HISTORIA PISMA ARABSKIEGO

[beduinka]

Wiedza na temat genezy i początków rozwoju pisma alfabetycznego jest
mało znana i w dużej mierze oparta na domysłach i hipotezach. Za
najwcześniejsze pismo wykazujące cechy alfabetyczności powszechnie uważa się
pismo protosynajskie pochodzące z XV w. p.n.e. Pismo to składa się z prawie
30 znaków, z których część podobna jest do tzw. alfabetu egipskiego, tzn. do
kilkunastu znaków pisma egipskiego oznaczającego pojedyncze fonemy. Na tej
podstawie uczeni sugerują istnienie związku genetycznego między pismem
protosynajskim a staroegipskimi znakami alfabetycznymi.
W tym samym czasie powstały też i inne systemy pisma
kwazialfabetycznego (a więc wykazującego cechy alfabetyczne), czyli pisma:
• protopalestyńskie
• protofenickie.
Pomimo, iż braku dowodów na związki między tymi pismami, przypuszcza się, że
jednak są powiązane genetycznie, bowiem mają wiele podobnych znaków.
Natomiast wspólne pochodzenie wykluczono w przypadku alfabetu ugaryckiego
pochodzący z przełomu XIV i XIIi w. p.n.e., który mając podobny do tych pism
system zapisu, w odróżnieniu od nich wywodzi się ze znaków pisma klinowego.
Następnie pojawił się alfabet fenicki składający się z 22 znaków (grafemów).
Z tego alfabetu wywodzi się m.in. pismo
• południowoarabskie,
• punickie,
• starohebrajskie,
• greckie i
• aramejskie,
• a dalej wszystkie pisma alfabetyczne śródziemnomorskiego kręgu
kulturowego.
W kulturach Bliskiego Wschodu bardzo ważną rolę odegrało pismo
aramejskie, od niego bowiem wywodzi się między innymi dzisiejsze
• pismo arabskie,
• pismo hebrajskie i
• pisma indyjskie.
Kontakty Arabów z Nabatejczykami, których miasta-państwa (Petra, Busra)
rozwijały się na pograniczu arabskim między II w. p.n.e. a I w. n.e
przyczyniły się do powstania pisma arabskiego. Arabowie pozostawali z nimi w
stałych kontaktach. Przypuszcza się nawet, że znaczną część ludności miast
nabatejskich stanowili Arabowie. Z czasem w państwie nabatejskim językiem
arabskim posługiwano się w mowie, natomiast językiem literackim był aramejski
(tj. nabatejski). W końcu zaczęto też zapisywać teksty arabskie alfabetem
nabatejskim. Na przełomie III i IV w. n.e. pojawiają się pierwsze napisy w
języku arabskim zanotowane pismem nabatejskim.
Wprowadzenie pisma nabatejskiego przyczyniło się do rezygnacji z
pisma południowoarabskiego, którym zapisywano dialekty protoarabskie. Powoli
pismo nabatejskie przejmowało prymat i stawało się, zasadniczym pismem
arabskim. Oczywiście alfabet nabatejski przekształcał się i dostosowywał się
do arabskiego systemu fonologicznego, który dość znacznie się różnił od
aramejskiego.
Najwcześniejszy napis nabatejski z elementami arabskiego pochodzi z I w. n.e.
(powstał między rokiem 7 a 125 n.e.). Kolejny napis znaleziony przez Enno
Littmann w Umm al-Gimal (Syria, okolice Busry) datuje się na III w. n.e.
Wyryto go w dwóch językach: greckim i nabatejskim z elementami arabskim na
nagrobku Fihra Bar Sullaya, który był wychowawca arabskiego wodza imieniem
Dżadima. W 328 r. (223 wg kalendarza nabatejskiego) Dussaud odnalazł w
pobliżu An-Namary epitafium na grobie ‘Imru’ al-Qasa napisane już w języku
arabskim. Następnie chronologicznie zabytkiem pisma arabskiego jest
inskrypcja z 512 roku (trójjęzyczny – arabsko-nabatejsko-grecki napis)


ALFABET ARABSKI

Pismo arabskie ma charakter alfabetyczny, a więc liczba znaków jest w nim
ograniczona i odpowiada systemowi fonologicznemu tego języka. W alfabecie
arabskim notuje się wyłącznie spółgłoski. Samogłoski nie są posiadają
odrębnych liter, lecz mogą być zaznaczane w inny sposób:
• samogłoski długie poprzez odpowiednie znaki spółgłoskowe
a - za pomocą alifa
u - za pomocą waw
y - za pomocą ya'
• samogłoski krótkie poprzez dodatkowe znaczki nad i pod spółgłoskami
a - za pomocą fathy
u - za pomocą dammy
y - za pomocą kasry.
W alfabecie arabskim istnieje 28 znaków spółgłoskowych. Każdej literze
dodatkowo przypisane jest znaczenie liczbowe. Alfabet ułożony w ten sposób
nazywa się abdżadijjatun .
W obrębie wyrazu litery łączą się ze sobą i zależnie od pozycji w słowie (na
początku, w środku, na końcu, pozycja izolowana) zmienia się ich kształt. 6
liter (alif, dal, dal, ra’, zain, waw) ma tylko dwie formy: początkową (i
zarazem środkową) i końcową (która jest jednocześnie izolowaną).
Oprócz liter, które oznaczają spółgłoski, dyftongi i samogłoski występują też
i inne znaki:
o hamza – jest to fonem spółgłoskowy. Rzadko pojawia się samodzielnie,
przeważnie korzysta z podpórki, czyli pisze się ją nad jedną z trzech liter:
alifa, waw lub ya
o znaki gramatyczne – zapis końcówek przypadkowych z rodzajnikiem
nieokreślonym –n. Pomimo, że element –n jest spółgłoską, notuje się go za
pomocą oznakowań wokalizacyjnych – poprzez podwojenie znaczków dla
spółgłosek. Końcówka I przypadku zapisywana jest jako podwojona damma,
końcówka II przypadku – podwojona kasra, a III – podwojona fatha
o wasla – jest to znaczek przypominający miniaturową literę sad
pisany nad alifem, używa się go, gdy alif traci hamze w wyniku łączenia
międzywyrazowego
o madda – znaczek stawiany nad alifem i oznaczający połączenie
hamzy z długą samogłoską a.


W alfabecie arabskim nie rozróżnia się liter małych i dużych ani pisanych i
drukowanych. Rozwinęło się natomiast wiele styli kaligraficznych.