Zapisy i majątki w świetle prawa AD 1885

[cahir4]

Niniejsze wywody opieram na dziele Okolskiego (Antoni Okólski,
Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskiem,
Warszawa 1885). Biorąc pod uwagę ustalony przez nas wstępnie czas
akcji powieści, powinno pasować. Niestety, nie dokopałam się do
obowiązującego wówczas kodeksu karnego. Jedyny, jaki znalazłam,
obowiązywał do roku 1847, potem była jeszcze jedna zmiana – w 1976
wprowadzono w Królestwie Polskim kodeks rosyjski z 1866 r. i o ten
by nam chodziło, gdybyśmy chciały ocenić, jaki mógł być los Antka.
Jednak czasem pozwolę sobie odwołać się do tego nieaktualnego
kodeksu, bo jednak bliższy jest ówczesnym realiom niż obecne prawo,
którego pojęciami przyzwyczaiłyśmy się myśleć.

Myślę, że żeby ocenić sytuację majątkowo-prawną interesującej nas
rodzinki, trzeba odpowiedzieć na następujące kwestie:
1. Jaki był tytuł Jagusi do własności owych 5 morgów, które wniosła
w posagu?
2. Czym był „zapis”, który na jej rzecz uczynił Boryna?
3. Czy Boryna sporządził w ogóle jakiś testament?
4. Czy Boryna, jeśli mógł, odwołał zapis dla Jagusi?
5. Czy Dominikowa przekazała całą ziemię córce i wydziedziczyła
synów?

Właściwie nie będą to odpowiedzi, ale hipotezy, o różnym stopniu
prawdopodobieństwa.
Zajmę się przy tym tylko własnością ziemi, pomijając kwestię prawa
do serwitutowego lasu.
Ze względu na rozmiar i czytelność opiszę poszczególne zagadnienia w
odrębnych postach. To powinno ułatwić też ewentualne komentowanie
poszczególnych pomysłów.

Majątek Paczesiów

[cahir4]

Majątek Paczesiów. Wielce tajemniczą jest sprawą, jakim prawem
Dominikowa traktuje go jako swoją własność i dlaczego jest za jego
właścicielkę uważana we wsi. Paczesiowie mają półwłóczek i kawałek
łąki. Czyli 15 morgów plus łąka. Dominikowa mówi Borynie, że 5
morgów przypada na Jagnę „po ojcu”. Sama zatem albo wniosła tę
łączkę, albo gotówkę, albo zgoła nic. Po śmierci męża przysługiwało
jej dożywocie na ¼ jego majątku. Gdyby sporządził testament, mogłaby
tę ¼ dostać na własność. I to wszystko. Skoro jednak na Jagnę wypada
5, to znaczyłoby, że część matki w ogóle nie została wydzielona i
wszystko przechodzi na dzieci. To mogłoby tłumaczyć, dlaczego
uporczywie nie chce dopuścić ich do władzy.

Jedyne wyjaśnienie tej sytuacji w świetle ówczesnego prawa widzę
takie, że umową przedmałżeńską Paczesiowie wykluczyli dziedziczenie
po sobie, po śmierci Dominika przeprowadzono działy, a matka
przejęła zarządzanie majątkami w imieniu nieletnich dzieci. Dlatego
przed ślubem nie mówi się o żadnym akcie, który matka musi
sporządzić na rzecz Jagusi, a tylko o odmierzeniu pola, które do
niej prawnie należy. Już takim idiotą to Boryna nie był, żeby swoje
6 u rejenta zapisać, a w przypadku żoninych ustną się obietnicą
zadowolić. Zresztą, żeby coś Jagnie podarować, musiałaby być
Dominikowa właścicielką tegoż, a nie jest. Jej odmawianie synom
prawa do ziemi jest więc całkowicie bezprawne i opiera się tylko na
osobistym autorytecie. Ewentualnie na ich nieznajomości prawa.

Wynika z powyższych wywodów także, że Dominikowa nie mogła synów
wydziedziczyć, bo nie mogła ich wydziedziczyć z majątku ojca. Gdyby
jednak nawet był to w całości jej majątek, to prawo zabezpieczało
interesy legalnych zstępnych w stopniu większym nawet, niż obecnie.
Mogłaby Dominikowa zadysponować, czy przez testament, czy przez
darowiznę, co najwyżej ¼ majątku posiadanego przez nią w momencie
śmierci. Resztę w równych częściach i tak odziedziczyłyby dzieci.
Tak więc pogłoski o przepisaniu „wszystkiego” na córkę możemy z całą
pewnością odrzucić.

Najbardziej prawdopodobne jest, jeśli trzymamy się faktu, że majątek
był po ojcu, że Jagna nic więcej, ponad te 5 morgów, z domu nie
dostanie.

Zapis jako fikcyjna sprzedaż

[cahir4]

Zacznę od tej możliwości, bo tak opisał sprawę Reymont we
wcześniejszej redakcji powieści. Rozwiązanie dla Jagusi najlepsze,
najgorsze dla całej reszty.
1. Mógł jej sprzedać tak wiele ziemi, jak chciał (chociaż w tym
wypadku to bez znaczenia, zapis dla Jagusi nie przekracza ¼ majątku,
jakim Boryna dysponował).
2. Nie miał sposobu cofnięcia sprzedaży, chyba, że jakieś szczególne
warunki zostałyby zapisane w samym akcie.
3. Uzyskanie ziemi w drodze kupna nie wykluczałoby prawa Jagusi do
dziedziczenia, czyli do dożywotniego użytkowania ¼ (przed śmiercią
Grzeli 1/5) z pozostałego majątku męża – z tym dzieci zdają się w
ogóle nie liczyć.
4. Nie byłyby prawdą słowa Dominikowej, że póki Boryna żyje, nikt mu
tej ziemi nie odbierze. Gdyby Jagusia umarła pierwsza (mogło się
zdarzyć), Boryna odziedziczyłby ¼ jej majątku (11 morgów). Zakładam,
że nie miałaby dzieci, wtedy odziedziczyłby na własność. Niecałe 3 w
zamian za 6 – kiepski interes.
Mając na względzie, że Boryna nie był w ciemię bity, należy
rozważyć, czy dla rozwiązania problemów opisanych w punktach 3. i 4.
nie sporządzono, niezależnie od hipotetycznej sprzedaży, umowy
przedmałżeńskiej regulującej prawa małżonków po śmierci jednego z
nich.

Zapis jako darowizna

[cahir4]

Zapis w formie darowizny.

Ku tej wersji zdajecie się skłaniać. Z punktu widzenia Borynów jest
trochę lepsza.

1. Jagusia w momencie śmierci męża albo musi zwrócić darowiznę do
masy spadkowej (to jej się nie opłaca), albo oświadczyć, że
przyjmuje darowiznę, ale zrzeka się spadku. Nie muszą się więc już
martwić o jej dożywocie. Chyba że Boryna zaznaczył w darowiźnie, że
ma być uwolniona od powrotu. Była taka możliwość (do wysokości kwoty
rozrządzanej, która w wypadku Boryny stanowi 6 ¼ morgi), ale chyba
by tego nie zrobił, skoro zapisanie- darowizna gruntu miało być
właśnie zamiast owego dożywocia, żeby miała mocną twarz przed
pasierbami i żeby jej wygonić nie mogli.

2. Teoretycznie darowiznę można było unieważnić.
Na przykład, jeśli była sporządzona pod pewnymi warunkami, a te nie
zostały spełnione. Jaki jednak warunek mógł zapisać Boryna? Co
najwyżej zawarcie małżeństwa, a takowe zostało zawarte.
Mogła być także unieważniona z powodu niewdzięczności (nie ma nawet
określenia, że „rażącej”). Są jednak szczegółowo wymienione formy
owej niewdzięczności, a należą do nich okrucieństwo, przestępstwo i
obelgi. Czy Jagusia dopuściła się któregoś z nich? Ależ tak.
CUDZOŁÓSTWO BYŁO PRZESTĘPSTWEM. Nie wiem, jaka kara groziła za nie
wówczas, ale do 1847 groziła za nie kara od 3 miesięcy do roku
aresztu. Ścigano jednak tylko na podstawie skargi skrzywdzonego
małżonka złożonej nie później, niż 6 tygodni po powzięciu informacji
o czynie.
Problem polega na tym, że przestępstwo trzeba jeszcze udowodnić, a
potem starać się przed sądem o unieważnienie darowizny. Nie było to
proste, skoro Jagustynka, w przypadku której mamy i okrucieństwo, i
naruszenie warunków (przepisanie na dzieci zawsze odbywało się z
opisaniem konieczności zapewnienia środków otrzymania), procesuje
się z dziećmi bezskutecznie. U Borynów sprawę komplikuje fakt, że
gdyby chciał Boryna wywlekać przed sądem romans Jagny z Antkiem, to
wchodziłoby w grę jeszcze jedno przestępstwo – kazirodztwo. W ww.
kodeksie kazirodztwo tego rodzaju (macocha – pasierb), karane było
podobnie jak siostra-brat, karą aresztu od 3 miesięcy do roku i w
tym wypadku nie zależało to od woli i zdolności wybaczania
zdradzonego małżonka. Najprawdopodobniej, gdyby udało się ten romans
udowodnić, obydwoje poszliby siedzieć. Chyba, że kodeks z 1866 był w
tej sprawie łagodniejszy.

Praktycznie więc unieważnienie darowizny było w tym wypadku
niemożliwe. Wójtowa, to jeszcze mogłaby swojego próbować posłać za
kratki, ale Jagny z Antkiem to nikt poza Boryną naprawdę nie
przyłapał.

3. Zostaje problem ten sam, co przy sprzedaży, jeśli Jagusia
umarłaby pierwsza. Należy znowu wziąć pod uwagę ewentualną umowę
przedmałżeńską.

Umowa przedmałżeńska

[cahir4]

Mogła zawierać „zapis”, albo być sporządzona niezależnie od niego.
Sądzę, że jeśli idzie o stosunki majątkowe w małżeństwie, to niczego
tu Borynowie umową by nie zmieniali, bo obowiązujące „domyślnie”
prawo, że majątki pozostają oddzielne, ale pod zarządem męża,
odpowiadało całkowicie ówczesnym lipieckim zwyczajom i poczuciu
sprawiedliwości. Możliwe jest jednak, że w formie umowy przedślubnej
rozstrzygnęli wzajemne roszczenia na wypadek śmierci. Widzę przy tym
dwie możliwości:

1. Niezależnie od umowy przedślubnej został sporządzony akt
sprzedaży lub darowizny, w samej umowie zaś zawarto zastrzeżenie, że
nie będzie się Jagna domagać więcej z majątku męża po jego śmierci
oraz gwarancję dla Boryny, że w wypadku wcześniejszej śmierci Jagusi
dostanie on z powrotem swoje 6 morgów.

Moim zdaniem źle bardzo świadczyłoby o przezorności Boryny, gdyby,
dokonawszy darowizny lub sprzedaży, o takim zabezpieczeniu nie
pomyślał.

2. Zapis w umowie przedślubnej też byłby możliwy. I nieodwracalny.
Chyba, że doszłoby do oficjalnej separacji z winy Jagusi, co jest
teoretycznie możliwe, ale... W ten sposób można było zapisać prawa
małżonków na wypadek śmierci drugiego z nich. (Oczywiście do
wysokości części rozrządzanej, ale tej 6 morgów nie przekracza.)

Zapis jako zapis

[cahir4]

Najgorsze dla Jagny, najlepsze dla Boryny, bo możliwe do cofnięcia.
Aż chce się powiedzieć, że za dobre, żeby Dominikowa się zgodziła.

Warto ponownie zaznaczyć, że nie mógł zapisać jej więcej niż te 6
morgów, nawet gdyby chciał. I nie mógł z pozostałej części majątku
wydziedziczyć żadnego z dzieci, nawet Antka. Nawet gdyby mu
udowodnił cudzołóstwo i kazirodztwo. Tylko trzy przypadki wykluczały
z dziedziczenia: skazanie za zabicie lub próbę zabicia spadkodawcy;
niesłuszne oskarżenie spadkodawcy o czyn zagrożony karą śmierci
(czyli próba zabójstwa rękami wymiaru sprawiedliwości); nie
doniesienie o fakcie, że spadkodawca padł ofiarą zabójstwa.

Są pewne przesłanki, że mógł być to zapis spadkowy:
1. Zgadza się nazwa ;)
2. Wszyscy są przekonani, że Boryna może go cofnąć.
3. Faktycznie, przed śmiercią nikt mu nie odbierze i nie potrzeba do
tego żadnych dodatkowych umów.
4. Po swojej tajemniczej wizycie w mieście, której celem, jak chodzą
słuchy, było odebranie Jagnie zapisu, Boryna wraca
odmieniony: „jakby pozdrowiał”, „chodził po dawnemu prosto i hardo
na świat spoglądał”. Jakby pojechał i się przekonał, że nic już
zrobić nie może, to chyba by tak nie zhardział.
5. Dominikowa mówi, że Jagna musi poczekać na działy. Gdyby to była
sprzedaż, absolutnie by nie musiała. Przy darowiźnie wystarczyłoby z
jej strony zrzeczenie się spadku. Darowizna dotyczyć przecież
musiała konkretnej, opisanej ziemi. Pozostaje umowa przedślubna albo
testament.


Jednakowoż są i przesłanki przeciwne:

1. Zapis zbyt łatwy jest do cofnięcia – czy Dominikowa by na tym
poprzestała?
2. Hanka, która, zdaniem narratora, wie, po co Boryna był w
mieście, tylko pary z gęby nie puszcza, jest święcie przekonana, że
zapis dla Jagusi jest ważny. A faktycznie bardzo byłoby dziwne,
gdyby w tej sytuacji Boryna nie próbował go odebrać.

[jadwiga1350]

>Tylko trzy przypadki wykluczały
> z dziedziczenia: skazanie za zabicie lub próbę zabicia spadkodawcy;
(....)
Zastanawia mnie to:
Gdyby tak Antek zakatrupił ojca i został skazany, byłby wykluczony z dziedziczenia. Ale czy jego część przeszłaby na dzieci, czy też podzieliłoby się nią rodzeństwo Antka?

Potomkowie srebrzystej mamci,
Świętojańscy fosforyzanci

Podsumowanie...

[cahir4]

Po pierwsze uważam, że jednak mieszkańcy Lipiec mają marne o prawie
pojęcie. Cóż, analfabetyzm, a ksiądz o tym z ambony nie naucza.

A poza tym: uważam za prawie zupełnie pewne, że Dominikowa zarządza
ziemią synów bezprawnie i że Jagna z domu więcej niż 5 morgów nie
dostanie. Za absolutnie pewne zaś, że nie może Dominikowa zupełnie
synów wydziedziczyć (nawet gdyby była właścicielką ziemi).

Najbardziej prawdopodobne jest, że zapis dla Jagusi miał formę
darowizny albo umowy przedślubnej. W obu wypadkach mam nadzieję, że
Boryna zabezpieczył należycie także swoje prawa. I w obu przypadkach
rzecz jest praktycznie nie do cofnięcia.
Od biedy da się pospekulować, że to jednak był zapis spadkowy, a o
wyjeździe do miasta Boryna nie powiedział wszystkiego Hance. Jagnie
zapis odebrał, część, którą mógł dysponować zapisał ekstra samej
Hance, a jeszcze prędzej wnukom po Antku, z pominięciem samego
Antka. To taka mało prawdopodobna wersje dedykowana wielbicielom
Hanki ;).

Boryna bezprawnie zatrzymuje ziemię po pierwszej żonie. Jeśli
zostawiła 4 morgi, to w najlepszym wypadku ma on prawo dożywotniego
użytkowania 1¼. Ale działy powinny być przeprowadzone i ma się ich
prawo domagać każdy ze spadkobierców. Myślę, że Antek i kowal, a już
zwłaszcza kowal, uczyniliby to, gdyby wiedzieli, że zapisawszy 6
morgów Jagusi Boryna nie jest już w stanie ograniczyć bardziej ich
prawa do dziedziczenia po nim samym.

Uff… napracowałam się, ale ciekawe to było…

[paszczakowna1]

Wspaniała robota. Czyli jest jak podejrzewałam, o wydziedziczeniu nie może być mowy.

Co do 'zapisu', mi się wydaje, że jednak fakty sprzyjają hipotezie zapisu
spadkowego. Którego Boryna jednak nie odebrał, a podczas zagadkowej wizyty w
mieście upewnił się tylko, że ma takie prawo (stad mu się polepszyło). Może
zamierzał, a może chciał to wykorzystać jako kartę przetargową... A Dominikowa,
cóż, z ich dwojga raczej Boryna lepiej się w prawie orientował. Dominikowa mogła
nawet nie widzieć różnicy (w końcu i tak sprawa 'zapisu' zaczynała być istotna
dopiero po śmierci Boryny). Adwokata się chyba nie radziła.

> Po pierwsze uważam, że jednak mieszkańcy Lipiec mają marne o prawie
> pojęcie. Cóż, analfabetyzm, a ksiądz o tym z ambony nie naucza.

> Boryna bezprawnie zatrzymuje ziemię po pierwszej żonie. Jeśli
> zostawiła 4 morgi, to w najlepszym wypadku ma on prawo dożywotniego
> użytkowania 1¼. Ale działy powinny być przeprowadzone i ma się ich
> prawo domagać każdy ze spadkobierców. Myślę, że Antek i kowal, a już
> zwłaszcza kowal, uczyniliby to, gdyby wiedzieli, że zapisawszy 6
> morgów Jagusi Boryna nie jest już w stanie ograniczyć bardziej ich
> prawa do dziedziczenia po nim samym.

No tak. Dziwne to o tyle, że jak na lipieckie warunki, obaj byli stosunkowo
wykształceni - w każdym razie biegle czytali (nie jestem pewna, czy Antek czytał
po rosyjsku, ale to mało istotne). Jakoś mi się nie chce wierzyć, by kowal się
nie orientował. Ale może uznał, ze nie opłaca mu się robić afer o marne 1.33
morgi, kiedy miał większe i lepsze interesy (pośrednictwo w sprawie o las, plany
kupna ziemii i budowy młyna), do których zgoda z Boryną mogła być przydatna.
Zauważ też, że podpuszcza Antka do domagania się działów po matce, ale że Antek
wykazał apatię, porzucił sprawę.

[paszczakowna1]

> Od biedy da się pospekulować, że to jednak był zapis spadkowy, a o
> wyjeździe do miasta Boryna nie powiedział wszystkiego Hance. Jagnie
> zapis odebrał, część, którą mógł dysponować zapisał ekstra samej
> Hance, a jeszcze prędzej wnukom po Antku, z pominięciem samego
> Antka. To taka mało prawdopodobna wersje dedykowana wielbicielom
> Hanki ;).

To by było nawet prawdopodobne, gdyby Boryna uznał, że Antek jest przypadkiem
beznadziejnym, i że Hance i dzieciom trzeba zabezpieczyć byt. Ale:
a) byłoby to z krzywdą Józki i Grzeli (no, tym się mógł nie przejmować),
b) Boryna był honorowy, a przecież miał umowę z Dominikową,
c) po co było robić tajemnicę przed Hanką?

[cahir4]

Toteż uważam to jednak za mało prawdopodobne. Akurat Dominikową mógł się nie
przejmować, skoro Jagusia też słowa nie dotrzymała, ale ta tajemnica... żeby się
Antek nie dowiedział?
Osobiście na umowę przedślubną stawiam.

[jadwiga1350]

cahir4 napisała:

> Po pierwsze uważam, że jednak mieszkańcy Lipiec mają marne o
prawie
> pojęcie. Cóż, analfabetyzm, a ksiądz o tym z ambony nie naucza.

>
> Najbardziej prawdopodobne jest, że zapis dla Jagusi miał formę
> darowizny albo umowy przedślubnej. W obu wypadkach mam nadzieję,
że
> Boryna zabezpieczył należycie także swoje prawa. I w obu
przypadkach
> rzecz jest praktycznie nie do cofnięcia.

Jednak coś tam wiedzą, procesują się przecież stale i z róznym
skutkiem.Wiedza o świecie lipeckich ludzi zakorzeniona jest w
przeszłości.W rozmowach często powołują się na to, że kiedyś to było
tak i tak.Choćby ta afera z Jagusią: "kiedyś takie wyświecano ze
wsi" Takie "prawo precedesowe"

Kiedy po wsi rozchodzi się wieść, że Boryna posłał z wódką do Jagny,
panuje powszechne przekonanie, że bez zapisu się tam nie
obędzie.Więc te zapisy musiały być stosunkowo czeste(być może
zwłaszcza wtedy gdy między małżonkami była duża różnica wieku, taka
przynęta na którą na stary mąż wabił młodą żonę).
Po za tym panuje powszechne przekonanie,że Boryna może zapis
odebrać.To przekonanie nie bierze się znikąd. Przypadki odebrania
zapisu musiały mieć miejsce w przeszłości.
Kowal stanowczo twierdzi, że póki Boryna żyje zapis zawsze odebrać
może.Michał był bardzo wykształcony jak na lipeckie warunki.
Niemożliwe,żeby mylił się w tej sprawie.Nawet gdyby sam niezbyt
orientował się w tej materii, mógł zapytać o to młynarza czy
dziedzica, z którymi był w dobrej komitywie.
W zimie, po tej aferze z tańcami w karczmie,Michał zawzięcie buntuje
teścia na młodą żonę.Pewnie w nadziei,że rozgoryczony Boryna
odbierze Jagnie zapisane morgi.Bo inaczej co by kowala obchodziły
małżeńskie sprawy jego teścia. Co by go obchodziło, czy teść dobrze
czy źle żyje z żoną, jeśliby te małżeńskie niesnaski nie miały
skutkować konkretnym profitem dla kowalów?

Późną zimą Boryna jeździł do miasta, skąd wrócił radosny i
spokojny.Według powszechnej opinii odebrał Jagusi zapisane
morgi.Hanka o niczym nie wie. Rzucony przez Jagnę papier traktuje
jak relikwie.Dopiero Antek jej wyjaśnia, że ten papier nic nie
znaczy, bo Jagna nie odpisała się u rejenta.
Ale my tak naprawdę nie wiemy jaka jest sytuacja.Nic nie ma w
powieści, że ktoś, kowal, Antek,Hanka, wybrał się do tego rejenta i
sprawdził stan faktyczny.Czy wdowa po Borynie jest właścicielką tych
sześciu mórg czy nie.

Radosny nastrój Boryny po powrocie z miasta.
Widzę tu następującą możliwość: rejent poinformował Macieja, że
odebranie zapisu nie będzie niczym trudnym.Wymaga tylko trochę czasu
i zwykłych formalności.Powołanie świadków, zawiadomienie strony
zainteresowanej(czyli Jagny)itp. Ale to tylko kwestia czasu.Stąd
Maciej taki odmieniony. Hanki o niczym nie informował, bo póki co
chciał wszystko zachować w ścisłej tajemnicy. Nie mógł mieć pewności
czy Hanka niechcący z czymś się nie wygada.
Zaraz jednak przydarzył mu się wypadek w lesie i Maciej nie zdążył
doprowadzić sprawy do końca. Nie ukarał wiarołomnej żony.

Albo...Maciej odebrał zapis tylko nikt o tym nie wie.Po śmierci
Boryny nie nastąpił sądowny podział jego majątku. Nie było rozprawy,
działów, więc nie wiadomo ile tych mórg w skład masy spadkowej
wchodzi.

[meduza7]

Po przeczytaniu tych wszystkich hipotez dochodzę do wniosku, że Boryna nie
odebrał Jagnie zapisu, lecz tylko dowiedział się, że jakby co - nie będzie z tym
problemów. Odbierając zapis straciłby nader poważny argument w dyskusjach, a
tak, wciąż mógł trzymać ją w garści - bądź grzeczna, bo jakby co, to jeden
wyjazd do miasta i po zapisie! Inna rzecz, że akurat na Jagnę taki argument
kiepsko działał, no ale Boryna myślał po swojemu i pewnie nie był w stanie sobie
wyobrazić, że ktoś mógłby tak lekce sobie ważyć "tyla grontu".

[stara_dominikowa]

Zastanawia mnie inna kwestia - rodzina Boryny. W powieści wspomniany jest
siostrzeniec Macieja, który na Wólce miał gospodarkę ale bułek mu się zachciało
i do miasta pojechał na zmarnowanie.
Skąd Boryna wziął tyle gruntu ile miał? Podobno na odwiecznych kmiecych ziemiach
stał, z dziada pradziada. Czyżby jego ojciec był jeszcze bogatszy? Czy może miał
jedną siostrę i ją spłacił gdy wydała się za chłopa z Wólki?
Jak myślicie?

[jadwiga1350]

Boryna miał też brata,pojawia się w powieści brat stryjeczny Antka i
stryjna co wilkiem na Hankę patrzyła.O bracie Macieja nie ma ani
słowa, być może już nie żyje w czasie akcji powieści.Jak by nie
było, Maciej musiał mieć brata.Mamy też tego krewniaka Borynów po
siostrze. Możemy założyć,że to siostrzeniec Macieja.Było więc troje
rodzeństwa. Maciej ma około 30 mórg pola. Jeśli działy były równe,
to ojciec Macieja musiałby gospodarować na 90 morgach.Prawie
dziedzic byłby z niego.
Maciej mógł dorobić się majątku na lichwie. Po za tym żony musiały
wnieść mu jakiś majątek. Boryna, chciwy na każdy skrawek ziemi, nie
ożeniłby się z kobietą , która nie miałaby gruntu. W życiu! Nie dla
niego żona wnosząca 3 morgi piachu i starą płachtę.Nawet zaślepiony
uczuciem do Jagny,pilnie przelicza majątek jaki przyszła żona mu
wniesie.
Może pierwsza żona była dużo starsza od Boryny i żeby skłonić
młodego Maciusia do ożenku sporządziła na jego rzecz zapis? Kto wie?
Wszakże zapis dla Jagny to nie pierwszyzna w Lipcach.

Maria Borynowa też nie mogła być goła i wesoła.Jasiek Przewrotny to
krewny Józki po matce.Mimo,że trochę głupawy, może liczyć na
powodzenie wśród dziewuch, bo jedynak na dziesięciu morgach.Jeśliby
Jasiek był siostrzeńcem albo bratankiem Marii, to i ona musiałaby
coś otrzymać po rodzicach.Przynajmniej te cztery morgi, co kowal
chce wydrzeć teściowi, jeszce za jego życia.

[ding_yun]

Mnie się wydaje mało prawdopodobne, żeby ojciec Macieja był w posiadaniu 90 mórg, skoro już 30 uchodziło za "tylachne gospodarstwo". Boryna musiał z domu wynieść solidny kawałek pola, fakt, ale sporej części musiał dorobić się już sam. Sporo na pewno przyszło od żon. Grosz gotowy również mógł mieć, pytanie tylko czy to wystarczało, żeby zakupić pole. Nie wiem, jak miała się cena jednej morgi ziemi do innych towarów, jakimi chłopi handlowali. O kupowaniu ziemi nie mówi się za wiele, w zasadzie mnie na myśl przychodzi tylko Szymek kupujący pole od dziedzica - ktoś jeszcze?

[jadwiga1350]

O kupowaniu ziemi nie mówi s
> ię za wiele, w zasadzie mnie na myśl przychodzi tylko Szymek kupujący pole od d
> ziedzica - ktoś jeszcze?

Przy takim głodzie ziemi nikt nie sprzeda ani zagona.Tylko Antek, planujący ucieczkę do Ameryki, myślał o sprzedaży gospodarki. Dlatego nikt nie mówi o kupnie ziemi, wszyscy chcą odpisania gruntu.
Kupić ziemię można u dziedzica(który ma jej sporo) nie u innego chłopa.
W innych utworach literackich, poruszających problemy wsi, chłopi kupowali ziemię na licytacji. Ale ten problem nie pojawia się u Reymonta. Choć tu biedaków dostatek, nikomu nie licytują resztek dobytku i nie wyganiają z ojcowizny.

[tt-tka]

ding_yun napisała:

. Nie wiem, jak miała się cena jednej morgi
> ziemi do innych towarów, jakimi chłopi handlowali.

Ziemia chodzila od 60 rubli za morge (ta kiepska Szymka) do 100 (na ogrodach po folwarku, cie, najlepsza, i po sto nie byloby za duzo). W zaleznosci od klasy gleby, no i stopnia zaniedbania. Mozna przyjac przecietnie 80 rubli za morge.

Dobra krowa zima 40 rubli i dwa zlote postronkowego, na wiosne i gospodarzowi (nie na handel) nawet i 50 rubli. Graniasta, najlepsza, Boryna ceni na 300 zl, czyli rubli czterdziesci kilka, ale to jest jesienia, gdy bydlo tanialo .Ciolek 15. Swinia 30-35 rubli. Korzec pszenicy 6,5 - 7 rubla, przy czym nie wiem, ile korcow wychodzilo z morgi. Kokoszka, wprawdzie juz nie niesna, dwa zlote. Za welniak Zydowka daje 15 zl, Tereska wycenia wyrob na "chocby i 30 zl".

Jesli chodzi o sery, maslo, jajka - dysponuje tylko warszawskimi cenami i z pozniejszych lat. Nie mowi nam to, ile brala za to lipecka gospodyni na targu w gminnym Tymowie.

Ponadto nie wiemy, jakie mieli wydatki chlopi. Sprzet, narzedzia, naczynia kupowali, przyodziewek po czesci tez. Sol, przyprawy, gaz do lampki, nici, tasiemki, farbki, nie mowiac o towarach luksusowych typu jedwabna chustka czy korale. Podatki. Splaty gminne. Koszty sadowe.

Maciej ma w beczkach ze zbozem ukryte 500 rubli (przed weselem), ale ich nie wydaje. Moze wtedy akurat nie bylo ziemi na sprzedaz w okolicy, a moze pozyczka na procent byla bardziej oplacalna. Dochod z ziemi (w wiekszych majatkach) obliczano na 5%, pozyczki mogly byc na 8, 12, w przypadku lichwiarskich nawet na 36%

O kupowaniu ziemi nie mówi s
> ię za wiele, w zasadzie mnie na myśl przychodzi tylko Szymek kupujący pole od d
> ziedzica - ktoś jeszcze?

Mlynarz chce laczke od Wojtka, syna Jagustynki i oferuje 1000 zl (ok.150 rubli), ale mowa o wypuszczeniu - nie wiem, czy to oznaczalo sprzedaz, czy dzierzawe. Jak na dzierzawe troche przydrogo... zreszta te laczke juz i Maciej chcieli kupic, ze to akurat do jagusinow gruntow przylegala.
Kowal kupil 20 morg na Podlesiu pod budowe wiatraka.

[kot_kotando]

Korzec zboża to w przybliżeniu kwintal. Nie wiem jakie wtedy mogły być plony z hektara, ale pamiętam, że jak byłem w szkole, to były na poziomie 20 q/ha. W XIX w. mogły być znacznie niższe. Powiedzmy 10 q/ha, czyli z morgi 5-6 korców.

Ps. Na laptopie nie mogę tego wątku otworzyć. Ani w Chrome, ani w Firefoksie. Inne otwieram bez problemu. Teraz piszę na tablecie.

[tt-tka]

jadwiga1350 napisała:

> Boryna miał też brata,pojawia się w powieści brat stryjeczny Antka i
> stryjna co wilkiem na Hankę patrzyła.O bracie Macieja nie ma ani
> słowa, być może już nie żyje w czasie akcji powieści.Jak by nie
> było, Maciej musiał mieć brata.Mamy też tego krewniaka Borynów po
> siostrze. Możemy założyć,że to siostrzeniec Macieja.Było więc troje
> rodzeństwa. Maciej ma około 30 mórg pola. Jeśli działy były równe,
> to ojciec Macieja musiałby gospodarować na 90 morgach.

Maciej ma 25 morg. Cztery sa po pierwszej zonie. Gdyby zalozyc, ze siostra dostala ziemie, a nie splate, ojce Macieja musieliby miec 75 morg.

I to bylo mozliwe. Uwlaszczenie w lowickiem bylo w 1838 roku i nadawano wtedy po 30-50 morg. Ojciec Macieja dostal, jego tesciowie dostali, wiec po ich smierci matce tez cos przypadlo (jesli byla jedynaczka, to wszystko).
A corke najprawdopodobniej wyposazyli gotowka, skoro za maz wyszla do Woli. Nie slychac, zeby ktos z Woli sie po lipeckich gruntach platal.

[tt-tka]

Hale, z kumy to sielna procesownica musi byc ! Jak Balcerkowa abo i lepij !

To ja mam pytania, mozna ?
Pada wzmianka o gruntach nietabelowych (domyslam sie, ze to te, ktorych serwitut nie dotyczyl, ale czy slusznie ?) i poduchownych. Kiedy byla przeprowadzona w lowickiem kasata majatkow koscielnych ? Czy Maciej mogl wtedy nabyc jakies grunta ?
Parcelacje zadluzonych majatkow ziemskich w tym czasie nie byly popularne, ale sie zdarzaly. Jednak w powiesci przypadek Podlesia jest chyba pierwszy. A na licytacji ? Czy licytowano calosc, czy tez drobni nabywcy mieli szanse cos przykupic ?
Mowi sie o prawie do ziemi po zmarlej matce Antka i kowalowej. A matka Jozki i Grzeli ? Czy ta wloka Boryny rzeczywiscie w calosci nalezy do niego ? Czy zwyczajowo mowilo sie "jego ziemia" o calosci, ktora chlop obrabial ? Czy Boryna ma swoje na takiej zasadzie, jak i Dominikowa, bo rzadzi tym, a dzieci nie potrafia/nie chca skutecznie sie upomniec ?
I drobiazg zupelny, ale mnie zastanawia. Ze slow Jedrka czy Szymka wynika, ze "Nastus ma jeno morge". Tymczasem Nastusia w posagu dostaje 1000 zl, czyli okolo 150 rubli. Wiecej niz wartosc morgi ziemi. Zle policzyli czy weszly w te cene rowniez zwyczajowe inwentarze (krowa itp), ktorych Nastka nie dostala ?

[kot_kotando]

Tutaj znajdziesz trochę informacji:
www.slupia.com.pl/wp-content/uploads/2008/11/zarys.doc

[tt-tka]

O, dzieki.

Ja na razie znalazlam tylko info, ze w Krasnem u hr. Krasinskiego w rok po zdrenowaniu zbierano z morgi 10-11 korcy jarzyn, 15-18 korcy pszenicy i po 135 korcy burakow. O ile ta ostatnia cyfra nie jest pomylka drukarska :-)
Ale to byl majatek dobrze prowadzony, zadbany, szukam teraz, ile zbierali sasiedzi hrabiego, ktorzy nie drenowali.

[kot_kotando]

Wikipedia podaje, że obecnie plony buraka cukrowego wynoszą 400q/ha, a bywa nawet 1000q/ha, więc 135 korców z morgi jest prawdopodobne. Bardziej mnie dziwi owe 15-18 korców pszenicy - taka wydajność to jest obecnie.

[tt-tka]

Moze hrabia mial bardzo nowoczesny majatek ? Dreny, nawozy, dobra gleba, selekcjonowane nasiona...
tak czy siak na pewno byly to wyniki nieosiagalne dla Borynow :-(

[kot_kotando]

A ja przy okazji przypominam, że zagadka stygnie.

Może trzeba by założyć nowy wątek, bo w tamtym już tyle postów, że można przeoczyć nowe.

[tt-tka]

A ja pamietam, tylko odpowiedzi nie znam...chyba sobie na plan Lipiec zerkne, co go kuma tak udatnie wymalowala. Albo i Wy, kumie, rzeknijcie, jak to z ta odlegloscia bylo i nowa zagadka Wam bedzie przyslugiwac. Mozna i w nowym watku.