grba
24.05.04, 22:57
W czerwcu 1945 roku Naczelny Wódz, generał Tadeusz Bór – Komorowski bierze
udział w uroczystym chrzcie miasteczka, które odtąd nazywa się „Maczków”. W
ten sposób oddaje honor generałowi Stanisławowi Maczkowi, do niedawna dowódcy
Pierwszej Dywizji Pancernej, która swój szlak bojowy zakończyła u boku armii
brytyjskiej w porcie Wilhelmshaven w północno – zachodnich Niemczech. Maczków
leży niedaleko tego miasta i do tej pory znane było jako Haren/Ems Opisane
wydarzenie to bynajmniej nie political, czy historical fiction – jest
prawdziwe, choć mało znane. Rzadko kto wie, że w latach 1945-47 w Niemczech
istniała nieformalna polska strefa okupacyjna, obejmująca obszar prawie 6.500
kilometrów kwadratowych. Były to graniczące z Holandią powiaty Aschendorf,
Meppen i Lingen, zwane Emslandem (od doliny rzeki Ems), a także hrabstwa
Bentheim, Bersenbruck i Cloppenburg. Polska strefa powstała dzięki zgodzie
brytyjskich władz okupacyjnych. Zgodnie z pierwotnymi założeniami
emigracyjnego rządu londyńskiego miało to być miniaturowe państwo zastępcze
dla Polaków, którzy po wojnie znaleźli się w Niemczech. Realizacja tej
koncepcji natrafiła jednak na opór Brytyjczyków, wiązała się zresztą z
koniecznością wysiedlenia setek tysięcy Niemców. Ostatecznie stworzono
mniejsze enklawy, w których zamieszkali zdemobilizowani żołnierze Pierwszej
Dywizji Pancernej i tzw. „dipisi” (displaced persons, DPs), czyli robotnicy
przymusowi, polscy Żydzi z obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen oraz kobiety
z Powstania Warszawskiego, uwolnione przez „maczkowców” z oflagu w
Oberlangen. Według niemieckich źródeł liczba Polaków w Emslandzie sięgała
50.000.
Pod koniec maja 1945 roku alianci dokonali przymusowej ewakuacji siedmiu
miejscowości. W Haren z ponad 500 domów do okolicznych wsi wysiedlono 1000
niemieckich rodzin, a na ich miejsce wprowadziło się ok. 4000 Polaków. Od
razu zaczęto tworzyć polską infrastrukturę. Miasteczkiem, zwanym początkowo
Lwowem, administrowała pochodząca z wolnych wyborów rada miejska.
Funkcjonowały tam polski kościół, dwa teatry, kino, gimnazjum, szkoły i
przedszkola, szpital, policja, straż pożarna, organizacja harcerska oraz
gazety, których nakładu nie powstydziłyby się dzisiaj nawet ogólnopolskie
dzienniki. W gimnazjach Maczkowa i Lingen prawie stu nauczycieli prowadziło
lekcje dla ponad 2000 uczniów. W polskim miasteczku wystąpili wspólnie
skrzypek Yehudi Menuhin i pianista – kompozytor Benjamin Britten, zaś
przedstawienia teatralne reżyserował Leon Schiller. W Maczkowie przebywał też
działacz Stronnictwa Narodowego Jędrzej Giertych z synem Maciejem i dwiema
córkami, które przystąpiły tam do pierwszej komunii. Ulice nosiły polskie
nazwy: Armii Krajowej, Legionów, Wileńska, Łyczakowska, Mickiewicza,
Kopernika.
Z opracowań historycznych i relacji świadków wynika, że Polacy nie mścili się
na ludności niemieckiej za zbrodnie hitleryzmu. Przyjaźń i serdeczne stosunki
nie należały ponoć do rzadkości. Tym niemniej sam fakt wysiedlenia Niemców
wywołał w nich poczucie krzywdy i dzisiaj raczej niechętnie wspominają czasy
polskiej okupacji. Zakończyła się ona w wyniku decyzji rządu brytyjskiego,
który ustąpił pod presją Związku Radzieckiego i Polski Ludowej. W 1948 roku
większość Polaków opuściła Emsland i wyemigrowała dalej na Zachód. Tylko
niektórzy wrócili do Polski. 10 września 1948 roku wyjazd ostatniej polskiej
rodziny i powrót do domów uroczystą mszą świętą uczcili niemieccy mieszkańcy
Haren.
Dziś Haren/Ems nie wypiera się polskiego epizodu swych dziejów - krótki opis
historii Maczkowa można znaleźć na stronie internetowej miasteczka.
Wielu „maczkowców” i „dipisów” pochowano na cmentarzach w kilkunastu
miejscowościach – ich groby znajdują się pod opieką lokalnych władz oraz
konsulatu RP w Hamburgu i Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W
Emslandzie żyją jeszcze ostatni weterani Pierwszej Dywizji Pancernej. Ich
losy oraz dzieje polskiej strefy udokumentował historyk i dyplomata Jan Rydel
w jedynym dotąd opracowaniu na ten temat - ”Polska okupacja w północno –
zachodnich Niemczech 1945 – 1948”, przetłumaczonym niedawno na język
niemiecki („Die polnische Besatzung im Emsland 1945 – 1948”).
