FUSAYFISSA

[beduinka]

Arabskie słowo fusayfissa – mozaika - wywodzi się z języka greckiego, a
dotarło do języka arabskiego prawdopodobnie poprzez aramejski. Słowo fass,
oznaczające małe kolorowe płytki (czyli tessery) ułożone zgodnie z patronem,
wywodzi się także z Greki, co sugeruje, by uważać że tę formę dekoracji
architektonicznej zapożyczono do sztuki islamu ze sztuki bizantyjskiej.
To „pożyczka” jest niezaprzeczalna i przebadamy ją później. Niemniej jednak,
pomimo tego „importu z zagranicy”, sztuka wczesnych wieków islamu wydaje się
obejmować formę mozaiki inną od jakiejkolwiek techniki, której muzułmanie
mogli się nauczyć w Konstantynopolu i uznaliby za nadal kwitnącą w podbitych
przez nich krajach. Mozaiki bizantyjskie charakteryzują się stosowaniem w
nich sześcianików ze szkła i pokrywaniem mozaikami ścian, łuków i sklepień.
Mozaika podłogowa, która wywodzi się z rzymskiej tradycji jest trochę inna:
składa się przede wszystkim z naturalnych barwnych kamieni o różnych
kształtach. Ze względu na ograniczenie do mineralnych składników, kolorystyka
tych posadzek jest ograniczona do ciepłych głównie barw: kremowo-białej,
czarnej, czerwonej i szaro-zielonej. Kompozycje zazwyczaj zajmują duże
powierzchnie, składają się z wzorów geometrycznych, wielobocznych figur,
wijących się form roślinnych i linii.

Ta technika dekoracyjna szybko rozprzestrzeniła się w wokół basenu Morza
Śródziemnego na terenach rzymskich kolonii. Cieszyła się dużą popularnością
nie tylko w Italii, lecz także w Syrii, Afryce Północnej i południowej Galii.
Następnie technikę wykonywania mozaik przejęła sztuka wczesnochrześcijańska.
Mozaiki, które dawniej pokrywały podłogi willi i łaźni, teraz często w
surowszym stylu i o mniej kunsztownej technice zdobiły budowle sakralne.
Pogańskie formy zaczęły reprezentować chrześcijańskie symbole.

Dekoracją mozaikową posługiwała się często sztuka islamu, także z tego
powodu, iż jak część ówczesnych odłamów chrześcijaństwa, odrzucała zdobienie
świątyń wizerunkami ludzi (i Boga), jednocześnie w motywach roślinnych i
geometrycznych poszukując środków do ich upiększenia.

Sięgnijmy do przykładów. Na północ od Jerycha prace wykopaliskowe odsłoniły
ruiny pałacu Umajjadów, zwanego Chirbat al-Mafdżar. Do tej książęcej
rezydencji przylega wspaniała łaźnia. W ogromnej kolumnowej sali o długości
30 m, z centralną kopułą i ścianami zawierającymi apsydalne nisze, znajduje
się posadzka składająca się z 38 różnych paneli mozaikowych. Geometryczna
dekoracja składa się z prostych i krzywolinijnych poprzeplatanych wzorów
plecionek i szewronów, o stonowanej kolorystyce, doskonale wykonanych
wyłącznie z płytek kamiennych. W jednym rogu tego ogromnego frigidarium
znajduje się mała apsydalna nisza, której podłoga jest ozdobiona szczególnie
skomplikowaną dekoracją o motywie zwierzęcym. Wzdłuż pionowej osi rozciąga
się drzewo liściaste, dzieląc dwie grupy przedstawionych bardzo realistycznie
zwierząt: po jednej stronie dwie gazele, po drugiej trzecia gazela atakowana
przez lwa. Na terenie wykopalisk w Chirbat al-Minija, innej budowli
umajjadzkiej, odsłonięto sale i dziedzińce pokryte mozaikami o geometrycznym
ornamencie ażurowym.

Tradycja odziedziczona po poganach i chrześcijańskich twórcach mozaik jest
poświadczona przez pozostałości znalezione we wschodniej Berberii. Pięć mil
od Al-Kairuwanu znajduje się miejscowość al-Rakkada, która pod koniec III
wieku w kalendarzu muzułmańskim, tj. IX wieku naszego kalendarza i na
początku IV (X) w. była siedzibą Aghlabidów, wasali kalifa bagdadzkiego.

Elementy mozaiki odnaleziono tam albo na powierzchni ziemi, albo zasypane
wśród kamieni, stanowiących dawniej konstrukcję budowli. Obok olbrzymiego
basenu, istniały pałace, z których jednak niewiele pozostało. Pomimo tego,
można jeszcze znaleźć kilka sal ozdobionych mozaiką. Bardzo prosta dekoracja
w czerni i bieli składa się z rozproszonych geometrycznych figur: kwadratów i
sześcioboków oraz dzielących je węzłów i spirali uporządkowanych na kształt
krzyży. Posadzki Ifrikijji, wykonane około 290/900 r. – chociaż tak podobne
do chrześcijańskich mozaik - zdradzają, że wykonali je miejscowi rzemieślnicy
używając techniki i stylu dekoracji, odziedziczonych po ich zromanizowanych
berberyjskich przodkach.

Około czterdziestu lat później powstała mozaika odsłonięta przez prace
wykopaliskowe Slimana Zbissa w Mahdijji w Tunezji, wśród ruin fatymidzkiego
pałacu kalifa Al-Ka'ima (322 /934-334/946 r.). Ta posadzka pokrywała podłogę
głównej sali reprezentacyjnej. Składała się z centralnej kompozycji w czarnej
i białej kolorystyce (kolory i wieloboczne kształty zapożyczone z rzymskiej
tradycji). Natomiast schemat wzorów daje dekoracyjny ornament o charakterze
orientalnym (przeplatające się figury wieloboczne są rzadko znajdowane wśród
rzymskich posadzek). Zawarte tematy roślinne otoczone przez wielokąty należą
bardziej do flory Iraku lub Egiptu. Gęste kompozycje o tematyce roślinnej
sprawiają, że możemy przypuszczać, iż rzemieślnicy pracujący w Mahdijji,
używali wzorców zapożyczonych ze Wschodu.

Ta posadzkowa mozaika różni się od ściennej mozaiki, której wspaniałe
przykłady zachowały się zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie Na
Wschodzie, znajdujemy je w Kubbat al-Sachra w Jerozolimie, zbudowanym w
72/691 r. przez `Abd al-Malika oraz w Wielkim Meczecie w Damaszku, zbudowanym
w 86/705 r. przez Al-Walida; na Zachodzie w Wielkim Meczecie w Kordobie, jako
znakomite dzieło stanowiące obramienie mihrabbu ufundowanego przez Hakama II
w 350/961 r. Jak wiadomo, są to trzy najważniejsze religijne budowle
Umajjadów wzbudzające podziw ze względu na mozaiki. Wnętrze Kubbat al-Sachra
w znacznym stopniu jest pokryte mozaiką, która ozdabia boczne arkady oraz
tambur kopuły. Co do Wielkiego Meczetu w Damaszku, zachowały się jedynie
fragmenty obrazów przedstawiające motywy winorośli oraz panoramy całych
miast, najwspanialsze z nich ozdabiają powierzchnie arkad otaczających
dziedziniec. Jeśli chodzi o Wielkie Meczet w Kordobie, zachowały się w nim
mozaiki na mihrabie oraz zdobiące drzwi po jego bokach, a także kopułę nad
mihrabową częścią salą modlitw. Te trzy przykłady, ze Wschodu i Zachodu, mają
wiele wspólnego, ale różnią się między sobą więcej niż jedną cechą. Materiały
użyte pokazują wprost ich wzajemne powiązania. Białe i czarne marmurowe
kostki oraz czerwone albo różowe kamienie pojawiają się w tych mozaikach, tak
jak i w mozaikach posadzkowych; ale częściej jednak występują płytki
barwionego szkła, a każda taka płytka składa się z brązowego podkładu ze
szklanej pasty, do której przylepiano płatek złota pokryty ochronną warstwą
szkła. Różne konfiguracje teserów ułożonych pionowo albo w pozycji lekko
nachylonej w kierunku widza, urozmaicają tony, łagodzą monotonię i wnoszą
życie w te świecące powierzchnie.

Tematy dekoracji zmieniają od jednego zabytku do innego. Ten z Kubbat al-
Sachra jest najbogatszy - i w nim przeważają roślinne wzory. Najczęstszym
tematem jest wzór liści akantu lub winorośli albo główna łodyga wychodząca z
pęka liści. Tematy roślinne, ułożone w przylegające do siebie paski występują
na przemian z motywami biżuteryjnymi. Takie zdobnictwo wywodzi się z tradycji
hellenistycznej. Motywy przypominające wyroby jubilerskie wydają się być
zainspirowane cesarską dekoracją z Bizancjum. Niektóre gałęzie palm w formie
skrzydeł i kwiaty lotosu są prawdopodobnie zainspirowane tradycją perską i
pojawiały się także w syryjskiej rzeźbie tego samego okresu.


OPRACOWANE NA PODSTAWIE ENCYKLOPEDII ISLAMU