Historia jednej wsi

[hanys_hans]

Wieś Lamkowo (n. Lemkendorf)

Jak wynika z zapisów kronikarzy przebywający w dniu 13 kwietnia 1333
roku w Lidzbarku Warmińskim, tego dnia biskup Jan II Stryprock miał dać zgodę
Prusowi Heneko Wegnerowi przywilej na wystawienie karczmy we wsi Brunsdorf
(dzisiejsze Lamkowo). Lokacja Lamkowa została dokonana 13 kwietnia 1363 roku
przez biskupa Jana II Stryprocka. Wkrótce potem wybudowano drewniany kościół
parafialny. We wsi był już karczmarz i sołtys bez chłopów oraz kościół. Z
chwilą kiedy biskup Paweł Legendorf poddał Warmię pod zwierzchnictwo Polski,
(16 marca 1464 roku), dla Lamkowa nastał trudny okres. Ogromne szkody w
zasobności wsi wyrządziła wojna krzyżacka (1519- 1521). Potem w styczniu 1521
roku, kiedy mistrz Albrecht wycofując się z Jezioran w kierunku Barczewa
podpalił wieś Lamkowo. W 1533 roku odnotowano, że wieś, która liczyła 53 włóki
ponownie została spalona. Pozostał tylko jeden sołtys bez chłopów. Nie było
też kościoła. Minęło wiele lat od tego momentu kiedy biskup Stanisław Hozjusz
podjął zamiar odbudowania świątyni. W roku 1566 wydał akt lokacyjny dla
Południowa, w roku 1569 zaś dla Stanisławowa, nazwanego później Stanclewem. W
1569 roku opustoszałej wsi Lamkowo nadał siedem włók sołeckich braciom
Maciejowi i Franciszkowi Jagiełkom, zlecając sprowadzenia osadników na
pozostałe 63 włóki. Dopiero biskup Marcin Kromer zdecydował zrealizować myśl
biskupa Stanisława Hozjusza i 11 października 1574 roku nadał 4 włóki dla
kościoła, ustanowił proboszcza i przyłączył do parafii prócz Lamkowa wsie
zwane Ottendorf, Wierzkup, Derc, Kronowo i Parlese. Wybudowany kościół
drewniany został 27 sierpnia 1574 roku przez biskupa włocławskiego Stanisława
Karnkowskiego poświęcony ku czci Najświętszej Maryi Panny i św. Augustyna. W
1582 roku biskup Marcin Kromer potwierdził, że jego poprzednik biskup
Stanisław Hozjusz w celu odbudowania wsi Lamkowo wyznaczył 70 włók i sprzedał
sołectwo z 7 włókami Maciejowi i Franciszkowi Jagielkom, braciom. Przywilej
ten nadany zatwierdził Marcin Kromer Maciejowi i Walentynemu synom śp.
Franciszka Jagielka.

1 stycznia 1584 roku tenże biskup wystawia kolejny przywilej lokacyjny
dla Lamkowa. Dokument wymienia proboszcza Łukasza Kaszyńskiego, a także
karczmę dzierżawioną przez burmistrz Barczewa. Przed 1582 rokiem w Lamkowie
była szkoła, i nauczyciel Jan Kurek. Przywilej został ponownie odnowiony 28
czerwca 1624 roku. W 1656 wieś liczyła 70 włók, 9 gburów (chłopów), 2
dziedzicznych sołtysów, 1 wolny zobowiązany do jednej służby i dwie karczmy.
Cztery lata później wieś Lamkowo liczyła 70 włók, w tym 4, które należały do
kościoła, 7 było sołeckich, 3 wolne, 18 uprawnych i 38 pustych. We wsi było
trzech sołtysów; Jan Rogala, który posiadał 2 włóki ziemi (ok. 32 ha), Marcin
Łykin i Mateusz Wypych oraz gospodarowało 9 chłopów. Jeden z nich Mateusz
Rager miał 2 włóki ziemi, 4 konie, 2 krowy, 3 cielaki, 2 woły i 8 świń. Inni
chłopi Mateusz Pszczółka, Mazur, Kroczy czy Kopacz posiadali podobne
gospodarstwa. Dokument wymienia kupca Tamasza Homera i dwóch ogrodników,
których zwano Jasiek Karczki i Jan Bedelski. Karczmę w Lamkowie ciągle
dzierżawili burmistrz i barczewscy rajcy. W roku 1686 po raz trzeci pobudowano
kościół. W 1709 roku ostra zima i dżuma ominęła Lamkowo. W 1737 roku biskup
Krzysztof, Andrzej, Jan Szembek będąc w Lamkowie odnotował, że kościół
uprzednio zbudowany jest zniszczony, i że należy położyć kamień węgielny i
przystąpić do budowy nowej świątyni. 5 lipca 1748 roku barokowy kościół
konsekrował biskup Adam Stanisław Grabowski, ku czci św. Mikołaja i św.
Augustyna, który w 1830 spalił się znów z wieżą w której wisiał dzwon. W 1831
roku odbudowano świątynię w konwencji barokowej. Inne dokumenty wymieniają
1830 rok odbudowy. Obecnie kościół stanowi zabytek III grupy. Salowy, na
planie prostokąta, z wieżą od zachodu i zakrystią od wschodu. Ołtarz główny
pochodzi z 1790 roku końca z obrazami Przemienienia Pańskiego, Boga Ojca w
obłokach i z figurami aniołów, i św. Augustyny w zwieńczeniu. Ołtarz boczny
prawy rokokowy, z obrazami Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła z XIX w.
Resztki ambony oraz chór muzyczny z połowy XVIII w. W zakrystii puszka z 1737
roku i monstrancja z 1753 roku. Relief z motywem Piety w barokowej ramie z
XVIII w. Wewnątrz kościoła kilka rzeźb barokowych. W przedsionku krucyfiks
późnobarokowy i chrzcielnica późnobarokowa. W lewym bocznym ołtarzu obraz św.
Mikołaja. Zachowały się XVIII wieczne parametry liturgiczne. W bramie
ogrodzenia dwie wnęki, a w nich barokowe rzeźby świętych Mikołaja i św.
Augustyna. Ponadto we wsi znajdują się kapliczki przydrożne z XIX w.,
kapliczka przydrożna późnobarokowa z 2 poł. XVIII w. i kapliczka neogotycka
stojąca przy kościele z 1893 roku. Odpusty na św. Mikołaja i św. Augustyna
oraz na Przemienienie Pańskie. Ludność Lamkowo ucierpiała ponownie, kiedy 31
stycznia 1945 roku do wsi weszły wojska sowieckie.

Z Lamkowa wywodzi się zasłużony działacz Franciszek Szczepański, znany
na Warmii jako działacz społeczny i polityczny, Antoni Szczepański syn
Franciszka i Brosz Wiktor, działacz ruchu robotniczego. Od 7 maja 1999 roku
Szkoła Podstawowa w Lamkowie nosi imię Franciszka Szczepańskiego.

Opr. W. Zenderowski

www.zenderowski.gower.pl/a-barczewo/604.htm

[rita100]

- Matulku, jadą ! Dyzicka ciotka z wujem i Michałkiem, za nimi Ługwałdzcy
łoboje i Mykowscy, jekby się zmózili wszyscy razem, a i nasz wózek zidać, na
niam dziadek Lamkowski z Marychną, nie darmo po nich pojechał Kubalek na kolej
do Łolstyna!

To jest urywek z 'Kiermasów' Barczewskiego. Tam wspominał o tej wsi i nie tylko.

Lamkowski z Lamkowa


Autor: gajowy555

No jó, toc tamój i ziency mniejscowości sia nojdzie:

Dyzicka ciotka z wujem i Michałkiem - to dzisioj Dywity
Ługwałdzcy - Ługwałd
Mykowscy - Myki
dziadek Lamkowski z Marychną - Lamkowo
Linowscy i Butryńscy - Linowo i Butryny
konie Purdzkiego wuja tak skaczą- Purda
może za niam i Pajtuńscy sia najdą- Pajtuny

Tak i Warnija prazie...

[rita100]

A w artykule olsztyńskim taka wzmianka była o zjeździe Warmiaków w Gietrzwałdzie:

"Oswald Massner, stolarz z zawodu (jego wujek był wcielony do Wehrmachtu, a
potem poległ pod Nowogorodem w Rosji; po wojnie znalazł jego grób), do 1978
roku mieszkał w Lamkowie. Z rozpaczą obserwował, jak Warmiacy wyjeżdżali z
Lamkowa jeden po drugim. W końcu nie miał tam z kim pogadać po warmińsku. Więc
wyjechał i on. Osiadł w Barsell koło Bremy.
- Dlaczego wyjeżdżaliśmy? Nie tylko, że czuliśmy się tutaj coraz bardziej obco,
ale również dlatego, żeby polepszyć sobie byt - przyznaje."

[rita100]

Wieś Jedzbark (n. Hirschberg)

Na terenie Pojezierza Olsztyńskiego, wieś Jedzbark położona jest w
południowo-wschodniej części Gminy Barczewo. Według zapisów kronikarzy w
Jedzbarku (dawniej – Jecpark; niem. Hirschberg) jeszcze w początkach XIX wieku
istniał zamek biskupi, który przez niektórych zaliczany był do najpiękniejszych
na Warmii. Według opisów zamek otoczony był wodą i posiadał przygródek. Wiadomo
także, że na jednym ze wzgórz otaczających obecną wieś, miał znajdować się
drewniany gród obronny z palisadami. Stąd wzgórze nazywano Palistką. Nieopodal
wsi Jedzbark w pobliżu jeziora odkryto kilka kurhanów, które wznieśli kilka
stuleci temu dawni Prusowie. Badania archeologiczne wymieniają je jako jedne z
ostatnich śladów materialnych kultury dawnych Prusów na tych ziemiach. Inne
źródła lokują w Jedzbarku grodzisko średniowieczne na pagórku zwanym
„Pałacykiem” lub „Zamkową Górą”. Na tym miejscu, w południowo-zachodniej części
obecnej wsi, po zniszczeniu grodziska Krzyżacy wznieśli zamek obronny.

W źródłach wymieniany jest on jako „zameczek w Jedzbarku”, który został
zdobyty i spalony w 1364 roku przez wojska litewskiego księcia Kiejsuta.
Prawdopodobnie zasadźcą wsi był Prus o imieniu Toleclaus. Przywilej lokacyjny
Jedzbarka sporządzono na prawie pruskim i został wydany przez biskupa
warmińskiego Jana II Stryprocka w dniu 12 marca 1364 roku. Zachowane przekazy
mówią, że dawniej przez wieś płynęła duża rzeka, po której pozostało wyschnięte
jej koryto. Dawni mieszkańcy trudnili się rolnictwem, flisactwem oraz
łowiectwem. Dziś w dawnym korycie rzeki są uprawne pola, łąki, dziesiątki
uprawnych poletek. Po obu stronach dawnego koryta rzeki stoją w luźnej zabudowie
zabudowania gospodarcze, a inne wraz ze świątynią usytuowane po okolicznych
pagórkach tworząc malowniczy krajobraz. Dawna wieś Jedzbark była uważana za
bogatą i ludną, liczyła 600 osób i posiadała swój Urząd Stanu Cywilnego, który
mieścił się na końcu wsi, nad jeziorem Ar u gospodarza o nazwisku Angryka.
Począwszy od końca XVIII wieku we wsi istniała szkoła, a pod koniec XIX wieku
funkcjonowała bibliotekę ludową. W wsi znajduje się pomnik z dwumetrową rzeźbą
Chrystusa postawiony poległym na frontach I wojny światowej. Ich nazwiska
widnieją na płycie pomnika.

Okres II Wojny Światowej zapisał się najtragiczniej w najnowszych dziejach wsi.

W styczniu 1945 roku przez miejscowość kilkakrotnie przechodził front.
22 stycznia i kolejne dni były najtragiczniejsze dla jej mieszkańców.
Wkraczający Rosjanie rozstrzelali wielu mieszkańców. Mogiły ofiar oraz poległych
żołnierzy niemieckich umiejscowiono przy krzyżu na rozstaju dróg obok boiska
szkolnego. Według ocen ówczesnych mieszkańców na cmentarzu spoczywa około 50
osób. Inne zapisy widnieją w księdze zmarłych barczewskiej parafii. Ostatecznie
Rosjanie zdobyli Jedzbarka 26 stycznia 1945 roku. Po tej dacie wielu mieszkańców
Jedzbarka zostało wywiezionych w głąb Rosji. Inni ostatecznie wyjechali Niemiec.
Po wojnie Jedzbark nie miał własnej kaplicy. Dopiero w 1961 roku za sprawą ks.
Huberta Meika urządzono kaplicę w domu prywatnym. W 1969 roku kaplica uzyskała
nowe lokum. 12 września 1973 roku biskup Józef Drzazga wydał zgodę na budowę
kaplicy w Jedzbarku. W maju 1974 roku za sprawa księdza Bronisława Kuculisa
wmurowano kamień węgielny pod nową kaplicę o wyjątkowo nowatorskiej bryle
architektonicznej. Kaplicę o zewnętrznym kształcie rotundy, ze ściętą ukośnie
wieżą usytuowano na wzgórzu. Układ centralny wnętrza kościoła z nachyloną
amfiteatralnie, pod kątem, posadzka stwarza doskonałą widoczność ołtarza przez
wszystkich zgromadzonych wiernych. Pierwszą Msze św. odprawiono 25 grudnia 1982
roku. 25 lipca 1989 roku kaplica pw. św. Antoniego stała się kaplicą filialną
parafii św. Andrzeja Apostoła w Barczewie. Wyposażenie kaplicy jest nowe za
wyjątkiem małego barokowego dzwonu z 1710 roku. Obok kaplicy w dniu 14
października 2001 roku z inicjatywy działaczy Związku Byłych Mieszkańców Powiatu
Olsztyńskiego, oraz przy wsparciu władz samorządowych Gminy Barczewo odsłonięto
kamień upamiętniający ofiary wojny i przemocy. W centrum wsi stoi
dwukondygnacyjna kapliczka z małym dzwonem i wiele mniejszych kapliczek i
krzyży, które wystawiono jako wotum dziękczynne.

Z Jedzbarku wywodzą się zasłużeni działacze jak: Józef Krakor, działacz
warmiński, bibliofil, propagator szkolnictwa i czytelnictwa; Wiktor Krakor,
ksiądz pallotyn; Johann Bischoff, który miał swój udział w plebiscycie w 1920
roku czy Kazimierz Kozłowski, nauczyciel, który w 1956 roku przy miejscowej
szkole reaktywował prawdziwe harcerstwo.

Opr. W. Zenderowski
www.zenderowski.gower.pl/a-barczewo/602.htm

[rita100]

Wieś Ramsowo (n. Ramsau)

Na terenie Pojezierza Olsztyńskiego, we wschodniej części Gminy
Barczewo, w odległości około 12 km od Barczewa leży piękna i spokojna wieś
Ramsowo. Otoczona dużymi kompleksami leśnymi, miedzy największym na tym terenie
jeziorem Dadaj i jezorem Dobrąg.

Według zapisów kronikarzy wieś miał założyć Jan Sorbom, wójt warmiński.
Powstało na mocy aktu lokacyjnego z dnia 9 listopada 1379 roku nadanego przez
biskupa warmińskiego Henryka Sorboma, który również poświęcił zbudowany w tym
czasie kościół ku czci św. Katarzyny. Była to budowla drewniana, dlatego nie
przetrwała długo. W jej miejsce w latach 1727-1730 został zbudowany nowy
kościół, do dziś istniejący. 9 lipca 1730 roku kościół w Ramsowie konsekrował
biskup warmiński Krzysztof Andrzej Jan Szembek. Patronami ramsowskiej świątyni
obrano św. Andrzeja Apostoła i św. Rocha. Wcześniej, za czasów Bartscha (Barcz)
Piotra, Franciszka, który 1 września 1722 roku został administratorem
ramsowskiej parafii (sama instalacja odbyła się 21 września 1722 roku) został
położony kamień węgielny pod budowę nowej świątyni. Ów kamień z datą 1727,
winien znajdować się w ścianie wieży tuż przy portalu. Kościół w Ramsowie
zaliczany jest do zabytków III klasy o architekturze salowej na planie
prostokąta z kwadratową wieżą od zachodu i dobudowanym w XX wieku prezbiterium.
Wieża wieńczona jest barokowym hełmem. Szczyt wschodni zdobi ośmioboczna
sygnaturka z datą 1730 na chorągiewce. Strop drewniany. W połowie wieku XIX
został przebudowany i na nowo konsekrowany 9 sierpnia 1857 roku przez sufragana
biskupa Antoniego Frenzla. Wieża kościoła została przykryta nowym hełmem w roku
1906. Wystrój kościoła pochodzi z XVIII wieku. Ołtarz główny z około 1730 roku
barokowy z obrazami św. Andrzeja, Najświętszej Marii Panny oraz rzeźbami
świętych: Piotra, Pawła, Andrzeja, Bonawentury, Wojciecha i Jana Nepomucena,
pochodzi z warsztatu Jana Chrystiana Schmidta w Reszlu.

Ołtarz boczny lewy późnobarokowy z obrazem Chrztu Chrystusa Pana oraz
rzeźbami Joachima i Zachariasza, Najświętszej Marii Panny oraz św. Anny. Ołtarz
boczny prawy późnobarokowy z nowymi obrazami św. Rocha i Pokłonu Mędrców oraz
rzeźbami św. Mikołaja, Augustyna oraz dwóch kapłanów. Boczne ołtarze wykonane w
reszelskim warsztacie rodziny Schmidtów. Ambona barokowo-klasycystyczna z XVIII
wieku. Prezbiterium wybudowano w 1857 roku w miejscu zakrystii. W niszy obok
ambony obraz św. Rocha z 1674 roku. Ponadto w skarbcu znajduje się dobry
manierystyczny kielich z herbem Jastrzębiec (fundowany przez Baltazara i Zofię
Nyczów) oraz barokowy pacyfikał (dzieło złotnika Michał Bartołomowicz z
Olsztyna, 1684r.) i naczynia do olejów z 1753 roku. Proboszczem ramsowskiej
parafii jest ks. Piotr Krzywulski, z którego inicjatywy odremontowano kaplicę
cmentarną, w której spoczywały prochy dawnych właścicieli majątku Niedźwiedź.
Obecnie dom pogrzebowy. Przed nim proboszczami na ramsowskiej parafii byli: do
1953 roku ks. Franciszek Mateblowski. Później ks. Władysław Bajon, ks. Marian
Maćkowiak, ks. Kazimierz Załęski i ks. Józef Walski. Podobnie jak sama wieś,
nazwa Ramsowa ma długą historię. W akcie lokacyjnym z 1379 roku występuje nazwa
Rampsow pochodząca najprawdopodobniej od znajdującego się w pobliżu kompleksu
leśnego, o którym jest również mowa w tym dokumencie. W roku 1597 pojawia się
kolejna – Ramsaw a w roku 1656 Rambsaw. Niemiecka nazwa wsi - Ramsau około roku
1790 została zmieniona na Gross Ramsau. Obecna nazwa - Ramsowo odnotowana po raz
pierwszy została w roku 1879 przez Wojciecha Kętrzyńskiego. Jednym z działaczy u
kolebki polskiego ruchu politycznego na Warmii był Antoni Kobudziński
(1828-1899) z Ramsowa. Byli także znani społeczni działacze jak: Alojzy Indrunas
(1900-1994) czy Kazimierz Bąk (1922-1993).

W przeszłości Ramsowo leżało na szlaku handlowym czego dowodzą liczne
znaleziska (monety) pochodzenia arabskiego znaleziony w 1854 roku pod wsią skarb
liczył 334 monet arabskich z IX w. po Chrystusie. W dawnych kronikach
odnotowano, że pierwsze grodzisko zlokalizowane było na wzgórzu zwanym potocznie
Zamkową Górą, położonym na północ od tej miejscowości, na wschód od Ramsówka, na
wschodnim brzegu dawnego Jeziora Ramsowskiego. Dziś Ramsowo należy do
największych wsi w gminie Barczewo.

W okresie miedzy wojennym działało w Ramsowie koło Związku Polaków w
Niemczech i Towarzystwo Młodzieży. W czasie wojny we wsi przebywało 14 jeńców
francuskich ze Stalagu I B Olsztynek, zatrudnionych u miejscowych gospodarzy. 30
stycznia 1945 roku do wsi wkroczyli żołnierze radzieccy. Do roku 1975 znajdowała
się w niej siedziba gromady Ramsowo i posterunek milicji. Była tam również baza
gminnej spółdzielni, i filia banku spółdzielczego. Jest szkoła podstawowa, a w
pobliżu Hotel Star-Dadaj. Na terenie Ramsowa można obejrzeć i inne obiekty nie
mniej ciekawe od zabytkowej barokowej świątyni jak pomnik ofiar z I wojny
światowej czy liczne przepiękne warmińskie kapliczki..

Opr. W. Zenderowski

www.zenderowski.gower.pl/a-barczewo/601.htm

[rita100]

Wieś Wipsowo (n. Wieps)

Zagubiona wśród lasów osada, późniejsze Wipsowo powstała nad jeziorem o tej
samej nazwie. Dopiero w roku 1373 Dyterich Czecher wydał przywilej na 24 włóki
„bei dem Wypsowen”. Dwa miesiące później, 30 kwietnia 1373 roku akt lokacyjny
dla wsi nadał biskup warmiński Henryk Sorbom (1373-1401) wyznaczając na zasadźcę
Prusa imieniem Koytiten.

Wipsowo podobnie jak inne miejscowości leżące na Warmii, oprócz historii ma
własną legendę. Związana jest ona z klasztor jezuitów i jego tajemniczym
zapadnięciem się pod ziemię. Nazwa Wipsowa pochodzi od nazwiska Prusa Wope. W
roku 1389 wieś zwała się Wipzaw, a w roku 1615 Weipsz. Od roku 1701 wieś zwano
już Wips. Jedynie na krótko po Powstaniu Styczniowym w roku 1896 miejscowa
ludność trwała przy nazwie Gipsowo. W roku 1934 nazwę zmieniono na Wieps, która
dotrwała do roku 1945. Po wojnie zmieniono na Wipsowo, podobnie jak Jezioro
Wipsowskie i rzeczka Wipsówka..

Dawniej mieszkańcy trudnili się karczowaniem drzew pod uprawy rolne, a z uwagi
na obfitość jeziora w ryby i a lasy w zwierzynę trudnili się na własne potrzeby
rybołówstwem i łowiectwem. W późniejszych latach zajęli się handlem. Wieś była o
zabudowie luźnej i wyróżniała się, że przy prawie każdym domostwie była studnia
z żurawiem.

Wipsowo ucierpiało podczas wojen polsko-krzyżackich (1519-1521). Potem dla
mieszkańców nastały trudne czasy. Z biegiem lat wieś wyludniła się całkowicie.
Dopiero 14 marca 1529 roku biskup warmiński Maurycy Ferber (1523-1537), zmienił
właścicieli i wieś nadał proboszczowi z Ramsowa i Mikołajowi z Korujewa
(Mazowsze). Później wieś należała do rodu Płotowskich. W roku 1570 spór o wieś
toczyli Sebastian Chądzyński z Pawłem i Andrzejem Płotowskimi. Spór nie sprzyjał
rozwojowi wsi, a sprawą osadników z Mazowsza wieś z każdym rokiem chyliła się ku
upadkowi. W roku 1579 właścicielem wsi został Mikołaj Płotowski, który nie
chciał złożyć homagium ówczesnemu biskupowi warmińskiemu. To spowodowało, że
biskup warmiński Marcin Kromer (1579-1589) 1 kwietnia 1585 roku odnowił lenny
przywilej staroście swojemu Jakubowi von Worein kapitanowi zamku lidzbarskiego.
Dopiero kiedy w roku 1636 wieś nabyli jezuici stała się ona typową polską wsią
na Warmii. Szkołę w Wipsowie założono w roku 1780 i do roku 1921 była
dwujęzyczną. W okresie 1929 - 1939 była szkołą niemiecką.

W latach 1709-1711 oraz w roku 1840 tzw. „Czarna Śmierć” dosięgła Wipsowo. Brak
dokładnej liczby zmarłych. Po roku 1840 Wipsowo zaliczane było do
najbiedniejszych wiosek na Warmii. W roku 1828, po latach nieurodzajów
przystąpiono do budowy dróg oraz melioracji okolicznych pół. Jako jedna z trzech
wsi na Warmii była zwolniona od podatków bez obowiązku tzw. „odrobku”. W okresie
reformy agralnej na Warmii wieś nie było widoczne i nie odegrała żadnej roli.
Kolejna plaga miała miejsce w roku 1844. Deszcze padające przez dwa miesiące
spowodowały, że na polach zgniło zboże. Następna plaga dosięgła mieszkańców na
przednówku roku 1845, wówczas zapanował głód. W roku 1846 zaraza padła na
ziemniaki, a w roku 1877 mieszkańców dotknęła sroga zima. Z tego roku przy
jednym z domów pochodzi drewniany krzyż „Ratuj Dusze Moją”.

Na podstawie dokumentów w roku 1814 wieś Wipsowo płaciła 18 talarów na rzecz
rocznego podatku szarwarkowego od ciężaru uwłaszczeniowego chłopów dwuwłókowych.
W roku 1818, było tu 100 mieszkańców, w 1861 mieszkało 290 katolików, 5
ewangelików i 5 Żydów. Wówczas, aż 273 osób posługiwało się językiem polskim, a
27 niemieckim. W roku 1863 pobudowano szosę, która połączyła Wipsowo i Jeziorany.

Po roku 1871 mieszkańcy nie ugięli się germanizacji i nadal w domach rozmawiano
i wychowywano dzieci w duchu polskim. W roku 1875 Wipsowo ma już swój tartak. W
roku 1911 we wsi Tadeusz Wojnowski z Kiersztanowa założył Kółko Rolnicze.
Znaczny rozwój wsi przypadł na koniec lat XIX w., kiedy to uruchomiono linię
kolejową Olksztyn-Korsze. W plebiscycie w 1920 roku mieszkańcy Wipsowa za
Prusami Wschodnimi oddali 525 głosów, za Polską tylko 10. W roku 1921 zbudowano
kaplicę pw. Narodzenia Marii Panny.

W okresie międzywojennym we wsi działała polska organizacja: Związek Polaków w
Niemczech (1922-1939), do której należały 2 osoby: Wiktor Biermann i Franciszek
Stolla. Mężem Zaufania IV Dzielnicy Związku Polaków w Niemczech był Jan Chmiel.
W roku 1939 w Wipsowie mieszkało 797 osób. 30 stycznia 1945 roku do Wipsowa
wkroczyły wojska Armii Radzieckiej. Po roku 1945 Wipsowo było wsią sołecką ze
szkołą podstawową, pocztą, nadleśnictwem, tartakiem zakładami stolarskimi i
ośrodkiem zdrowia. W maju i czerwcu 1945 roku do Wipsowa przybyli pierwsi
osadnicy. W roku 1951 wieś liczyła 800 mieszkańców.

Nowy kościół w miejscu drewnianego baraku powstał za sprawą ks. Mariana
Maćkowiaka. Wybudowano go w roku 1968. Konsekracji pw. św. Jana Vianney dokonał
biskup Józef Drzazga 23 sierpnia 1970 roku. Po ustanowieniu od 1 lipca 1991 roku
nowej parafii w Wipsowie, urząd proboszcza objął ks. Józef Walski.

Z Wipsowem związani byli: Augustyn Jeziorowski (1849-1945) – nauczyciel; Bernard
Szulc (1901-1985) – działacz plebiscytowy i nauczyciel; Augusta Wiewiorra
(1900-1984) – nauczycielka i działaczka oświatowa.

Opr. Wojciech Zenderowski
www.zenderowski.gower.pl/a-barczewo/702.htm