yawokim
09.11.03, 10:40
są to wypowiedzi Henryka Lipszyca z dyskusji zapisanej w pismie 'wiez'
Państwo, społeczeństwo, naród
Naród - to w Japonii jest termin nowy. To także jest pytanie, na które
niejeden Japończyk, zapytany znienacka, miałby trudności z odpowiedzią.
Kilkakrotnie byłem uczestnikiem sytuacji kłopotliwych towarzysko i
protokolarnie, kiedy to podczas biesiady, spotkania czy posiłku w miejscu
publicznym polski gospodarz, próbując jakoś uhonorować gości japońskich,
ustawiał na stole proporczyki z japońską flagą narodową. Zdarzało się, że ze
strony gości padało wówczas żądanie usunięcia tej flagi ze stołu. Jakkolwiek
dziwne mogłoby to się nam wydać, "naród", "patriotyzm", "patriota" - to
słowa, które zawierają silny, negatywny ładunek emocjonalny i w uszach
niektórych Japończyków brzmią jak obelga. Kojarzą im się one z militarną
awanturą japońską, z odpowiedzialnością Japonii za wojnę. Dopiero w ubiegłym
roku parlament japoński przyjął ustawę, zezwalającą na wywieszanie w
miejscach publicznych flagi narodowej, czyli znanego wizerunku czerwonego
słońca na białym tle. Zezwolono też na śpiewanie w miejscach publicznych,
przy oficjalnych okazjach pieśni, popularnie nazywanej hymnem narodowym, choć
wielu Japończyków nie uznaje jej za hymn: jest to pieśń oddająca cześć
cesarzowi.
Autorytaryzm przyjazny ludziom?
Dla Japończyków demokracja znaczy chyba trochę coś innego, mimo że wszyscy
zapytani odpowiedzą, że oczywiście, "hołdujemy idei demokracji i demokracja
nam bardzo pomogła". W Japonii demokracja funkcjonuje, to prawda, ale
funkcjonuje jako narzędzie, przyrząd, jako zabieg polityczny czy też
socjologiczny. Tak, jest to gospodarka rynkowa, ale w japońskim wydaniu. Z
wszystkimi obwarowaniami i konsekwencjami, wynikłymi z nałożenia sposobu
stanowienia władzy, układania porządku społecznego na grunt, przygotowany
znacznie wcześniej. Działają w Japonii niezwykle silne lobby i grupy nacisku.
Co najmniej od wczesnych lat pięćdziesiątych, z przerwami, władzę sprawuje
tam Partia Liberalno-Demokratyczna o profilu konserwatywnym, której główną
klientelą polityczną jest japońskie chłopstwo, co wydawać się może o tyle
dziwne, że odsetek populacji utrzymującej się z rolnictwa nie przekracza 7
procent. Ujawniają się tu pewne cechy dziedziczności, typowe dla japońskiej
klasy politycznej, gdzie czymś zupełnie naturalnym jest zajmowanie się
polityką od kilku pokoleń.
Kolektywizm bez uniwersalizmu?
Nie spotkałem się nigdy z konceptem "karmy zabójcy" w odniesieniu do całego
społeczeństwa japońskiego, natomiast przyznaję, że mimo współistnienia w nim
wielu warstw społecznych i kulturowych oraz wielu systemów wartości, przez
ostatnich kilkanaście wieków istniał tam podstawowy kanon zachowań i norm, w
którym akurat bushido odgrywało istotną rolę. Wydaje się, że ów kanon
funkcjonował tam jako namiastka absolutu, wartości ostatecznych.
Pojęcia wolności, prawa czy demokracji dotarły do Japonii już w czasach
nowożytnych w takim brzmieniu, w jakim funkcjonują dzisiaj. Kiedy mówię o
cywilizacyjnej hybrydzie, to mam na myśli pomieszanie i trudność opisania
tego, z czym mamy do czynienia w przypadku współczesnego Japończyka. Bo
istotnie, warstwy wychowania konfucjańskiego, dyscypliny, porządku
społecznego czy metod socjotechnicznych, stosowanych przez wieki przez
pokolenia, nie znikają tak łatwo, tkwią gdzieś w bardzo głębokich pokładach
świadomości japońskiego społeczeństwa. Przez całe swoje życie zawodowe
Japończyk przedkłada wartość grupy, kolektywu nad interes własny, ale jest
też faktem, że w którymś momencie życia ten sam Japończyk nagle odkrywa w
sobie potrzebę właśnie takiego "chcenia indywidualnego", "wyzwolenia" do
wolności osobistej, znalezienia niszy, enklawy, w której mógłby realizować
swoje bardzo prywatne, indywidualne pragnienia.
.: Kiedy w drugiej połowie XIX w. Japonia rozpoczęła swój marsz ku
nowoczesności, jej wychodzeniu z wieloletniej izolacji sprzyjała dobrze
zorganizowana, sprawnie funkcjonująca struktura państwowa. Nie obyło się,
rzecz jasna, bez konwulsji, oporu i sprzeciwów, ale sprawdzone metody
sprawowania rządów oraz doświadczona kadra administratorów-biurokratów dawały
mocną podstawę, na której mogli oprzeć się zwolennicy otwarcia Japonii na
świat, gdy ostatecznie to na ich stronę przechyliła się szala zwycięstwa w
sporze z siłami zachowawczymi, izolacjonistami. Żądania złagodzenia
autokratycznych metod sprawowania władzy, wprowadzenia systemu
parlamentarnego, uchwalenia konstytucji i inne idee, zrodzone w wyniku
zetknięcią się z Europą i Stanami Zjednoczonymi, trafiły tu więc na
przygotowany grunt.
Drugi czynnik, nie bez związku z poprzednim, to wysoki poziom wykształcenia
społeczeństwa oraz znaczenie, jakie - w myśl tradycji konfucjańskiej -
przywiązywano do wykształcenia. Specyfika japońska polega na tym, że
powszechna oświata rozwinęła się tam wcześnie, bo już w epoce rządów
wojskowych Tokugawa (1600-1868), oraz objęła dość szerokie kręgi
społeczeństwa. Według danych z 1868 r., około 40 proc. mężczyzn i 15 proc.
kobiet pobierało jakąś formę nauczania poza domem, często w szkołach
przyświątynnych, tzw. terakoya, a odsetek analfabetów był znacznie niższy niż
w większości krajów zachodnich. Trudno sobie wyobrazić, że bez tego systemu
oświaty, funkcjonującego w okresie izolacji, możliwe byłoby tak szybkie i
skuteczne wprowadzenie gruntownych reform społeczno-gospodarczych wkrótce po
otwarciu Japonii na świat. Pod koniec XIX wieku ponad 90 proc. dzieci
pobierało naukę na szczeblu podstawowym. Znaczna część rządowego budżetu
przeznaczona była wtedy na wysyłanie studentów na zagraniczne studia oraz na
zapraszanie z zagranicy specjalistów z dziedzin, w których Japonia miała
jeszcze wiele do przyswojenia.
W ciągu ponad stu lat, jakie minęły od tych tamtych czasów, znaczenie nauki i
oświaty jest wciąż wielkie, zarówno w oczach społeczeństwa, jak i japońskich
kół kierowniczych. Znajduje to wyraz w wysokich nakładach budżetowych na
naukę, w tym na badania podstawowe i wdrożenia.
Cywilizacja japońska
Miałbym kłopot z odpowiedzią na pytanie, co to jest cywilizacja japońska.
Chyba musiałbym odpowiedzieć, że takiej cywilizacji nie ma, narażając się na
démarche japońskiej ambasady. Wydaje mi się, że Japonia jest podręcznikowym
przykładem hybrydalnego modelu kultury. Nie ma niczego, co prowokowałoby
japońskiego intelektualistę do zastanowienia się nad faktem, że niemal w
dowolnym wycinku życia codziennego - publicznego, kulturalnego, artystycznego
czy gospodarczego - w Japonii znajdujemy wiele warstw, wiele modeli, wziętych
w różnych epokach z różnych, często bardzo odległych stron. Jest to tak
naturalne, tak oczywiste, że nie wywołuje wątpliwości, nie budzi zastrzeżeń.
Niedawno miałem przyjemność gościć na moich zajęciach wychowanego w Polsce
wybitnego malarza japońskiego. Pochodzi on z rodziny tradycyjnej, działającej
w kręgu klasycznego teatru kabuki. Jako najstarszy syn szefa teatralnej
pracowni perukarskiej - zgodnie z japońską tradycją - powinien był
dziedziczyć fach i pracownię ojca. Jednak uciekł do Polski, bo wolał uprawiać
nowoczesne malarstwo. Otóż gdy gość prezentował nam nagranie zza kulis teatru
kabuki, czyli z pracowni perukarskiej, scenograficznej i kostiumowej, ktoś ze
studentów z lekkim przekąsem zwrócił uwagę, że tłem muzycznym, które
towarzyszyło temu filmowi, jest muzyka Vivaldiego. Dobrą chwilę trwało, zanim
mój japoński przyjaciel zreflektował się, o co chodzi. Po czym wyjaśnił, że
takie połączenie Japończykom naprawdę nie przeszkadza.
Fenomen tożsamości Japończyków jest trudno uchwytny, niewyrażalny w znanych
nam kategoriach, a przecież - mimo wielu wieszczów, którzy boleli nad tym, że
Japonia stacza się ku konsumpcjonizmowi, ku marksizmowi, ku faszyzmowi, ku
różnym innym "izmom" z amerykanizmem na czele - gdzieś to wszystko