Uniwersytety - ewolucja czy meandry?

[Gość: Szczepan]

Myślałem, że dla mnie (po 35 latach pracy w szkołach wyższych, na trzech
kontynentach, w tym dziesięcioletniego "profesorowania" w Kanadzie) są to
sprawy należące do przeszłości. Ale wróciłem do Polski i jednak to też
wróciło - mam na myśli moje zainteresowanie dyskusjami o stanie polskich
szkół wyższych. A wszystko to w kontekście szarpaniny o nowelizację odnośnej
ustawy.
Może i mój skromny głos w tej sprawie na coś się przyda. Zapraszam do lektury
mojego tekstu zamieszczonego w Biuletynie KSN (rocznik 2000, numery: 4 (51) i
5 (52); adres: KSN Online.
W uzupełnieniu do ww tekstu - dzisiaj powiedziałbym tak: trudno jest zmienić
wszystko, bo to jest "wyryte" w głowach, ale zróbmy to co najważniejsze tj.
zlikwidujmy te "dożywotnie" habilitacje i te kuriozalne "belwederskie"
profesury.
I tak na marginesie, kiedy czasem widzę jak wykładają na Edusat'cie nasi
utytułowani "na cztery nogi" seniorzy, to nachodzą mnie koszmary.
Jeszcze jedna kwestia. Obserwuję, że zachwytom i nawoływaniom o menadżerskie
zrządzanie uczelniami nie ma końca. Czy jest to panaceum bez skutków
ubocznych? Przypomniałem sobie, że w 1990 roku przyszli do mnie w Kanadzie
dwaj moi koledzy, profesorowie z dziedziny socjologii społecznej. Wrócili z
zawodowej wizyty w Polsce bardzo zdziwieni, że Polacy tak bardzo wierzą we
wszechzbawcze skutki gospodarki rynkowej we WSZYSTKICH dziedzinach. Podobno,
starali się oni troszkę przestrzegać przed tymi prostymi diagnozami i
ewentualnymi skutkami, ale słuchaczy to nie interesowało. Cóż może to był
taki etap naszej transformacji. To truizm ale warto słuchać tych, którzy już
dany problem "przeżyli", a nie tylko poznali go przez "szybę witryny",
z "broszurek" lub w trakcie wizyt-wycieczek i przeważnie w wersji podanej
przez "tłumaczy języków obcych".
Pomimo to ja też spróbuję, a właściwie to już próbowałem - jako współautor
artykułu - przedstawić, może trochę odmienny punkt widzenia, a może wzbudzić
nieco refleksji. Zachęcam więc do lektury tekstu ("T.Z. Wolańscy o meandrach
uniwersytetów") zamieszczonego, również w 2000 roku i ww Biuletynie KSN,
numery: 7(53), 8(54) i 9(55).
Przyjemnej lektury!

Autonomia a wolność akademicka

[khmara]

Świetny tekst, ale dłuugi, a na dodatek KSN Online chodzi tak, że komputer
zadyszki dostaje. Dlatego pozwalam sobie subiektywnie wybrać i wkleić
najciekawsze (moim skromnym zdaniem) fragmenty.

T.Z. Wolańscy "O meandrach uniwersytetów"

" ...przedstawiając swoją po-
zycję w kwestii propozycji dyrektora Wyższej Szkoły Han-
dlowej w Montrealu, w myśl której : profesor wyższej
uczelni mógłby być komandytariuszem prywatnych spółek
komandytowych, Federacja Związków Zawodowych Profe-
sorów Prowincji Québec stwierdza (9), między innymi :
(…) »Ponadto, nie moglibyśmy tolerować, żeby profesor
był związany tego typu więzami z jakimś rządem, partią
polityczną, kościołem, sektą lub z jakąkolwiek inna grupą,
nie powodując tym samym ograniczenia swojej wolności
akademickiej (…) W jaki sposób, profesor – komandyta-
riusz mógłby być całkowicie nieskrępowany w korzystaniu
ze swojej wolności krytyki w stosunku do innych udzia-
łowców? Jak mógłby oprzeć się autocenzurze? »(…).
Chyba warto i takie sprawy przypominać, bo maja jakąś
dziwnie « ulotną » naturę."

O finansowaniu

[khmara]

T. Z. Wolańscy "O meandrach uniwersytetów"

"w wielu krajach, np. : w Kanadzie, budżety uniwersytetów,
praktycznie nie zawierają nakładów na badania. Finansowa-
nie budżetowe uniwersytetu odbywa się w parciu o kryte-
rium : liczba studentów, którzy zechcieli dany uniwersytet
wybrać jako miejsce ich edukacji, pomnożonej przez ustalone
nakłady jednostkowe na « głowę » studentki lub studenta, w
zależności od kierunku studiów i trzech poziomów kształce-
nia. Natomiast, pieniądze na badania maja być uzyskiwane
« z zewnątrz » uniwersytetu, poprzez indywidualne lub gru-
powe uczestnictwo profesorów w konkursach organizowa-
nych przez sponsorów państwowych i prywatnych.Utarło
się, ze jest to normalne, ale jak pisze prof. Bertrand Gervais
(10), który nawiasem mówiąc otrzymał w roku 1998, tzw.
prix d’excellence en recherche de l’Université du Québec –
czyli główna nagroda za osiągniecie « doskonałości » w
dziedzinie badań naukowych, : (…) « Subwencje pozwalają
zapewnić sobie środki i narzędzia niezbędne do pracy uni-
wersyteckiej (…), (w Kanadzie, środki z subwencji prze-
znaczone są, głównie, na wynagrodzenie dla magistrantów,
doktorantów itd., zakupy aparatury, narzędzi informatycz-
nych, udziału w konferencjach naukowych itd. – przypisek
TZW) to co mnie wprawia w osłupienie, to fakt, ze ta sytu-
acja nikogo nie dziwi. Tymczasem, gdybyśmy pracowali w
tzw, sektorze prywatnym byłby to skandal. Zaangażować
personel, ale nie dostarczyć mu narzędzi do pracy praw-
dziwa strata czasu i robocizny! Gorzej, żądać od pracowni-
ka żeby pracował po to, żeby sobie kupić wyposażenie do
pracy »(…). Jest to rzeczywiście paradoks, ale przyjmowa-
ny przez społeczeństwo bez przysłowiowego zmrużenia
oka."

[khmara]

khmara napisał:

> T. Z. Wolańscy "O meandrach uniwersytetów"
> "gdybyśmy pracowali w
> tzw, sektorze prywatnym byłby to skandal. Zaangażować
> personel, ale nie dostarczyć mu narzędzi do pracy praw-
> dziwa strata czasu i robocizny! Gorzej, żądać od pracowni-
> ka żeby pracował po to, żeby sobie kupić wyposażenie do
> pracy »(…). Jest to rzeczywiście paradoks, ale przyjmowa-
> ny przez społeczeństwo bez przysłowiowego zmrużenia
> oka."

W Polsce jest to niezgodne z Kodeksem Pracy. Obowiązkiem pracodawcy jest
zapewnienie pracownikowi warsztatu pracy. W przypadku finansowania badań
naukowych mamy więc do czynienia z nagminnym łamaniem prawa pracy przez uczelnie
wyższe. Ustawa o szkolnictwie wyższym stanowi, że obowiązkiem pracownika
naukowego lub naukowo-dydaktycznego jest prowadzenie badań naukowych. Natomiast
możliwa i stosunkowo powszechna jest sytuacja, w której pracownik naukowy nie
otrzymuje żadnych funduszy na prowadzenie badań. Przyznanie takich funduszy leży
tylko i wyłącznie w gestii kierownika jednostki, a kierownik jednostki może na
podstawie sobie wiadomych kryteriów nie przyznać żadnych funduszy, zwłaszcza
potencjalnemu konkurentowi do stołka. Jest to dość powszechny sposób na
przycięcie skrzydełek zbyt ambitnym lub wręcz zmuszenie do poszukania innego
miejsca pracy zbyt dobrych. Taki sposób finansowania rozkłada naukę bardziej niż
obiektywnie niskie nakłady.

Tzw. projekt poselski usiłował zapobiec takim sytuacjom poprzez zniesienie
ustawowego obowiązku prowadzenia badań naukowych przez pracownikó uczelni.
Pracownik, który nie prowadzi badań nie awansuje, taka jest logika projektu
poselskiego. Jest to próba dostosowania sytuacji rzeczywistej do obowiązującego
prawa.

> "w wielu krajach, np. : w Kanadzie, budżety uniwersytetów,
> praktycznie nie zawierają nakładów na badania. Finansowa-
> nie budżetowe uniwersytetu odbywa się w parciu o kryte-
> rium : liczba studentów, którzy zechcieli dany uniwersytet
> wybrać jako miejsce ich edukacji, pomnożonej przez ustalone
> nakłady jednostkowe na « głowę » studentki lub studenta, w
> zależności od kierunku studiów i trzech poziomów kształce-
> nia.

Nie wiem dokładnie, w jaki sposób jest u nas finansowana dydaktyka, w każdym
bądź razie zwiększenie liczby studentów dziennych w żaden sposób nie jest
związane z wzrostem nakładów na dydaktykę. Możemy przyjąć więcej studentów, ale
kosztem zwiększenia liczebności grup - na dodatkowe godziny dydaktyczne nie ma
środków. Natomiast dosyć powszechne jest finansowanie dydaktyki ze środków na
badania naukowe. Ze środków na badania można np. zakupić dla studentów skrypty
do biblioteki, bo przecież nikt poza komisją akredytacyjną nie będzie w stanie
sprawdzić zasadności takiego wydatku, a komisja akredytacyjna tak prozaicznymi
rzeczami się nie zajmuje.

> Natomiast, pieniądze na badania maja być uzyskiwane
> « z zewnątrz » uniwersytetu, poprzez indywidualne lub gru-
> powe uczestnictwo profesorów w konkursach organizowa-
> nych przez sponsorów państwowych i prywatnych.

Tezą autorów jest, że państwowe środki na badania powinny trafiać bezpośrednio
do uniwersytetów, a uniwersytety będą je dzieliły po uważaniu. W Polsce jest tak
od zawsze, środki przeznaczane na granty to niewielka część wszystkich środków
przeznaczanych na naukę - większość trafia do uczelni w formie funduszy na
badania własne i statutowe. Widząc, w jaki sposób te środki są wydatkowane przez
uczelnie, będę na przekór autorom postulować, żeby było dokładnie na odwrót,
tzn. uczelnie powinny otrzymywać pieniądze na dydaktykę, natomiast środki na
badania bezwzględnie powinny być przyznawane na zasadzie konkursu projektów
indywidualnych i zespołowych.

[khmara]

www.solidarnosc.org.pl/~ksn/Bullet/nr9(55).pdf
ciąg dalszy

[Gość: Szczepan]

Do Szanownego/nej "khamara"
Dziękujemy za komplement. Tekst jest faktycznie długi jak "Nad Niemnem" - tak
mawialiśmy kiedy byliśmy w liceum. Upoważniam :-)) do dalszej selekcji
poruszanych tam wątków. Może uda nam się w ten sposób wybrać to co
najważniejsze / najciekawsze. Inaczej jakoś nie potrafimy sobie z nim poradzić!
TZW

O pracowniach przemysłowych

[khmara]

Gość portalu: Szczepan napisał(a):
> Do Szanownego/nej "khamara"
Może być po prostu "do khmary".

Trzecia część jest faktycznie najważniejsza i najciekawsza, ale nie udało mi się
cytatów wykopiować ;(, dlatego podaję tylko link.
Najważniejsze zagadnienia:
- sposób oceny wyników pracy naukowej
- technokracja a nauka
- finansowanie przez przemysł i konsekwencje
- rola naukowca: badacz czy manager?

To ostatnie zagadnienie jest bardzo szczegółowo przedstawione w tekście. I
bardzo dobrze, bo dla większości przedstawicieli świata naukowego w Polsce to
jest bajka o żelaznym wilku. O sprawach dotyczących organizacji i sposobu
finansowania nauki w Ameryce w wymiarze przedstawionym w tekście często
wypowiadają się jako autorytety osoby, które "były i na własne oczy widziały", a
cała dyskusja ma dowodzić wyższości kapitalizmu nad komunizmem. Tylko, że te
osoby "były" krótko, "widziały" pełne półki, a w kraju mięso na kartki, a na
dodatek nie znają języka i niewiele zrozumiały.

Takich pracowni w Polsce nie ma i długo jeszcze nie będzie. Natomiast "uczonych"
, którzy widzieliby się w charakterze kierowników takich katedr jest u nas na
pęczki - nic nie trzeba robić, bo od tego są inni, tylko załatwiać,
reprezentować i dopisywać sobie osiągnięcia. Jakby rybkę z akwarium wypuścić do
oceanu. Szkopuł w tym, że nasi uczeni oczekiwaliby, żeby kierownikiem takiej
instytucji mogła zostać tylko i wyłącznie osoba utytułowiona na podstawie
tytularnych zasług, a w żadnym wypadku nie na podstawie otwartego konkursu.

Z tych wszystkich powodów nie wydaje mi się, żeby było w Polsce zainteresowanie
tą specyficzną tematyką.

O technokracji

[khmara]

Technokracja w Polsce już zdążyła się całkiem nieźle zakorzenić z negatywnymi
konsekwencjami. Bzdurnych przepisów nie brakuje, np.:
- ocena parametryczna jednostek - liczy się liczba publikacji, za każdy rodzaj
dokonań przyznawane są punkty dla jednostki, np. inne punkty za książkę wydaną
za granicą, inne za książkę wydaną w kraju. Tylko że książka wydana w PWN
punktuje tak samo, jak książka wydana w nakładzie 60 egz. w wydawnictwie
ReklamaPress. W praktyce kierownicy jednostek często sami nie wiedzą, co to
takiego jakaś tam Lista Filadelfijska i nakłaniają pracowników do publikowania
jak najwięcej, często bezwartościowych publikacji, bezwartościowych także w
sensie punktacji KBN.
- akredytacja - liczy się tylko liczba pracowników o określonych kwalifikacjach,
nie jest ważne czy prowadzą zajęcia, czy nie. Wystarczy, że są na stanie. Efekt
tego mądrego rozporządzenia jest taki, że instytutowi bardziej opłaca się
importować choćby kiepskiego profesora, ale z hab., niż inwestować w rozwój
naukowy własnych adiunktów. Jeżeli akredytacja nie jest zagrożona, inwestowanie
w rozwój własnej kadry staje się całkowicie nieopłacalne.