali się nimi nieco dłużej, może nawet do
        listopada, gdy nasycono rynek legalnymi banknotami o niskich nominałach.
        Kolejne miejskie pieniądze typu papierowych bonów, pojawiły się tu dopiero z
        końcem 1916 roku, gdy okazało się już oczywistym to, że Niemcy nie były
        przygotowane do prowadzenia długotrwałej wojny. Brąz i nikiel, z których
        produkowano drobne monety zdawkowe, stały się wtedy deficytowymi materiałami
        strategicznymi. Dokładnie z dniem 9.XII.1916 roku wprowadzono do obiegu kolejną
        emisję magistracką, tym razem o nominałach 25 fenigów i 1/2 marki. Znowu
        wykonano je na kartonikach z jednostronnym, czarnym nadrukiem określającym
        nominał, emitenta i okres ważności (do 1.II.1917). Zabezpieczeniem była na nich
        sucha pieczęć magistracka oraz faksymile dwóch podpisów. Walory skupione potem
        przez kasę miejską unieważniano prostokątną pieczęcią z napisem „Ungultig”.
        W ich miejsce, w przeciągu roku weszły cztery kolejne edycje bonów o
        identycznych nominałach, lecz różnych datach ważności. Wykonywano je tym razem
        na znacznie mniejszych, białych lub kolorowych kartonikach, zawsze z czarnym
        nadrukiem i kolorowym poddrukiem z gwiazdek i centralnie umieszczonym herbem
        miasta, z datą 1869 (rok uzyskania praw miejskich). Na rewersach tych walorów
        (czystych lub z gwiazdkowym nadrukiem) spotyka się pieczęć unieważniającą
        (identyczną do wcześniej opisanej), co świadczyło o ich wykupie. Praktycznie
        trzymiesięczny okres ważności między innymi miał na celu utrudnienie
        działalności fałszerzom, choć zyskiwała też na tym kasa miejska, bo jednak nie
        wszystkie bony wykupiono lub wymieniono na nowe edycje.
        Wiosną 1918 roku zaprzestano wydawania nominału 25 fenigów i od tego momentu
        (dokładnie od 30.III.1918 r), przez pewien czas ukazywały się już tylko
        półmarkówki. Nawet zakończenie wojny nie przerwało tych praktyk. Do połowy 1920
        roku wydano w sumie 7 różnych walorów o tym nominale, różniących się datami
        ważności, choć nie tylko. Pierwszy walor wydrukowano na niebieskim kartoniku, a
        kolejne już na białym papierze ze znakami wodnymi. Wszystkie miały nadruki
        dwustronne. Awersy miały te same elementy, co edycje wcześniejsze, a rewersy
        zawierały nominał i herb lub nawet tylko sam nominał. Dla wyraźnego odróżnienia
        poszczególnych edycji stosowano odmienną kolorystykę herbu.
        Bezpośrednio po wojnie puszczono też w obieg notgeld miejski o stosunkowo
        wysokim nominale 5 marek, ponieważ w tym czasie władze zwierzchnie wręcz
        zachęcały większe miasta do emisji lokalnego pieniądza. Pamiętajmy o tym, że
        zakończenie działań wojennych to zarazem początek rewolucji na terenie Niemiec,
        w efekcie czego lokalnie odczuwany był znowu wyraźny niedobór środków
        płatniczych. Nominał 5 marek wprowadzony został oficjalnie do obiegu z dniem
        10.XI.1918r, a jego datę ważności określono na 15.XII.1918 r. Do szerszej
        emisji wysokonominałowych miejskich banknotów zastępczych wtedy już nie doszło,
        gdyż Królewska Huta została też współwystawcą i gwarantem lokalnego pieniądza,
        przeznaczonego dla potrzeb całego GOPu. Zresztą , w ramach tej inicjatywy
        ukazały się nie tylko walory: 5, 10, 20 marek, ale również 25 fenigów. Gdy zaś
        ten ostatni, niskonomnałowy bon został z obiegu wycofany, to zaradzono temu
        kolejną edycją magistracką. Stało się to dokładnie 1.IX. 1920 roku. Na tej
        dwudziestopięciofenigówce nie określono już daty ważności (miała moc płatniczą
        do odwołania, jak głosi nadruk na rewersie).
        Właściwie na tym kończył się pewien etap emisji samorządowych Królewskiej Huty.
        Kolejne pieniądze miejskie, które tu się ukazały, związane były bezpośrednio z
        wydarzeniami politycznymi przebiegającymi na terenie Górnego Śląska. W
        pierwszej kolejności dotyczyło to przeprowadzonego tu plebiscytu, ponieważ
        notgeldy szeroko zostały wtedy wykorzystane do celów propagandowych.
        Również w Królewskiej Hucie ukazał się wtedy ciekawy bon o nominale 25 fenigów,
        z napisami dwujęzycznymi. Obydwie jego strony w sensie graficznym były
        identyczne. Przedstawiały szyb kopalniany na tle wschodzącego słońca,
        obramowany dodatkowo kominami fabrycznymi. Tekst na jednej ze stron był w
        języku polskim, a na drugiej w niemieckim. Oficjalna data emisji określona była
        na 20.III.1921, a ważne były do końca tego roku.
        Podobnie w czasie III powstania śląskiego doszło tu do edycji całej serii
        banknotów powstańczych. Warto nadmienić, że w tym czasie władze Republiki
        Weimarskiej celowo ograniczały przepływ gotówki na tereny opanowane przez
        powstańców. Dotkliwy brak pieniądza miał stanowić pewien element walki z
        insurgentami. Już w czasie działań bojowych pojawiły się więc powstańcze
        banknoty zastępcze, co było dobrym sposobem na ograniczenie dotkliwie
        odczuwanego niedoboru gotówki.
        Duże miasta były jednak cernowane przez wojska powstańcze i tak się też stało z
        Królewską Hutą. Po początkowym opanowaniu terenu przez powstańców, późniejszym
        wycofaniu się i blokowaniu miasta, doszło tu jednak rychło do szeregu
        antypolskich rozruchów. W efekcie czego, powstańcy śląscy uzyskali moralny
        argument do ponownego wkroczenia do miasta. Co prawda nie zajęli całego
        obszaru, bo samo centrum pozostało jednak w rękach wojsk Komisji Plebiscytowej.
        Te wydarzenia zaowocowały pojawieniem się notgeldów powstańczych o nominałach:
        1, 3, 5, 20 marek. Ich datę ważności określono na 30.VI.1921 r. Oczywiście były
        to również banknoty w wersji dwujęzycznej. Ciekawe jest to, że drukowano je w
        Katowicach, a nie na miejscu. Dwa wyższe nominały opatrzono pieczęciami
        miejskimi (5 marek – zwykła pieczęć w czerwonym tuszu, 20 marek – sucha pieczęć
        tłoczona).
        Emisja tych pieniędzy była pomocna w realizacji różnych wydatków powstańczych,
        zarazem też dawała pewne zyski miastu.
        Pamiętajmy o tym, że jeszcze w czasie I wojny światowej w Niemczech pojawiły
        się liczne rzesze kolekcjonerów notgeldów, a potem popularność tego typu
        zbieractwa jeszcze się
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:38
        
        c.d.n.
        
        Ciekawe jest to, że drukowano je w
        Katowicach, a nie na miejscu. Dwa wyższe nominały opatrzono pieczęciami
        miejskimi (5 marek – zwykła pieczęć w czerwonym tuszu, 20 marek – sucha pieczęć
        tłoczona).
        Emisja tych pieniędzy była pomocna w realizacji różnych wydatków powstańczych,
        zarazem też dawała pewne zyski miastu. Pamiętajmy o tym, że jeszcze w czasie I
        wojny światowej w Niemczech pojawiły się liczne rzesze kolekcjonerów notgeldów,
        a potem popularność tego typu zbieractwa jeszcze się nasiliła. Siłą rzeczy
        emitenci zaczęli liczyć na to, że sporą część puszczonych w obieg walorów nie
        będą musieli wykupić, a tym samym osiągną pewne zyski. Właśnie to było głównym
        powodem wielu emisji samorządowych w latach 1920-1921.
        
        W samej Królewskiej Hucie pieniądze powstańcze były ostatnimi walorami tego
        typu, wystawionymi przez magistrat. Z uwagi na zmianę przynależności państwowej
        nie pojawiły się tu banknoty inflacyjne, choć sama marka niemiecka jeszcze
        przez pewien czas była prawnym środkiem płatniczym na tym terenie.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:39
        
        Pamiątkowe notgeldy Konczyc
        
        Pieniądz zastępczy (niem. notgeld) pojawił się masowo na terenie Niemiec w
        momencie wybuchu I wojny światowej. Dopiero zaś po dziesięciu latach, w efekcie
        reformy marki niemieckiej z 1924 roku, całkowicie zniknął z obiegu.
        
        W latach 1920-1922, szeroko wykorzystywano bony pieniężne w celach reklamowych
        i propagandowych. Na terenie Górnego Śląska dość często używano notgeldów do
        prowadzenia propagandy plebiscytowej.
        
        Już po zakończeniu walk powstańczych, w szeregu miejscowości, które ostatecznie
        miały zostać przyłączone do Polski, wydano edycje upamiętniające fakty, w
        efekcie których tereny te zmieniły swoją przynależność państwową. Tak stało się
        właśnie w Kończycach.
        
        W gminie tej, wchodzącej w skład powiatu zabrzańskiego (Hindenburg),
        zamieszkiwało więcej Polaków niż Niemców. W przeprowadzonym plebiscycie również
        przeważały głosy oddane za Polską. III powstanie śląskie oraz wyznaczenie nowej
        granicy państwowej, władze samorządowe upamiętniły jedyną emisją pieniądza
        zastępczego w tej gminie z datą 1 marca 1922 roku. Cała seria bonów objęła trzy
        nominały: 50 fenigów, 1 i 2 marki. Awersy tych walorów są podobne. Dominuje na
        nich godło Kończyc. Określono tu też precyzyjnie okres ważności, do 1
        października 1923 r. Odróżnia więc je tyko zastosowana kolorystyka i nominał.
        
        Ciekawsze są rewersy. Zwłaszcza, że dominują na nich treści propagandowe. Na
        nominale 50 fenigów widzimy więc teren, gdzie ma biegnąć nowa granica
        państwowa, a obok polskiego żołnierza, który niebawem będzie jej strzec.
        Jeszcze dobitniej przedstawiono to na rewersie jednomarkówki, gdzie widzimy
        górnośląskiego robotnika wykuwającego polskiego orła, a w tle przemysłowy
        krajobraz regionu.
        
        Najwyższy nominał tej serii prezentuje z kolei prace związane z bezpośrednim
        wytyczeniem granicy. Ustanowienie jej na maleńkiej rzeczce Czarniawce, miało
        istotne znaczenie również dla sąsiedniego Zabrza. Spora część powiatu
        zabrzańskiego zmieniła wtedy swoją przynależność państwową. Sama gmina Zabrze,
        dopiero właśnie w 1922 roku uzyskała prawa miejskie, choć aspirowała do tego od
        wielu lat.
        
        Ważnym w przypadku notgeldów z Kończyc jest też postać ich projektanta –
        Stanisława Ligonia. Człowiek to wielce zasłużony dla sprawy polskości części
        Górnego Śląska. Walory te produkowano w mikołowskiej drukarni Karola Miarki,
        gdzie w pewnym okresie St. Ligoń pracował jako ilustrator (studiował malarstwo
        w Krakowie i Berlinie). Dziś na te pieniądze możemy patrzeć także jako na
        pamiątki po artyście i bardzo wszechstronnym działaczu kultury, z którego
        dorobku typowo malarskiego, nie pozostało do naszych czasów zbyt wiele.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:39
        
        Notgeldy GOPu.
        
        W związku z pewnym wzrostem zainteresowania tematem pieniądza zastępczego
        polskich zbieraczy, jak również osób pasjonujących się historią naszej „małej
        ojczyzny”, warto przedstawić na tych łamach notgeldy wydawane specjalnie dla
        potrzeb ludności GOP-u.
        
        Pieniądz ten jest o tyle ciekawy, że zapewniono mu pełny obieg na stosunkowo
        dużym obszarze, eliminując tym samym podstawową uciążliwość w posługiwaniu się
        banknotami zastępczymi. Oczywistym minusem był jednak i w tym przypadku typowy,
        krótki okres ważności.
        
        Jesienią 1918 roku Bank Rzeszy wręcz nakłaniał władze większych miast do emisji
        pieniądza zastępczego o stosunkowo wysokich nominałach. Wiązało się to z
        ówczesną sytuacją polityczną Niemiec (porażka na froncie, kapitulacja i
        rewolucyjne wrzenie), co miało niewątpliwy wpływ na wyraźnie odczuwany
        niedostatek państwowego pieniądza na rynku. W dużych miastach i ośrodkach
        przemysłowych sytuacja była szczególnie uciążliwa. Tak więc następujące miasta
        i powiaty: Bytom, Gliwice, Zabrze, Katowice, Królewska Huta (dzisiejszy
        Chorzów), Pszczyna, Rybnik i Tarnowskie Góry wydały wspólny pieniądz o
        nominałach 5, 10, 20 marek, na łączną kwotę 25 milionów marek. Taką wartość
        miało w każdym bądź razie zabezpieczenie tej emisji, choć prawdopodobnie samych
        banknotów puszczono w obieg na nieco większą sumę.
        
        Notgeldy te drukowano w Głogowie na papierze posiadającym znaki wodne, a
        dodatkowym zabezpieczeniem była okrągła, sucho tłoczona pieczęć z niemieckim
        orłem i biegnącym otokowo napisem „Oberschlesischer Industriebezirk”. Wszystkie
        były numerowane, przy czym nominał 5 marek istnieje w trzech odmianach
        związanych z oznaczeniem serii. Na pozostałych dwóch nominałach serii nie
        określono. Awersy walorów są podobne, z oznaczeniem wartości, suchą pieczęcią i
        spisem wystawców (emitentów). 5 i 10 marek jest w tonacji zielono-niebieskiej,
        a 20 marek w szaro-niebieskiej. Rewersy natomiast są odmienne i przedstawiają:
        
        5 marek - fragment kopalni
        
        10 marek – całą kopalnię
        
        20 marek – pracę w zakładzie metalurgicznym (huta „Królewska”)
        
        Nie podano daty emisji, lecz najprawdopodobniej wprowadzono je do obiegu z
        końcem listopada 1918 roku. Data ważności tych walorów jest identyczna:
        01.IV.1919 rok.
        
        Na tym jednak wspólna działalność emisyjna wymienionych miejscowości GOP-u się
        nie skończyła. Nieco później wydano bowiem notgeld o nominale 25 fenigów,
        bardzo przydatnym i usprawniającym obieg pieniądza na lokalnym rynku. W spisie
        wystawców tego niskonominałowego banknotu nie podano jednak już Pszczyny. Na
        terenie tego miasta i powiatu obiegały wtedy lokalne niskonominałowe bony, więc
        władze miejskie prawdopodobnie nie były zainteresowane współpracą w tym
        zakresie. Niestety, tym razem też nie podano daty emisji, a jedynie datę
        ważności: 30.IX.1919 rok. Sam walor, tak jak inne, produkowano w Głogowie na
        papierze za znakami wodnymi, oznaczając serię i numerację.
        
        Kolejnym, ostatnim już wprowadzonym do obiegu pieniądzem zastępczym, jest
        późniejsza wersja nominału 25 fenigów, o mniejszych wymiarach i szacie
        graficznej, lecz również z oznaczeniem serii i numeracją. Daty wydania
        tradycyjnie nie określono, a jedynie datę ważności: 31.XII.1919 rok.
        
        Planowano zresztą kolejne wydania banknotów o wyższych nominałach,
        zastępujących te które w kwietniu 1919 roku traciły ważność. Dowodem na to jest
        zachowany projekt waloru z datą ważności do 31.XII.1919 r. Możliwe, że
        zachowały się też odmienne projekty tego i innych nominałów. Do samej emisji
        jednak już nie doszło, prawdopodobnie z uwagi na opór władz zwierzchnich.
        
        Pieniądz tego typu nie był przecież pełnoprawnym środkiem płatniczym. Władze
        państwowe, jak też poszczególnych prowincji, popierały to przymuszone
        koniecznością, lecz równie często starały się też ograniczać to zjawisko.
        
        Skompletowanie dzisiaj wszystkich notgeldów GOP-u, choć nie ma ich wiele, nie
        jest sprawą łatwą. Co prawda nie są to jakieś unikaty, ale na naszym rynku
        kolekcjonerskim pozycje o wyższych nominałach spotyka się raczej rzadko.
        Łatwiej zdobyć już te o wartości 25 fenigów, z reguły jednak są w gorszych
        stanach zachowania. Warto jednak się tymi banknotami zainteresować, wszak są to
        ciekawe w sensie historycznym walory, mogące być ozdobą każdego zbioru
        notgeldów, obejmującego tereny ówczesnych prowincji niemieckich, leżących w
        granicach dzisiejszej Polski.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:40
        
        Notgeldy "Friedenshutte".
        
        W czasie I wojny światowej pieniądze zastępcze w postaci bonów pojawiły się
        również na terenie Nowego Bytomia, dzisiejszej dzielnicy Rudy Śląskiej.
        
        Oczywiście nie mogło tu być gminnych emisji samorządowych, bo teren ten
        stanowił wtedy integralną część miasta Bytom. Mieszkańcy mogli więc posługiwać
        się edycjami bytomskiego magistratu.
        
        Istniejąca tu jednak huta „Friedenshutte”, będąca największym zakładem
        przemysłowym w tym rejonie, dla potrzeb swojej licznej załogi wydawała w latach
        1916 - 1917 własne, niskonominałowe bony pieniężne. Tak więc dokładnie
        18.XII.1916 roku rozprowadzono wśród załogi pierwszą edycję walorów o
        nominałach 25 i 50 fenigów. Drukowano je jednostronnie na kolorowym papierze,
        określając od razu ich datę ważności do 31.I.1917 r. Każdy egzemplarz opatrzony
        był odręcznym podpisem osoby odpowiedzialnej za tę emisję. Pieniądze te
        przyjmowane były bez ograniczeń w kasie huty i w hutniczym domu towarowym gdzie
        pracownicy najczęściej zaopatrywali się w podstawowe produkty spożywcze. Jego
        nazwa „Huttenkaufhaus” po dzień dzisiejszy funkcjonuje w tradycji
        ustnej. „Kafaus” to teraz jednak nie tyko sam dobrze zachowany budynek domu
        towarowego, ale zarazem potoczna nazwa całego osiedla robotniczego.
        
        Pierwsza edycja hutniczych notgeldów nie zaspokoiła jednak potrzeb i już w
        styczniu 1917 roku przygotowano kolejną serię odcinków, które zastąpić miały
        walory tracące swoją ważność. Tym razem wyemitowano nominały 5, 10, 25, 50
        fenigów. Tradycyjnie wykonano je na kolorowym papierze z jednostronnymi
        nadrukami. Dokładnie sprecyzowano na nich datę emisji 24.I.1917 r. Właściwym
        emitentem była „Oberschlesische Eisenbahn – Bedarfs – Aktiengesellschaft”, gdyż
        huta już od 1871 roku wchodziła w skład tego koncernu, założonego przez
        hrabiego Karola Wolfganga Ballestrema. Pojawiły się też na tych notgeldach
        nazwiska Buscha i Niemeyera, czyli ówczesnych dyrektorów huty. Początkowo
        stosowano też odręczny podpis osoby nadzorującej edycję. Nie było to jednak
        zbyt wygodne. Zapewne też z uwagi na stosunkowo długi okres ważności (do
        30.VI.1917 r) i możliwość pojawienia się fałszerstw, zrezygnowano z podpisu
        zastępując go suchą pieczęcią koncernu „Oberbedarf”. Te lepiej już
        zabezpieczone odmiany bonów drukowano też na nieci innym papierze.
        
        Omawianymi notgeldami posługiwała się cała załoga huty i rodziny pracowników.
        Warto jednak nadmienić, że w czasie I wojny światowej, w dzisiejszej
        hucie „Pokój” pracowało też wiele jeńców wojennych. Dla potrzeb istniejącego
        przy hucie obozu jenieckiego dyrekcja zakładu emitowała specjalne bony
        jenieckie. Walory te nie były datowane, jednak można przypuszczać, że używano
        ich w okresie od 1915 do 1918 roku.
        
        Pieniądze zastępcze huty stanowią dziś ciekawą pamiątkę długoletniej historii
        tak znaczącego dla rozwoju górnośląskiego przemysłu przedsiębiorstwa.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:40
        
        • Re: Historia w notgeldach ukryta.
        broneknotgeld 18.10.2003 18:55 + odpowiedz
        
        Początek 1921 roku na Górnym Śląsku upływał pod znakiem ostrej walki
        propagandowej, związanej ze zbliżającym się terminem Plebiscytu (20.III.1921r),
        który miał zadecydować o przynależności państwowej tego terenu.
        
        Właśnie w tym czasie gmina Bielszowice wydała serię banknotów zastępczych o
        szczególnie ciekawych rewersach. Wyróżnia je przedstawienie mapki obszaru
        plebiscytowego od wschodu graniczącego z Polską, a od zachodu ze Śląskiem.
        Pomimo wydrukowania obok typowego dla tego okresu wierszyka o proniemieckiej
        wymowie, nie zdecydowano się na mapce umieścić nazwy Niemiec, co byłoby czymś
        oczywistym. Przecież głosować można było tylko za Polską lub Niemcami.
        Pominięcie nazwy państwa było jednak zamierzone, choć aby to zrozumieć trzeba
        cofnąć się nieco w czasie.
        
        Po przegranej I wojnie światowej Niemcy, w myśl początkowych ustaleń traktatu
        pokojowego, miały stracić cały Górny Śląsk na rzecz Polski. Szybko jednak od
        tego odstąpiono, decydując się na przeprowadzenie plebiscytu na tym terenie.
        Niepewny los państwowości tego obszaru wymuszał niejako na Polsce i Niemczech
        kroki które miały skłaniać miejscową ludność do opowiedzenia się za jedną z
        tych opcji państwowych.
        
        Trzecia droga też początkowo wydawała się dość prawdopodobna, a było nią
        powstanie niezależnego państwa Górny Śląsk w postaci republiki której
        suwerenność gwarantowałyby państwa sąsiednie. Hasło „Górny Śląsk dla
        Górnoślązaków” było wtedy bardzo nośne i przyczyniło się do szybkiego wzrostu
        znaczenia Związku Górnoślązaków jako organizacji wręcz masowej. Ideę
        niezależnej państwowości poparła też najważniejsza siła polityczna na tym
        terenie, czyli katolicka partia Centrum. Podobnie część potentatów
        przemysłowych w takim rozwiązaniu widziało sposobność uniknięcia kosztów
        ogromnych reparacji wojennych, które Niemcy miały ponieść
        
        Aby zneutralizować wpływy propolskie i tendencje separatystyczne pierwszy
        znaczący ruch zrobiły Niemcy powołując do życia, ustawą sejmu pruskiego z
        14.X.1919 r, prowincję Górny Śląsk w miejsce dotychczasowej rejencji opolskiej.
        
        Dało to znaczący impuls do opracowania polskiej ustawy o autonomii przyszłego
        województwa śląskiego. Ostatecznie uchwalono to dopiero 14.VII.1920r niejako
        pod wrażeniem niekorzystnych dla strony polskiej wyników plebiscytowych na
        Mazurach.
        
        Ostatnie posunięcie prawodawcze o dużym oddźwięku propagandowym jednak również
        należało do Niemiec. Była to ustawa o Górnym Śląsku, uchwalona przez Reichstag
        27.XI.1920 roku i wpisana do konstytucji weimarskiej. Ustawa ta zobowiązywała
        władze Niemiec, po przejęciu terenu plebiscytowego, do zorganizowania w
        prowincji górnośląskiej referendum w sprawie podniesienia jej rangi do statusu
        kraju związkowego.
        
        Szansa na pełne uniezależnienie się od Prus jako odrębnego kraju, przyciągnęła
        tym razem partię Centrum i wielu działaczy związanych z ruchami ślązakowskimi,
        z których najzagorzalsi widzieli w tym kolejny krok na drodze do ustanowienia
        odrębnej państwowości.
        
        Tak więc mapka na bielszowickim notgeldzie miała pewien podtekst. Służyć miała
        nakłonieniu ludności o „opcji śląskiej” do głosowania za Niemcami. Poczynania
        tego typu były dość skuteczne, gdyż zaowocowały korzystnym dla strony
        niemieckiej rozstrzygnięciem plebiscytowym. Dopiero III powstanie śląskie
        okazało się zwycięskie dla strony polskiej, a późniejsze rozgraniczenie
        spornych terenów ogromnie osłabiło prowincję Górny Śląsk. I choć referendum w
        sprawie podniesienia prowincji do rangi kraju ostatecznie przeprowadzono
        3.XI.1922 r, to jednak w zmienionej już sytuacji nie mogło przynieść
        zakładanego wcześniej efektu.
        
        Górny Śląsk został więc przedzielony granicą państwową. Z jednej strony było
        polskie autonomiczne województwo śląskie, którego dzieje są dzisiaj szeroko
        popularyzowane i doceniane, a z drugiej mamy prowincję pruską o nazwie tożsamej
        z całym regionem, której historii w obecnej dobie też nie należy pomijać, choć
        związana jest ściśle z międzywojennymi dziejami państwowości niemieckiej.
        Przykładem pewnej nieznajomości losów tej prowincji może być sprawa jej
        stolicy. Dzisiejsi regionaliści wskazują tu prawie wyłącznie na Opole, które
        było siedzibą nadprezydenta i jego urzędu, czyli reprezentanta władzy krajowej
        (Prus) w terenie. Tymczasem sejmik prowincjonalny, jego wydział i starosta
        krajowy urzędowali w Raciborzu, a z kolei władze skarbowe umiejscowiono w
        Nysie. Również sam Wrocław, będący przed 1919 rokiem stolicą całej prowincji
        śląskiej, z dużymi oporami i bardzo wolno wyzbywał się swych uprawnień na
        terenie, który w myśl ustawy miał mu już nie podlegać.
        
        Historia naszej ziemi jest więc dość skomplikowana, ale przecież niezwykle
        ciekawa i warto ją zgłębiać, zwłaszcza że można już to robić bez
        narodowościowych uprzedzeń.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:41
        
        „Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924”
        
        W sierpniu 1914 roku, z chwilą wybuchu I wojny światowej, na terenie całych
        ówczesnych Niemiec odczuwany był dotkliwy brak pieniądza monetarnego o
        nominałach od ½ do 20 marek. Spowodowane to było poczynaniami państwa,
        starającego się zwiększyć swoje rezerwy złota, jak też reakcją ludności która
        pochowała złote i srebrne monety na „czarną godzinę”. Aby zaradzić powstałym
        trudnością władze samorządowe, a nawet większe przedsiębiorstwa szybko
        zdecydowały się na emisję prowizorycznego pieniądza zastępczego, o ograniczonym
        czasie i terenie obiegu. Nie było to w pełni legalne, ale z konieczności
        tolerowane przez państwo. Pojawiły się walory zwane notgeldami i nikt
        początkowo nie przypuszczał, że emisje tego typu występować będą w całej
        dekadzie 1914-1924.
        Zaowocowało to dziesiątkami tysięcy różnorodnych banknotów i bonów oraz
        tysiącami notgeldów monetarnych.
        Również na Śląsku, wtedy prowincji Prus podzielonej administracyjnie na trzy
        rejencje, było to zjawisko powszechne. Szczególnie dużo wystawców pieniądza
        tego typu pojawiło się na Górnym Śląsku, czyli ówczesnej rejencji opolskiej. W
        rejencji wrocławskiej sporo pieniądza zastępczego pojawiło się w samej stolicy –
        Wrocławiu, jednak prym wiódł tu Wałbrzych. Bogactwo emisji wałbrzyskich
        początkowo wynikało z jego roli centrum przemysłowego, a później z chęci
        osiągnięcia dodatkowych wpływów do kasy miejskiej. Podobnie było w rejencji
        legnickiej, gdzie samą Legnicę zdystansowała Zielona Góra emitująca wiele serii
        reklamowych, bo przecież miasto to słynęło wtedy ze swych winnic i sadów.
        Notgeldy są dziś namacalnym świadectwem historycznym najważniejszego okresu
        minionego stulecia, gdy na gruzach trzech cesarstw tworzyły się nowe państwa
        europejskie, w tym też odradzała się niepodległa Polska. Plebiscyt i walka
        zbrojna powstańców śląskich również zostały utrwalone na tych walorach, szeroko
        wykorzystywanych do celów propagandowych. Ostateczny kres rozpowszechnianiu
        lokalnego pieniądza położyła dopiero reforma waluty niemieckiej, kończąca okres
        hiperinflacji.
        
        Wystawa „Banknoty zastępcze Śląska 1914 – 1924” obejmuje łącznie ponad 2000
        banknotów i bonów z około 160 miast i gmin tego regionu. Ekspozycja ma
        charakter przenośny, gdyż powstała z myślą o prezentowaniu jej w powiatach i
        miastach śląskich, gdzie emitowano pieniądze tego typu. Z uwagi na jej
        edukacyjny i regionalny charakter szczególnie godna jest polecenia placówkom
        oświatowym. Stanowi przecież swoistą swoiste przedstawienie historii regionu
        i „małych ojczyzn” (powiatów, miast, a nawet gmin). Dzieci i młodzież szkolna
        na wystawie mają okazję poznać dzieje swego bezpośredniego otoczenia.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:45
        
        Ło notgeldach
        
        Pora tekstow żech już wciep
        Boch w tymacie niy jest kiep.
        
        • Re: Wystawa 'Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924'
        broneknotgeld 27.10.2003 18:46 + odpowiedz
        
        Dzisioj inkszo miołch zabawa
        Likwidowoł żech wystawa
        Już w gimnazjum poskłodano
        Kaj terozki bydzie dano???
        
        • Re: Wystawa 'Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924'
        broneknotgeld 28.10.2003 18:38 + odpowiedz
        
        Do Katowic iść to miało
        Ale im sie łodwidziało
        Teroz problym ze tym mom
        Dyć se jakoś rada dom.
        
        • Re: Wystawa 'Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924'
        broneknotgeld 28.10.2003 18:43 + odpowiedz
        
        W Tarnowskich Gorach
        
        We Liceum Sobieskiego
        Już to było - moj kolego
        To samo we Radzionkowie
        I Misteczko trefioł czowiek.
        
        • Re: Wystawa 'Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924'
        broneknotgeld 28.10.2003 18:44 + odpowiedz
        
        "A" z Miasteczka wyleciało
        Aż tukej sie przikulało.
        
        • Re: Wystawa 'Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924'
        broneknotgeld 31.10.2003 19:32 + odpowiedz
        
        Zaś teroz na Wiyrek notgeldy jo kludza
        Bo przeca z wystawom nigdy sie niy nudza
        W "budowlance" gibko gabloty postawia
        By mieli nauka no i tyż zabawa.
        
        • Re: Wystawa 'Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924'
        broneknotgeld 02.11.2003 16:15 + odpowiedz
        
        Notgeldy zbiyrom - som je wystawiom
        Łone mie uczom no i tyż bawiom.
        
        Re: W 'Koperniku'
        broneknotgeld 04.11.2003 12:32 + odpowiedz
        
        Na klawiyra pech mi wloz
        Musza pisać jeszcze roz.
        
        • Re: W 'Koperniku'
        broneknotgeld 04.11.2003 12:38 + odpowiedz
        
        Astronom ło tym downo napisoł
        Ze gorszy piniondz za lepszy prziszoł
        Bo Kopernika prawo to przeca
        Ło tych notgeldach z mojego neca
        
        Teroz wystawa mom w "Koperniku"
        I zaroz ze tym na forum fikom
        We "budowlance" na Wiyrku naszym
        Tyn tymat chyba wcale niy straszy
        
        Swoj piniondz miała gmina Nowo Wieś
        Jak Wiyrek jeszcze był we połowie
        A i bogato Antoniynhuta
        Ło tym se szkryflom terozki tu tak.
        
        • Re: W Liceum nr IV
        broneknotgeld 28.11.2003 13:31 + odpowiedz
        
        Do szwortego liceum we tyj naszy Rudzie
        Wystawa notgeldow terozki se pódzie
        Trza zaś tymat dzwignońć by to poczytali
        I ździybeczko wiedzy ło Ślonsku nabrali.
        
        • Re: W Liceum nr IV
        broneknotgeld 29.11.2003 12:42 + odpowiedz
        
        Już żech wszysko tam przeciepnoł
        W poniedziałek skłodom
        Niych ze Ślonskym ludzie krzepnom
        Tela jeszcze dodom.
        
        • Re: W Liceum nr IV
        broneknotgeld 02.12.2003 12:48 + odpowiedz
        
        Bydzie to tam tydnie dwa
        Myśla styknie tego - pra?
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 17.12.2003 18:19 + odpowiedz
        
        Jo to sztudyntce wyciongom w gora
        Bo praca pisze ło tych "papiorach".
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 10.01.2004 17:09 + odpowiedz
        
        Po świonteczny przerwie zaś ruszom z wystawom
        Terozki notgeldy na Wiyrku zabawiom.
        
        • Re: W Gimnazjum nr 7 na Wiyrku
        broneknotgeld 13.01.2004 19:41 + odpowiedz
        
        No! Już przeciep żech wystawa
        Jutro jom poskłodom
        Piykno ze tym mom zabawa
        Tela tukej godom
        
        We "Gimnazjum numer siedym"
        Notgeld Ślonsk pokoże
        Dwa tysionce sztuk - niy jedym
        Na razie - Szczyńść Boże.
        
        • Re: W Gimnazjum nr 7 na Wiyrku
        broneknotgeld 14.01.2004 20:41 + odpowiedz
        
        Wystawa już jest gotowo
        Take moje teroz słowo
        Trza tyż dzwignońć w gora tymat
        Bo rechtory pedzom: "Niy ma".
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 20.01.2004 16:48 + odpowiedz
        
        Szkryfnyli w "Dziynniku" coś ło tyj wystawie
        Joch tyż już to godoł - na Wiyrku jest prawie.
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 23.01.2004 08:05 + odpowiedz
        
        Skiż szkoły
        
        Niy umiom tymatu znojść
        Teroz pryndzy bydzie dojść.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:48
        
        Notgeldy
        
        Ło historii durś godajom
        Bo sie na niyj dobrze znajom.
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 27.01.2004 17:22 + odpowiedz
        
        Grudziondz tyż notgeldy mo
        Dyć je mało cosik zno
        Szło by zrobić tam wystawa
        Ale to już inkszo sprawa
        
        Ździybko kusi mie Pomorze
        Brak mi forsy - moj ty Boże
        Niy ma czasu na to wszysko
        No i wola to co blisko
        
        Wiynkszo jo ideja mom
        Galeryjo z tym co znom
        Łotworzyć jom chciołbych w Rudzie
        Jak jyj fufcig pełne pódzie
        
        Ale widzisz - som żech z tym
        Niy pomogo nawet rym
        Take czasy - nikt niy wadzi
        Zrobisz tela co poradzisz
        
        Bo pomocy ani "grosza"
        Insztytucje czasym prosza
        I wychodza choćby gupi
        Marne szanse - nikt niy "kupi".
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 12.02.2004 08:48 + odpowiedz
        
        Fajrant w szkole mom z wystawom
        Jeszcze niy wiym kaj "zabawiom"
        Te notgeldy po feryjach
        Szkryfna potym - niy ukryja.
        
        • Re: Kryptoreklama"
        broneknotgeld 12.02.2004 12:57 + odpowiedz
        
        "Kryptoreklama" z kasom kojarza
        Bestoż z wystawom tyż tukej właża
        Bo koszt to dlo mie - niy zysk jakowyś
        I niych to wlejzie do twoji gowy.
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 18.02.2004 20:27 + odpowiedz
        
        Kludza z wystawom sie do Chorzowa
        By zaś tam skłodać wszysko łod nowa.
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 27.02.2004 22:47 + odpowiedz
        
        No, wystawa już jest poskłodano w Chorzowie, we Gimnazjum nr 1.
        Namynczoł żech sie z tym pierońsko, bo jest w auli na czecim sztoku, a trza wom
        wiedzieć, że to stary budynek w kerym jedyn sztok mo chyba sztyry metry z hokym.
        Szczyńsiym pomog mi przi tymu kolega. Rechtorow ze szkoły już żech nakerowoł na
        adres naszego forum, ale zacznom tu wchodzić chyba dopiyro łod pyńdziałku, bo
        zaczynajom sie zaś lekcje szkolne. Klasy z inkszych szkoł mogom tyż tam trefić,
        ale piyrwyj trza to uzgodnić w sekretariacie.
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 07.03.2004 17:37 + odpowiedz
        
        Notgeld w PRL
        
        Notgeld erzac to piniondza
        Znak ciynżkego przeca czasu
        Państwo tako godo - "Błondza"
        I sie schować chce do lasu
        
        Dyć wy tyż notgeldy znocie
        Kto niymi w "peweksie" płacioł?
        Taki dowod teroz mocie
        Że sie systym jakby tracioł.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:52
        
        We Pyskowicach
        
        We Pyskowicach wystawa bydzie
        Piyrszego maja łotwarto
        Skiż tego Unia tukej nom przidzie
        Bo przeca wiedzom że warto
        Bliknońć na ślonske notgeldy nasze
        Historio poznać regionu
        Dyć łona tukej w cołki swyj krasie
        Niy siedzi kajś po kryjomu.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:55
        
        • Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-1924"
        broneknotgeld 28.08.2004 20:26 + odpowiedz
        
        Po Halymbie w planie te Ornontowice
        Choć krotko tam bydom dyć se cieszom lice.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.01.05, 21:58
        
        Myncza jo teroz nad tym se gowa
        Jak dać wystawa do Mikołowa?
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 16.03.05, 17:01
        
        Pieniądz zastępczy Dyrekcji Zakładów hr. Schaffgotscha – 1914 r.
        
        W sierpniu 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, poznikały z obiegu na
        terenie całych ówczesnych Niemiec monety kruszcowe o nominałach od 1/2 marki do
        20 marek.
        Codzienne zakupy mieszkańców miast i gmin stały się tym samym bardzo utrudnione
        i władze samorządowe zdecydowały się na wydanie zastępczych środków pieniężnych
        w postaci krótkoterminowych bonów.
        W ślad za tym, również prywatni przedsiębiorcy, a zwłaszcza duże koncerny
        przemysłowe, dla potrzeb swoich załóg wydały własne środki płatnicze. Ułatwiało
        to wypłacanie pensji załodze oraz dokonywanie zakupów w przyzakładowych
        sklepach, kantynach itp. Co prawda walory te mogły być przyjmowane tylko na
        zasadzie dobrowolności, ale praktycznie wymuszała to sytuacja. Dyrekcje
        koncernów nierzadko zresztą starały się emitować tego typu pieniądze w
        uzgodnieniu z władzami samorządowymi, co poszerzało ich możliwości płatnicze.
        Umiejscowiona w Bytomiu Dyrekcja Zakładów hr. Schaffgotscha również zdecydowała
        się na emisję pieniądza zastępczego dla potrzeb licznych przedsiębiorstw
        wchodzących w skład koncernu. Źródłem górnośląskiej fortuny hrabiego U.
        Schaffgotscha był spadek po Karolu G Goduli odziedziczony przez Joannę Gryzik,
        którą hrabia później poślubił. Sam koncern formę spółki z o.o. przyjął w 1905
        roku. W jej skład wchodziły wtedy między innymi kopalnie Karol, Paweł i Wanda,
        umiejscowione na terenie dzisiejszej Rudy Śląskiej.
        Prawdopodobnie w połowie sierpnia wydano więc dwa walory pieniężne o nominałach
        1 i 2 marek. Wykonano je na białych (dziś już pożółkłych) kartonikach. Awersy
        tych bonów mają czarne nadruki określające nominał, emitenta i datę ważności do
        15.IX.1914 r. Dodatkowo widzimy tu dwa odręczne podpisy osób odpowiedzialnych za
        emisję. Pewnym zabezpiecze-niem zaś przed możliwością fałszerstwa była
        wytłoczona po lewej stronie walorów sucha pieczęć firmowa. Na rewersach znajduje
        się czarna pieczęć Zarządu Dóbr hr, Schaffgotscha oraz odręczny podpis. Z uwagi
        na różne podpisy osób związanych z nadzorem nad tą edycją można spodziewać się
        kilku odmian tych walorów. Bony te sa jednak na naszym rynku kolekcjonerskim
        niezwykłą rzadkością, więc trudno na ten temat coś bliższego napisać.
        Prawdopodobnie nieomal w całości walory te zostały w stosownym terminie
        wykupione przez kasy podległych koncernowi przedsiębiorstw i komisyjnie zniszczone.
        Do dzisiaj zachowały się tylko pojedyńcze egzemplarze, stanowiące historyczną
        pamiątkę minionych czasów.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 16.03.05, 17:05
        
        Notgeldy Barda
        
        Latem 1914 roku, po wybuchu I wojny światowej, w całych ówczesnych Niemczech
        poznikały z obiegu monety kruszcowe. Zabrakło więc walorów pieniężnych o
        nominałach od 1/2 do 20 marek (najniższy banknot opiewał wtedy na 20 marek i w
        tym momencie też nie było go w nadmiarze).
        W efekcie zaistniałych trudności pojawiło się wielu emitentów pieniądza
        zastępczego, co pozwoliło jakoś uporać się z realizacją codziennych zakupów.
        Emisje tego typu były nie całkiem legalne, ale z konieczności tolerowane przez
        władze państwowe. Zastępcze walory pieniężne, zwane przeważnie notgeldami, stały
        się na terenie Niemiec czymś powszechnym w całej dekadzie 1914-1924. Kres temu
        zjawisku położyła dopiero skuteczna reforma walutowa w 1924 roku.
        Również w Bardzie, mieście będącym centrum pielgrzymkowym całego Śląska,
        pojawiły się pieniądze zastępcze w postaci niskonominałowych bonów. Nastąpiło to
        jednak już po wojnie, bo w 1921 roku. W tym czasie (lata 1920-1921) rynek
        pieniężny był już unormowany. Po wojnie jednak szeroko rozpowszechniło się
        kolekcjonerstwo tego typu walorów. Władze samorządowe miast i gmin wydawały więc
        papierowe notgeldy w postaci całych serii, bardzo bogato ilustrowanych.
        Gwarantowało to dodatkowe wpływy gotówki do kasy, które mogły być przeznaczone
        na lokalne potrzeby. Bony te w minimalnym stopniu pełniły rolę pieniądza, gdyż
        najczęściej trafiały do hurtowych handlarzy, rozprowadzających je wśród licznej
        rzeszy zbieraczy w całych Niemczech. Można na to też patrzeć jako na swoistą
        formą promocji, reklamy, a nawet pewien sposób propagandy, co było widoczne na
        obszarach objętych plebiscytami.
        Pierwsza edycja bardzkich notgeldów objęła serię 5 walorów o identycznym
        nominale 50 fenigów. Oficjalnie magistrat wprowadził je do obiegu 7.VII.1921
        roku, bo taka data emisji widnieje na tych walorach. Nie określono precyzyjnie
        daty ważności, ograniczając się do podania, iż nastąpi to w miesiąc po
        specjalnym ogłoszeniu. Bony te drukowane są dwustronnie, przy czym jedna ze
        stron jest identyczna i przedstawia zabytkową figurkę tronującej Matki Bożej z
        maleńkim Jezusem na kolanach. Na odwrotnych stronach tych bonów prezentowane są
        natomiast różnorodne widoki Barda, zwłaszcza zabytki tej miejscowości.
        Do kolejnej edycji miejskiej doszło już niebawem, bo 11.VIII.1921 roku, co
        zaznaczono na walorach. Tradycyjnie już nie sprecyzowano dokładnie daty
        ważności. Tym razem cała seria objęła dwa nominały; 25 i 75 fenigów (po 4 sztuki
        z każdego nominału). Podobnie jak wcześniej na jednej ze stron umieszczono
        wizerunek cudownej figurki z XIII wieku, jednak w znacznie bogatszej
        ornamentyce. Na odwrocie znowu widzimy różnorodne widoki Barda.
        Niewątpliwie notgeldy bardzkie skierowane były do kolekcjonerów, jak też licznej
        rzeszy pielgrzymów, nie tylko ze Śląska, ale również z Czech i całych Niemiec.
        Był to więc interesujacy i poszukiwany walor zbieracki, a zarazem piękna
        pamiątka z pielgrzymki, czy po prostu turystycznego pobytu w tym uroczym i
        ciekawym zakątku naszego regionu.
        Dzisiaj są to dla nas swoiste dokumenty, które przybliżają nam to miasto i jego
        historię. Traktujmy więc te walory z należnym im pietyzmem i zachowajmy je dla
        przyszłych pokoleń.
        
        Gość: xxx Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 IP: *.neoplus.adsl.tpnet.pl 31.03.05, 16:25
        
        A co z notgeldami Gliwic?
broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 18.02.05, 19:12

Notgeldy w Gostyni

Kto chce notgeldom se już dziwować
Ponboczku - w Gostyń terozki prowadź
Toż w ichnim przeca domu kultury
Wystawa teroz - zoglondnie ktory?
- ciupazka Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 18.02.05, 19:22
  
  Może i bym zaglądnęła,
  gdyby Gostynia daleko nie była...
  
  Gratuluje i zaś sie dziwuje...
  Telo.Pozdr.
  - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 18.02.05, 21:19
    
    Ciupazko - bydzie notgeld w Gliwicach
    W kwietniu - to moga dzisioj łobiycać.
    - laband Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 18.02.05, 22:27
      
      kedy gynau we kwietniu?
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 18.02.05, 23:55
        
        Wstympny termin łotwarcio wystawy w gliwickim muzeum to 4 kwietnia, dyć może sie
        to zmiynić. Wystawa może tam być do czech miesiyncy, choć to tyż jeszcze niy
        jest pewne.
        
        laband Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 19.02.05, 00:44
        
        Dziynki za odpowiedz, podom dalyj!
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 19.02.05, 14:13
        
        Tyż dziynkuja.
        Przimiyrzom se do szkryfniyńcio czegoś ło notgeldach gliwickich. Bydzie to
        tukej, bo i samynu muzeum se przido. Namiar na tyn wontek żech im doł i wiym, że
        to czytajom.
        Pozdrowiom.
        
        laband Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 20.02.05, 08:00
        
        no tosz mysla ize kedys ta wystawa tysz obejza - a mozno i we Glywicach. pieron wiy.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 20.02.05, 09:39
        
        Hehe, ale by był szpas, jakbych w ramach "Roku Polski w Niymcach" pokozoł
        ślonske notgeldy właśnie tam. Dyć na bezrok przidzie "Rok Niymiec w Polsce" -
        tyż piyknie.
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=59&w=19671960&v=2&s=0
        Pozdrowiom.
        
        rita100 Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 11.03.05, 21:45
        
        Marzy mi sie złoto plaża
        Po kery ze ślubnom łaża
        Las zielony, mokre wrzosy
        Po kerych jo leca bosy
        Aż do progu małyj chatki
        Kaj śpiom jeszcze nasze dziatki
        A za drzwiami czeko żona
        By wtulić mi sie w ramiona
        No, sami terozki już wiycie jak to jest z tymi bykami. Jo zaś mom tako cicho
        nadzieja, że to co żech wom pedzioł zwłaszcza te nasze frelki weznom sie
        głymboko do serca.
        Dziynkuja za uwoga i ciyrpliwość
        Bronek
        
        To ja dziękuję, niesamowite wrażenie po przeczytaniu całego tego wątku.
        Niech sie spełnią Twoje życzenia.
        Czyż jesteś majowy Byk ?
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 16.03.05, 16:58
        
        Z "Dnia Zwyciynstwa" żech majowy
        Bestoż zowdy tyż - gotowy.
        
        sloneczko1 Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 16.03.05, 17:53
        
        czytam i czytam ,i nie mogę skończyć,tyle historii w tych banknotach ,wiekszość
        ludzi o tym nic nie wie ,podziwiam Cię za tę pasję i wierszyki,czy sam je
        układasz? - broneknotgeld
        
        sloneczko1 Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 16.03.05, 18:00
        
        na pewno będę na tej wystawie w Gliwicach,już się cieszę,że to zobaczę, pozdrawiam
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 18.03.05, 14:53
        
        No toż notgeldy i wszyske wystawowe klamoty (osprzynt) już som w Gliwicach.
        Łotwarcie wystawy bydzie ździybko późni, bo 8 kwietnia. Notgeldy w muzeum pódzie
        łoglondać jednak aże do końca września. We wrześniu planowane som "Dni
        Dziedzictwa Gliwic", toż i ta wystawa im do tego spasuje.
        Zaproszom wszyskich.
        A co do rymow to same se sypiom. Som take familokowe, bo jo tyż jest z familoka,
        kery jednak stoł w Europie (poranoście lot tymu go kipli) i bestoż nawet take se
        szkryflom
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=59&w=19764660
        Zaproszom do lektury.
        
        laband Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 18.03.05, 22:13
        
        a bydzie jakis artikel abo fotoreportarz z tego, bo niystety jednak ani jedna
        ani drugo data juzas mi chyba niy klapnie
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 19.03.05, 20:04
        
        Laband, tym razym bydzie trocha szumu medialnego, bo przeca i muzeum na tym
        zoleży. Na pewno cosik wiyncy tyż bydzie na zajcie Muzeum Miejskiego.
        Pozdrowiom.
        
        rita100 Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 19.03.05, 22:05
        
        A czy Ślązacy posiadają swoje Muzeum Śląskie ?
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 19.03.05, 22:48
        
        No wiysz, jo za takowe uwożom dwa, choć możno niy cołkym w tym recht. Jedne jest
        w Katowicach, a druge w Bytomiu. Muzeum bytomske mo rodowod niymiecki, a
        katowicke polski.
        
        laband Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 19.03.05, 22:55
        
        no ja, som jeszcze podobne instytucje we Niymcach przeca!
        
        rita100 Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 20.03.05, 20:52
        
        No tak, jak dokladnie sie przyjrzeć, to nawet nie macie jednego wspólnego
        Muzeum Ziemi Śląskiej. Wszystko dzielicie na niemiecki Śląsk lub polski Ślask.
        A muzeum Śląsk nie macie ;)))
        Czy to nie ciekawe?
        Gdzie są stowarzyszenia , fundacje itd , ktore by dbały o wspólna historię
        Śląska i pamięć ?
        W takim muzeum mogły by być nawet nominaly Bronka.
        Gliwice to chyba najlepsze miejsce na takie muzeum :)
        Może w jakieś starej ale pięknej kamienicy, ktorej u was nie brakuje.
        pozdrawiam
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 20.03.05, 22:18
        
        Rita, Ślonsk jest wielki. Mie sie zdo, że miejsce na prawdziwe Muzeum Ślonska
        jest we Wrocławiu. No dyć we Katowicach momy muzeum kere sie nazywo Muzeum Ślonske.
        Jo żech tam pora lot tymu chcioł wlyźć z notgeldami,ale niy byli cołkym tym
        zainteresowani. Tako samo we Chorzowie jest muzeum numizmatyczne. Majom ślonske
        notgeldy, dyć chyba ich nigdy we wiynkszy ilości niy wystawiyli.
        Yno se tymu niy dziw. Muzeum w Olsztynie jakeś dwa lata tymu szukało miejskich
        walorow i dziynki mie majom pora pozycji wiyncy. Samo życie, to sie dopiyro
        jakby łodkrywo na nowo.
        Ty tu ciyngym teoretyzujesz. Jo som żech jest we stowarzyszyniu (Zwionzek
        Gornoślonski) kere sie tym co robia cołkym niy interesuje, a przeca kożde Koło
        mogłoby gościć ta wystawa u siebie w ramach działalności statutowy.
        Hehe, pamiyntom żech kedyś zaproponowoł wspołpraca Myńszości Niymiecki Brehmera.
        Koń by sie z tego uśmioł, bo niy umieli poskopić ło co mi idzie i co to richtig
        som te notgeldy.
        No dyć poleku sie to zmiynio. Żyjymy tyż w takich czasach, że nikt mi niy jest w
        stanie przeszkodzić w tym wystawiynnictwie.
        Niy ma leko, dyć jest ciekawie.
        Pozdrowiom.
        
        rita100 Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 21.03.05, 20:23
        
        Hej, Bronek, bardzo teoryzuje, nawet miejscami fantazjuję, ale taka już jestem.
        Nie umie rozmawiać jednym zdaniem, staram się wczuć w Twoją sytuację i
        dywaguję. Niby jest takie proste, ale jest aż za nadto skapilikowane. Wiem, ze
        nic co sie chce osiągnąć nie osiagnie, wszystko co się wydaje proste i łatwe
        jest niesamowicie skąplikowane i czasami nie do osiagnięcia. W takim razie w
        Twojej sytuacji potrzebny jest sponsor, teraz mamy swiat sponsorów i nic bez
        nich nie da się zrobić. Przykład sportu, najlepszy talent zostanie zniszczony
        jak się na horyzoncie nie pojawi sponsor.
        pozdrawiam
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 23.03.05, 00:09
        
        Hehehe - dyć jo jest kolekcjonerym, wystawcom, tworcom, mecenasym kultury
        (sponsorym jak wolisz) w jedny osobie. Takim zwykłym szarym czowieczkym kery
        przi tymu musi jeszcze normalnie arbajtać na rodzina i siebie. Jakosik przeca
        ciyngym dowom se z tym rada, choć coroz ciynży mi to idzie. No dyć jak se czasym
        trocha popsiocza, to przinojmni richtig wiym czymu.
        Pozdrowiom.
        
        Gość: pokwolony Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 IP: *.neoplus.adsl.tpnet.pl 25.03.05, 16:59
        
        i to sie kwoli
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 26.03.05, 14:57
        
        Szkryfna tyż - piyknie
        Dyć tela styknie.
        
        broneknotgeld Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 06.04.05, 08:50
        
        Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia, godz.17.oo
        
        Możno czinostka bydzie szczyńśliwo
        Dyć przełożynie wcale niy dziwo
        Choć "łosmy" szkryfli na zaproszyniach
        -Toż by niy było we tym sumiynia.
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 06.04.05, 11:50
        
        no to musza familii pedziec coby aby oni to obejzeli.
        
        Czytom prawie nowo wydano ksionzka o tych notgeldach - czytous to?
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 06.04.05, 12:15
        
        Patronat medialny wystawy mo tyż TV Katowice, to cosik z łotwarcio chyba pokożom.
        Śmierć papiyża pomiyniyła wszyskim plany, dyć przeca to sie w końcu stać musiało.
        Polecom Ci taki wontek
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=59&w=22437182
        Polecom go zresztom wszyskim gliwickim internautom - możno ktosik dołonczy.
        
        Co do ksionżki, to niy wiym ło jako Ci idzie. Niydowno wyszło wznowiynie Lesiuka
        ło notgeldach ślonskich, już jako praca wspołautorsko. Możno ło nia Ci idzie.
        Som Lesiuk już niy żyje.
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=16759&w=19589374&a=19629454
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 06.04.05, 12:17
        
        ja, gynau o ta mim sie rosuazi. mosz jom?
        
        hepik1 Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 09.04.05, 16:17
        
        broneknotgeld napisał:
        
        > Polecom Ci taki wontek
        > forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=59&w=22437182
        > Polecom go zresztom wszyskim gliwickim internautom - możno ktosik dołonczy.
        
        Ale tam jest echo,znaczy nic nie ma.
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 09.04.05, 18:42
        
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=59&w=22483167&v=2&s=0
        Laband, ksionżka żech czytoł, jo jednak bardzi zoglondom do piyrszego wydanio
        Lesiuka. Ta łostatnio pozycjo jakosik mie niy wciongła, choć jest lepszo ło
        poszyrzone tablice z notgeldami.
        No dyć terozki tyż ty ksionżki niy mom.
        Pożyczoł żech dużo materiałow ło notgeldach jedny frelce ze Rudy, kero zaocznie
        sztudiyruje we Warszawie kulturoznawstwo. Łońskego roki zrobiyła na tym
        licyncjat, a że tymat se spodoboł to szykuje se tyż do taki pracy magisterski.
        Co do notgeldow Łabynd, to zdo mi sie, że papiyrzanych tam niy było.
        Możno idzie Ci ło metalowe, abo ło bony jyniecke. Poszperom za tym we inkszy
        literaturze i dom tukej znać.
        Zresztom, tyn wontek tyż łotwar żech tu po to, coby wspomnieć właśnie ło takich
        walorach ze Gliwic i powiatu. Ciyngym jednak niy mom czasy na to, coby se tego
        chycić.
        Pozdrowiom.
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 10.04.05, 22:02
        
        No toż Laband, moga Ci polecić łopracowanie Bogumiła Sikorskego "Monety
        zastępcze obozów jeńców wojennych 1914-1918" (emisje prywatne - tom I)
        Tam na stronach 71-73 znojdziesz monety jeniecke Ślonskich Zakładow Niklowych
        (Schlesische Nickelwerke)z Łabynd. Wyrychtowali je z niklowany blachy cynkowy.
        Nominały 1,2,5,10,50,100 fynigow - to była jakby piyrszo emisjo ło rożnistych
        kształtach.
        Nominał wklynsły, z wyrżniyntymi na wylot literkami NW. Potym doszła jeszcze do
        tego normalniejszo piyńciofynigowka, wybito w cynku - dwustronno. Dat na tych
        monetach niy ma. Cuzamyn było tego szejść sztuk.
        Pozdrowiom.
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 10.04.05, 22:04
        
        Piykne Dziynki - byda musiou posznupac za tom pozycjom. To juz mi sie kojazy ze
        tymi wzmiankymi ze ksionzki o keryj sam spominouech.
        
        Jeszcze roz dziynki i
        
        Pyrsk!
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 10.04.05, 23:00
        
        No toż sie ciesza, żech drapko na to trefioł.
        Przi okazji znod żech tam monety jynicke gruby "Gliwice" i werku "Huldchinsky".
        Ło tym jednak szkryfna inkszym razym.
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 10:56
        
        no to powodzynia ze wystawom!
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 17:50
        
        Dziynki - jakoś tam bydzie, choć terozki ciynży sie z tym przbić.
        No dyć jo dowom gazetom namiary na tyn wontek. Czy skorzystajom to już inkszo
        inkszość.
        Terozki możno ło notgeldzie gruby "Gliwice", a właściwie ło piniondzu jynieckim.
        W katalogu znod żech yno jedyn nominał - 100 fynigow.
        Wyglondo prawie jak normalno moneta, łokryngło, bito dwustronnie w ajzie z
        wiyrchu pomesingowany. Na awersie w środku nominał i nałokoło napis
        WERTMARKE/GLEIWITZER GRUBE, przi rancie nałokoło jest tyż wiyniec.
        Rewers mo wiynkszy nominał i punca "A".
        Uwaga mogom być łodmiany. Autor wspomino ło jedny z dodatkowom puncom na
        rewersie (motki na krziż i monogram).
        No toż tela na dzisioj.
        Pozdrowiom.
        
        rita100 Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 20:43
        
        Bronek, przepraszam , że się wtrącam, a beda jakies zdjecia z tej wystawy ?
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 21:14
        
        Na pewno cosik bydzie w "Nowinach Gliwickich" i w "Dziynniku Zachodnim".
        Jak trefia na coś w sieci to wkleja link.
        Możno mie zresztom ktosik wyrynczy, bo zdo mi sie, że we środa i szwortek za
        wiela na komputrze niy posiedza.
        Pozdrowiom.
        
        rita100 Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 21:27
        
        rozumię Bronek, ale jednak kolekcja powinna być umieszczona w sieci, a nie
        tylko w Nowinach - jak ją mamy oglądać ? Bronek , nie masz znajomych w sieci ?
        Może jednak ktos sie zanjdzie , najlepiej fachowiec od tych spraw.
        pozdrawiam
        
        meg_s Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 21:55
        
        -em
        
        rita100 Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 22:01
        
        Myślisz meg_s, że Bronek cos zrozumie z tego -em ?
        To jakiś Kod ?
        
        meg_s Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 22:02
        
        rozumiem
        
        meg_s Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 22:03
        
        ;)
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 11.04.05, 22:20
        
        Bronek a ty mosz ino te papiyrowe w Twojyj kolekcji, abo tysz i te ze metalow?
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 12.04.05, 21:06
        
        Po prowdzie to zbiyrom yno papiyrzane, dyć tymi inkszymi tyż se interesuja.
        Łostatnio do tworzoncego se muzeum w Mikołowie pozyskoł żech notgeld gruby
        "Waleska".
        Co zaś do wystawy, to moga dać taki link
        www.muzeum.gliwice.pl/news_fullpage.php?nid=1754&ret_top=/wystawy_czasowe/zapowiedzi.php&ret_page=&ret_archpage=
        
        rita100 Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 12.04.05, 21:16
        
        fajna stronka, wyjasnia dużo spraw, a szczególnie tajemnicę Twojego nika ;))))
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 12.04.05, 22:20
        
        Bronek a mozno to co mosz ze Glywic i okolic jakos zaprezyntowou bys na
        "Glywickich Slonzokach" (www. glywice.de.tf) - Hanysowi bys mog pora obrozkow i
        jakis tekst posuac i on juz jako fachowiec by cosik z tym dou rady zrobic - miou
        bys reklama a my by mieli uciecha.
        
        broneknotgeld Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 13.04.05, 23:06
        
        No, wystawa łotwarto. Łod jutra idzie jom zwiydzać normalnie.
        Myśla, że muzeum trocha notgeldow pokoże na swoji zajcie. Jo wszyska gliwicke
        prawie mom w gablotach.
        Muzeum wyrychtowało piykny, wielki, kolorowy plakat ty wystawy.
        Myśla , że bydzie go widać na Gliwicach, dyć idzie go tyż kupić se na pamiontka
        (7 zł).
        
        Gość: meg Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia IP: *.phutomar.pl / 84.205.162.* 14.04.05, 07:01
        
        laband napisał:
        
        > Bronek a mozno to co mosz ze Glywic i okolic jakos zaprezyntowou bys na
        > "Glywickich Slonzokach" (www. glywice.de.tf) - Hanysowi bys mog pora obrozkow
        > i jakis tekst posuac i on juz jako fachowiec by cosik z tym dou rady zrobic -
        > miou bys reklama a my by mieli uciecha.
        
        koniecznie - znów będzie można utrzeć nosa tym parszywym "mafiozom" ;)
        www.gliwiczanie.pl/Reportaz/notgeld.html
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 14.04.05, 09:30
        
        no to ale es mie wyscigua, byda musiou sie odwdziynczyc
        
        meg_s Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 14.04.05, 09:31
        
        :D
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 14.04.05, 09:41
        
        niy dziw sie, jo wprowdzie wiedziou ize Bronek to do wos robi, ale chciouch go
        wybadac no i Ciebie tysz przi okazji - ciekawe co?
        
        meg_s Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 14.04.05, 09:45
        
        Bronek nie tylko NIC dla nas nie robi - ale nas TOTALNIE ignoruje nie
        odpowiadając na ani jeden wysłany do niego list
        
        ten reportaż zrobił Marian na podstawie różnych źródeł podanych na końcu
        opracowania - zwracaliśmy się do w/w uznając jego niepodważalny autorytet w tej
        dziedzinie - ale niestety :(((
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 14.04.05, 09:53
        
        Margotko widza ize mie niyznosz totalnie - ballest by to nazwou chytaniym na
        plewy
        
        meg_s Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 14.04.05, 09:56
        
        laband napisał:
        
        > Margotko widza ize mie niyznosz totalnie - ballest by to nazwou chytaniym na
        > plewy
        
        laband Re: Łotwarcie wystawy - 13 kwietnia 14.04.05, 10:03
        
        niy wszysko poradzi wysz kerowca rajdowy wybadac widocznie :)
        
        ps
        
        przi okazji - pozdrowiom couke towarzystwo!
        
        meg_s Re: 14.04.05, 09:54
        
        na marginesie - "beadam" też milczy jak zaklęty - widocznie też dowiedział się
        od "życzliwych" o mafijnym charakterze naszej organizacji
        
        laband Re: 14.04.05, 09:55
        
        ale dobre izes mi to z Bronkym pedziaua - dziynkuja!
        
        broneknotgeld Re: 14.04.05, 15:58
        
        Łoj, toście se tu rogodali.
        Meg, komputer to niy jest moje hobby, a już zwłaszcza tyn grat kery mom.
        Kedyś żech zresztom wspołpracowoł z "Echym Ślonska" i przesyłoł tam teksty ze
        skanami. Dyć łod czasu jak żech zaczoł szkryflać na tych forach, toch
        łograniczoł swoja korespondyncjo.
        Cołkym żech przestoł szkryflać, jak zrychtowali mi złodziejsko zajta z
        fraszkami, ze piyknie skonfigurowanom pocztom.
        Hehe, możesz być na mie zło, dyć nawet jakbych Twoja poczta przeczytoł, to dlo
        Twojego dobra bych na nia niy łodpedzioł.
        Pozdrowiom.
        
        laband Re: 14.04.05, 22:11
        
        Bronek a na moja propozycja sam na forum es tysz ani negatywnyj odpowiedzi niy
        dou(?) Sam sie zodyn na zodnego gniywac niy mo zamiaru, ale zrozumiec poradza
        ize brak odpowiedzi moge kogos na zue wnioski nakludzic.
        
        Pozdrowiom i czimia kciuki za Twoja wystawa we Glywicach.
        
        broneknotgeld Re: 21.04.05, 18:02
        
        Wystawa ponoć łopisali piyknie w "Nowinach Gliwickich".
        Muzeum zaś wyrychtowało wielki kolorowy plakat, kery mie trocha zaskoczoł.
        Pokozali notgeldy tyczonce sie plebiscytu i powstanio.
        
        meg_s Re: 21.04.05, 19:08
        
        nawet w Zabrzu wiszą te plakaty :)
        
        > Pokozali notgeldy tyczonce sie plebiscytu i powstanio
        
        nie przejmuj się - myślisz że ktoś oprócz Ciebie zwróci na to uwagę ? ;)
        
        broneknotgeld Re: 02.05.05, 15:57
        
        No dyć sie tym niy tropia.
        Po prowdzie to nawet mie to rozbawiyło.
        Pozdrowiom.
        
        broneknotgeld Re: 11.05.05, 18:04
        
        www.das-deutsche-notgeld.de/home.htm
broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 27.05.05, 20:24

"Noc stulecio" - 28.05.05

Toż gliwicke muzeum już momy sto lot
Możno we sobota ktosik by tam wpod
Pozwiydzosz łoddziały wszyske do połnocy
Dusza tym ucieszysz i napasiesz łoczy.
- broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 27.05.05, 20:29
  
  "Dyrechtor"
  
  Za złotek dostaniesz tukej "dyrechtora"
  Łon dźwiyrza łotworzy i we poźno pora
  Tyż gryfno stulecio pamiontka z niym mosz
  Zdo sie - ze radochom tyn swoj złociok dosz.
  - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 27.05.05, 20:33
    
    Artur Schiller
    
    Już wiysz kto muzeum gliwicke łotworzoł
    Sto lot tymu karlus na wiela se wożoł
    Blikej na "moneta" i miyj go we zocy
    Trza kultura ślonsko wyciongać przed łoczy.
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 30.05.05, 11:57
      
      Ze "nocy stulecio" "moneta Schillera"
      Jak se na nia blikniesz mozno wspomnisz wiela.
      - rita100 Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 07.06.05, 20:44
        
        www.muzeum.gliwice.pl/wystawy_czasowe/
        Bronek, czy widziałes tą stronę ?
        Trzonem wystawy jest autorski zbiór i projekt znanego śląskiego kolekcjonera
        Notgeldu Bronisława Wątroby. Uzupełniono go pieniędzmi zastępczymi ze zbiorów
        Muzeum w Gliwicach oraz zbiorów Muzeum w Chorzowie i Muzeum Miejskiego w
        Zabrzu. W sumie na wystawie zaprezentowanych zostanie ponad 2000 banknotów i
        bonów z około 160 miast i gmin Śląska, w tym także z Gliwic. Będzie to jedna z
        pierwszych tak szerokich prezentacji śląskich pieniędzy zastępczych w muzeach
        woj. śląskiego oraz pierwsza w dziejach Muzeum w Gliwicach.
        
        gratuluje :)
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 09.10.05, 10:20
        
        Ano fertig z Gliwicami
        Dugo było - wiycie sami
        Myśli teroz moja gowa
        -Trza kludzić se do Knurowa.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 12.10.05, 19:59
        
        We Knurowie
        
        Urlop "klepniony" - jutro montuja
        Toż i rym taki teroz wysuja.
broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 13.10.05, 21:19

W Knurowie

Już se notgeldym aszom w Knurowie
Łoglondnie możno niyjedyn czowiek.
broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 17.10.05, 22:12

We piontek w Knurowie gości łoprowadza
Przeca łod lot ze tym jakosik se radza.
- broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 21.10.05, 22:48
  
  Toż sie stało tako
  Zowdy z tym jednako
  
  Wystawa idzie łoglondać zowdy rano, aże do połowy listopada we sali NOTu przi
  dyrekcji kopalni "Knurów"
  Zaproszom
  - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 16.11.05, 23:22
    
    Toż w Knurowie szlus z wystawom
    Zaś kaj ińdzi se zabawiom
    Te notgeldy - tako wiycie
    Jadom na Gierałtowice.
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 21.11.05, 22:22
      
      Już w Gierałtowicach wystawa mi stoji
      Dwa tydnie we szkole - kaj dali se kroji?
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 09.12.05, 22:50
        
        W Gierałtowicach koniec z wystawom
        Czy to pokuta za moje grzychy?
        Inksi w nojlepsze ciyngym sie bawiom
        Mie przidzie taszczyć notgeld na Tychy.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 13.12.05, 12:56
        
        Już wystawa przeciepniono
        Mo jom teroz tyske "łono"
        Se w sobota przidzie "bawić"
        By sztram tako tyż postawić.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 17.12.05, 16:52
        
        Już wystawa w Tychach stoji
        Wiela w tym roboty moji
        Ciynżko zwiydzać - jak ktoś liczy
        Jest na stacji ratowniczy
        
        Dyć dopiyro to poczontek
        W styczniu znojda inkszy kontek
        By tyszanki i tyszoki
        Ku notgeldom dali kroki.
        ..
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 24.03.06, 12:16
        
        Trza by ruszyć mi ze Tych
        Żech zasiedzioł sie - toż grzych.
        
        Ano pojawiyła sie szansa na wypromowanie wyrożniynio "Nagrodzony notgeldym
        ślonskim" we powiecie glywickim.
        Możno znocie jakes ciekawe miejsce, kaj bych se mog "zalogoać" ze tom wystawom?
        Tela że Knurow, Gierałtowice i Pyskowice już niy włażom w rachuba.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 25.04.06, 20:04
        
        We Chudowie jest świytlica
        -Ano przi kościele
        Toż radosne mom zaś lica
        -Tam notgeld se ściele.
        
        Do soboty musza to jednak zaś przeciepać z Tych, no i poskłodać we Chudowie.
        Toż wystawa wroci tako na teryn powiatu glywickego.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 27.04.06, 21:29
        
        No, niy udało mi siedzisioj jom cołko poskłodać, dyć jutro skończa.
        Łod soboty aże do 22 maja pódzie jom tam zwiydzać.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 28.04.06, 21:30
        
        Toż już moga zaprosić do świytlicy środowiskowy przi chudowskim kościele.
        Wystawa jest tam czynno do 22 maja i idzie jom zwiydzić w godzinach łotwarcio
        świytlicy.
        Łod pyńdziałku do szwortku w godzinach 14.oo - 20.oo
        W piontki łod 10.oo do 18.oo.
        W soboty łod 9.oo do 13.oo.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 01.05.06, 12:16
        
        Ano - wystawa richtig na czasie
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=28940&w=26212038&a=26213429
        Toż historyjo we pełny krasie.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 05.05.06, 09:08
        
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=59&w=41189499
        Kto se chce połoglondać ślonsko pamiontka tyczonco sie wyborow Gorola na
        papiyża, tego zaproszom na wystawa notgeldow.
        Trza prziglondnońć sie edycjom Głogowa, bo właśnie tam wydali pamiontkowo
        seryrjko banknotow zastympczych upamiyntniajoncych konklawe z 1922 roku.
- broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 26.05.06, 22:45
  
  Trocha potu kosztowało
  Dyć na rajza se zebrało
  Ano teroz tako wiycie
  Goszczom notgeld Przyszowice.
  - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 29.05.06, 21:43
    
    Świynty Janie Nepomuku
    
    Świynty Janie Nepomuku patronuj wystawie
    Toż we Twoji parafiji łona gości prawie
    Niy na darmo Cie widzymy tam kaj ślonsko droga
    Z Tobom wandrus jako notgeld zdo sie bliży Boga.
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 30.05.06, 21:33
      
      Świynty Janie Nepomuku
      Mosz Halymba w pieczy swoji
      forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=28940&w=26212038
      Tako na Cie teroz kukom
      Śzczyńść i ty wystawie moji
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 16.06.06, 23:35
        
        No, prawie żech dzisioj już to wszysko poskłodoł we Przyszowicach.
        Ksiondz mi pedzioł, co dość trocha ludzi se to tam łoglondnyło, a i som
        prziprowadzioł jakesik klasy ze szkoły.
        Na tym jednak ze Przyszowicami już mom fajrant.
        
        broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 17.06.06, 23:02
        
        Ano, to tyż ło notgeldach
        forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=261&w=42741305
        Toż taki link tukej bydzie sztimować.
  - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 29.11.06, 18:52
    
    Chnet we Mikołow wystawa kludza
    Notgeldym ślonskośc przeca durś budza
    Zaś se radujom mikołowiany?
    Tako zastympczy piniondz im dany.
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 06.01.07, 21:35
      
      We Mikołowie wystawa stoji
      łotwarcie ze piontkym przidzie
      Toż tako prawia jo Rudzie moji
      Notgeld na wiyrchu nasz bydzie.
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 09.01.07, 17:22
        
        Ech - se juzaś pomiyniyło
        W czasie dyć niy wypolyło
        Toż trza wklepać muster nowy
        Bydzie tako? Niy dom głowy!
    - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 22.03.07, 17:10
      
      Czeko notgeldy rajza na Tychy
      Dyć niy godejcie że to za grzychy.
      - broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 25.06.07, 22:06
        
        Żech wystawa stowioł w Nakle
        Aż we łoczach świycom fakle.
broneknotgeld Re: Wystawa "Banknoty zastępcze Śląska 1914-192 19.09.07, 22:07

Czy mo szanse
na awanse?
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=261&w=69279405&a=69279627

Najnowsze z forum Gliwice

Zaloguj się