lektury szkolne

[paszczakowna1]

Tak mi przyszlo do glowy, czesciowo pod wplywem watku na innym forum,
czesciowo w wyniku rozmow przy rodzinnym stole. Czy ktos spotkal sie z takim
zjawiskiem, jak lektury obowiazkowe na innych lekcjach niz jezyk polski? Na
lekcjach religii w szczegolnosci?

Bo ja nigdy. Czy gdzies jest wyryte w kamieniu, ze katecheta czy powiedzmy
historyk nie ma prawa wymagac i egzekwowac od uczniow przeczytania konkretnej
ksiazki? Moze na religii, nie na lekcjach polskiego byloby wlasnie miejsce dla
ksiazek typu 'Pamiec i tozsamosc'?

[verdana]

Widze tu problem techniczny. Wprowadzenie lektur na innych lekacjach
spowoduje, ze albo mlodziez ich nie przeczyta, albo przeczyta - ale
nie bedzie miała czasu na czytanie "dla siebie" , a tylko to
gwarantuje, ze mlody czlowiek przyeczyta w zyciu cokolwiek poza
lekturą.

[mamalgosia]

Oj,nie. Są ludzie, którzy nic nie przeczytali poza lekturami.
Dlatego tak ważne jest co tą lekturą obowiązkową będzie

[verdana]

Jest sporo ludzi, ktorzy nic nie przeczytali poza lekturami, bo po
przeczytaniu lektur odechciało im się czytać na zawsze.

[mamalgosia]

niewykluczone

[dominikjandomin]

verdana napisała:

> Jest sporo ludzi, ktorzy nic nie przeczytali poza lekturami, bo po
> przeczytaniu lektur odechciało im się czytać na zawsze.

Sporo czytam, ale na słowo "lektura" dostaję wymiotów. Durne pozycje, zapóźnione
o kilka lat (albo kilka lat za wcześnie wsadzone w program), do tego tak
"przerabiane", że normalny człowiek ma dość...

[dominikjandomin]

mamalgosia napisała:

> Oj,nie. Są ludzie, którzy nic nie przeczytali poza lekturami.
> Dlatego tak ważne jest co tą lekturą obowiązkową będzie

Ci ludzie czytają obecnie streszczenia na necie, nie lektury.

[minerwamcg]

Myśmy mieli w podstawówce na historii. I w liceum na rosyjskim.
W podstawówce mieliśmy nawet specjalny zeszyt, do którego wpisywało
się streszczenia lektur z historii. Niektóre oczywiście pokrywały
się z polskim, pamiętam, że streszczałam tam np. "Historię żółtej
ciżemki" i "Przygody Meliklesa Greka".

[isma]

Hehe. Wiec wlasnie sie zaczynam zastanawiac nad lista lektur.
M. dostala od jednego z naszych znajomych na imieniny ks. Twardowskiego, "Nowe
patyki i patyczki". Ksiazka ladna jest bardzo (rewelacyjne ilustracje, troche
surrealne, nieprzeslodzone - jedyny mankament to miekka okladka i klejenie
;-((() i polecam:

www.poczytaj.pl/70045
ale... Wyczytalam, ze to lektura szkolna jest...

No i, szczerze powiem, ze tak jak mi sie swego czasu by nie widzialo, zeby
katolickie dziecko dowiadywalo sie w protestanckim przedszkolu, ze z ta Ostatnia
Wieczerza to ostatni raz to Chrystusowe Cialo i Krew - tak nie widzi mi sie
jakos szczegolnie, zeby od dzieci z rodzin protestanckich czy niewierzacych,
wymagac na lekcjach polskiego egzegezy opowiesci o chodzeniu do chorego z
Wiatykiem albo - skadinad wielce uciesznej - historii kaplana, ktory zasiadl w
konfesjonale, ale nie byl w stanie sie z niego uwolnic z racji swej tuszy, i
odszedl, niosac go na grzbiecie, jak wielblad...

[minerwamcg]

A ja akurat uważam, że to dobre. W katolickim kraju człowiek
niezależnie od swych przekonań będzie się na codzień stykał z
katolickimi realiami - więc dobrze, żeby na widok księdza idącego z
Wiatykiem nie wołał "o, Batman!" a wszedłszy do kościoła (np. na
ślubie koleżanki mamusi) nie pytał "a na co ten kiosk?" Tak samo jak
katolickie dziecko nie powinno się dziwić, że protestancki ksiądz ma
żonę. Czytelniczki "Ani z Zielonego Wzgórza" np. doskonale o tym
wiedzą ))

[madziaq]

Czy ja wiem... Na polskim w liceum omawia się Biblię jako utwór literacki.
Wydaje mi się, że w późniejszych klasach podstawówki też jakieś fragmenty sie
przewijają. Czy uznać do za próby indoktrynacji niewierzących? Chyba nie...
Jeśli treść książki, nawet o tematyce religijnej, nie jest przekazywana dziecku
w charakterze prawd wiary a jedynie jako utwór literacki to moim zdaniem jest w
porządku. Przeciez choćby "Trylogia Sienkiewicza" jest na wskroś katolicka, co
drugi rozdział to albo jakaś msza opisana, albo ktoś za wiarę umiera, albo
ostatnie namaszczenie itd. A protestanci to samo zło Czy w takim razie usunać
ze spisu lektur?

[verdana]

"Trylogię" nie, ale w "Pustynie i w puszczy" bym usunęła...

[madziaq]

Ale ze względu na przekaz religijny czy ogólną wątpliwą jakość literacką? W
sumie z tego co pamiętam to w wieku lat 10 przeczytałam to nawet z
przyjemnością, a treści religijnych "w nadmiarze" sobie nie przypominam. A tak a
propos to jeszcze "Quo Vadis" musiałoby na indeksie wylądowac To nawet lepszy
przykład niż "Trylogia"

[verdana]

"Quo Vadis" przeciwnie, dalabym jako lekture obowiazkową. "W pustyni
i w puszczy" wyrzucilabym za skrajna pogardę dla Arabów, Murzynow i
kobiet. Nie mam pretensji do Sienkiewicza, czasy byly inne, ale
karmienie obowiazkowe dzieci ta książka w dzisiejszych czasach
uwazam za szkodliwe.

[magdalaena1977]

verdana napisała:
> "W pustyni i w puszczy" wyrzucilabym za skrajna pogardę dla Arabów,
> Murzynow i kobiet.
> Nie mam pretensji do Sienkiewicza, czasy byly inne, ale
> karmienie obowiazkowe dzieci ta książka w dzisiejszych czasach
> uwazam za szkodliwe.
To zależy. Dla mnie "W pustyni i w puszczy" jest poza warstwą przygodową,
doskonałym przykładem na zmienność postrzegania świata - tj., że kiedyś nie
tylko ludzie inaczej się ubierali, ale inaczej myśleli na pewne tematy. Że było
to spowodowane określonymi uwarunkowaniami, że teraz widzimy to inaczej ...
Strasznie nie lubię takiej amerykańskiej maniery doprawiania bohaterom
historycznych utworów współczesnej moralności.

[verdana]

To bardzo dobre dla nastolatkow, natomiast dzieci rozumieja
zazwyczaj doslowny przekaz książki. bardzo trudno wytłumaczyc w tym
wieku wzgledność myslenia i rozumiena "dobra" i "zła". Trzeba tez
pamiętac, ze dzieci, ktorym się to wytlumaczy dochodza do slusznego
wniosku, ze takze to, co teraz uwaza się za sluszne, może się okazac
kompletnie nieprawdziwe. jestem jak najbardziej za tlumaczeniem
tego, ale nieco starszej mlodziezy, albo dzieciom niezwykle
inteligentnym.
Dziecko nie zrozumie czegos niezwykle trudnego - ze uznanie kobiet
za głupsze w XIX wieku nie oznacza, ze wtedy one nie byly głupsze,
ze Murzyni naprawde nie byli tacy prymitywni. Moze najwyzej
zrozumieć, że wtedy kobiety i Murzyni wymagali nadzoru, a teraz już
nie.
I nikt nie mówi o doprawianiu dzisiejszej moralnosci historycznym
utworom, tylko o tym,z e dzieci nie nalezy uczyć XIX wiecznej
moralnosci.

[luccio1]

> verdana napisała:
> > "W pustyni i w puszczy" wyrzucilabym za skrajna pogardę dla Arabów,
> > Murzynow i kobiet.

Jak pamiętam "W pustyni i w puszczy", tak nie zauważyłem niczego podobnego.
Przeciwnie - dostrzegałem sympatię skierowaną w tym kierunku (oczywiście
zaznaczoną bardzo delikatnie - przy "pierwszym czytaniu" można było tego nie
dostrzec).

[verdana]

To byla "sympatia" jak dla bardzo sympatycznego zwierzecia,
poblazliwa i z wyższoscią. Sympatia nie wyklucza uczucia wyższosci,
niestety.
Z wyłączeniem Arabow, dla ktorych Sienkiewicz miał rowną sympatie co
Bush.

[paszczakowna1]

> "Quo Vadis" przeciwnie, dalabym jako lekture obowiazkową. "W pustyni
> i w puszczy" wyrzucilabym za skrajna pogardę dla Arabów, Murzynow i
> kobiet. Nie mam pretensji do Sienkiewicza, czasy byly inne, ale
> karmienie obowiazkowe dzieci ta książka w dzisiejszych czasach
> uwazam za szkodliwe.

Kobiet to chyba nie. Nell byla w koncu malym dzieckiem, i trzeba sie nia bylo
opiekowac - ja tak to jako dziecko odbieralam. Ale co do reszty, zgadzam sie.
Rok temu moja mama (ktora o nadmiar poprawnosci politycznej oskarzyc nie mozna)
postanowila to poczytac dziesiecioletniemu wnukowi, no i czytala w wersji
ocenzurowanej, bo pewne fragmenty jej nie chcialy przez gardlo przejsc.

[dominikjandomin]

madziaq napisała:

> Czy ja wiem... Na polskim w liceum omawia się Biblię jako utwór literacki.
> Wydaje mi się, że w późniejszych klasach podstawówki też jakieś fragmenty sie
> przewijają. Czy uznać do za próby indoktrynacji niewierzących? Chyba nie...

Wiesz, to zależy od nauczyciela.

Mieliśmy wierzącą nauczycielkę, ale Biblie omawiała jako literaturę.

A słyszałem już skargi uczennicy, którą uczyła nauczycielka z pewnej grupy,
która na siłę wciskała im SWOJE poglądy na tematy w Biblii opisane (i mimo, że
nikt z klasy się z nią nie zgadzał, musieli jej to powtarzać na klasówkach, albo
pała).

[madziaq]

Oczywiście że zależy od nauczyciela, ale do tego nie potrzeba Biblii ani nawet
literatury w ogóle. Znałam nauczycielki, które miały "swój pogląd" na dowody
twierdzeń matematycznych

[minerwamcg]

Tooo już się trzeba postarać...

[madziaq]

Nie tak bardzo. Wystarczy np uznać za dogmat, że boki trójkąta nazywają się "a"
"b" i "c" i jak te same boki uczeń nazwie dajmy na to "x" "y" i "z", to już
dowód jest błedny

[isma]

Nnno, mnie sie wydaje, ze jest jednak roznica miedzy watkami religijnymi w
utworze nalezacym do klasyki literatury (Boze bron nie postuluje np.
ocenzurowania dla potrzeb nauczania szkolnego "Pana Tadeusza" z postaci ks.
Robaka, jakkolwiek bernardynow mam chwilowo powyzej uszu!), a wprowadzaniem do
programu szkolnego utworow religijnych stricto sensu.

Bilie bym wylaczyla - znajomosci kultury europejskiej bez zapoznania sie z
takowa nie da sie posiasc. Natomiast nieznajomosc tworczosci ks. Twardowskiego -
zwlaszcza na etapie szkoly podstawowej - moze nie bylaby az tak powaznym
uszczerbkiem dla humanistycznego wyksztalcenia...

Choc... Kiedys na olimpiadzie polonistycznej egzaminowalam dziewcze. W lekturach
do wyboru miala "Wyznania" sw. Augustyna, no wiec zesmy sie zaglebily z ochota:
dziewcze bylo lotne, oczytane, blysnelo przy okazji sw. Teresa z Avila, slowem
sam miod, taka mala Isma, he, he )). Juz mialam, komplementujac te zalety, z
satysfakcja pogladac po wspoljurorach, gdy z ust dziewczecia ni stad ni zowad
splynela fraza mniej wiecej w tym rodzaju: "ja rzeczywiscie wole literature
religijna z wyzszej polki, ksiadz Twardowski np. jest dla pensjonarek".

Siedzacy obok kolega, pracownik WSP, autor ksiazki "Metafizyka oczywistosci"
poswieconej tejze "tworczosci dla pensjonarek", zaczal spastycznie kaszlec. No,
a potem, niestety, udowodnil dziewczeciu, jak bardzo sie myli...

[anndelumester]

No
> ,
> a potem, niestety, udowodnil dziewczeciu, jak bardzo sie myli...
>
To zawsze lubilam w ciałach pimkowsk-pedagogicznych ))
Coż, szkołe, lektury - nawet te drastyczne w formie i treści trzeba
jako godnie przezyć. Każda epoka ma swoje spécialité (tu mam zawsze
skojarzenie z pewnym utworem Minkiewicza) i 'wielkich twórcow"
i moim zdaniem im szybko sie dziecku wytlumaczy , ze jest to taka
potrzeba społeczna, tym dla dziecka lepiej.

Natomiast zgadzam się, że bez Biblii trudno poruszac się po
manowcach humanistyki, ale z drugiej strony jak się patrzy/slucha/
na niektorych utytułowanych "humanistow" polskich to jest to
wykonalne.

[paszczakowna1]

> Nnno, mnie sie wydaje, ze jest jednak roznica miedzy watkami religijnymi w
> utworze nalezacym do klasyki literatury (Boze bron nie postuluje np.
> ocenzurowania dla potrzeb nauczania szkolnego "Pana Tadeusza" z postaci ks.
> Robaka, jakkolwiek bernardynow mam chwilowo powyzej uszu!), a wprowadzaniem do
> programu szkolnego utworow religijnych stricto sensu.

No wlasnie o to chodzi. 'Pamiec i tozsamosc' - niewatpliwie pozyteczna lektura,
ale arcydzielem literatury (IMHO oczywiscie) nie jest, i ewidentnie jest w
programie ze wzgledu na osobe autora. A nie lepiej by jej bylo jako lekturze na
lekcjach religii? Albo 'Listy Nikodema', o ktore byla wojna z Giertychem (no,
nie tylko o nie)? Sympatyczna, niezle sie czytajaca, nieglupia - ale czy to jest
faktycznie klasyk literatury, ktory powinien byc omawiane na jezyku polskim?
(Chyba, ze jako przyklad fanfika.) A mozna by w gimnazjum zrobic fajne lekcje
religii w oparciu o nia.

Twardowskiego bym akurat zostawila, wlasnie na etapie szkoly podstawowej, klas
1-3. To jest rodzaj poezji doskonale przyswajany przez dzieci (dzieci w ogole
lubia poezje - ciekawe, kiedy to mija?)

[isma]

Aaa, nie. Wlasnie do poezji ks. Twardowskiego to ja zasadniczo nic nie mam (poza
tym, ze mi sie subiektywnie nie podoba, ale sza, bo skoncze jak tamta
nieszczesna olimpijka )).

Natomiast w tych "Patykach..." sa w znakomitej wiekszosci narracje. Ktorych
przecietne dziecko w wieku podstwowkowym nie czyta jako ewidentnej konwencji
(jak w przypadku poezji), tylko moze lykac jako realistyczny opis jakiejs
rzeczywistosci...

[mamalgosia]

Ja właśnie bardzo lubię taką prozę. Taka z pogranicza. Bo
rzeczywistość własnie taka jest - mniej dosłowna niż się ją
określa. "Patyczki" bardzo lubię.
Nie wiem, dlaczego ty nie śpisz. Ja o północy nie spałam, bo
malowałam kapelusz na brązowo, ale Ty?

[andrzej585858]

Jaki ciekawy wątek )) Moim marzeniem jest aby lektura byl "Bolesław Chrobry"
Gołubiewa ale niestety wiem że ze wzgledu na monumentalność tego dzieła jest to
niemożliwe niestety ((
Podobnie jak "Przemija postać świata" Malewskiej - cudowna powieść. "Listy
Nikodema" obowiązkowo no i "Krzyzowcy" Zofii Kossak -
przede wszystkim zaś ks. Twardowskiego i "Wyznania" św. Augustyna.
Tak wiele jest tych zapomnianych książek, zapomnianych . Zapomnianych z powodów
dla mnie kompletnie niezrozumiałych - chyba nikt nie zaprzeczy że Gołubiew byl
naprawde dobrym pisarzem a jednak kto o nim pamieta? podobnie zresztą jak o
Parnickim.

[isma]

O, przepraszam. "Boleslaw Chrobry" w moich czasach (czyli prawie 25 lat temu)
byl lektura w I klasie LO (znaczy, nie caly, oczywiscie, tylko I tom). Ale ja
nie bylam w stanie. A Parnickiego ("Tylko Beatrycze", mniam!) tak.

No dobrze, a gdyby...

[sion2]

... jednak była taka możliwosć, aby "nakazac" dzieciom i mlodziezy
jakies dwie lektury religijne rocznie, na przedmiocie
zwanym "katecheza", to co byscie wybrali?

Bo ja, zagorzała antyprotestantka, wojująca katoliczka dla klas 1-3
dalabym wlasnie wybrane wiersze ks. Twardowskiego, dla klas 4-6
części kolejne Narni Lewisa, dla gimnazjum "Krzyż i sztylet"
zapomnialam autora ale prostestant a dla liceum "Listy starego
diabła do młodego" Lewisa - hm.... za wyjatkiem pierwszej pozycji
same protestanckie dzieła . Na pierwszą myśli nie przychodzi mi
nic do głowy porywajacego dla mlodziezy a katolickiego.

Verdano, problem nie polega na tym że cos jest nakazaną lekturą ale
na tym, aby było autentycznie ciekawe, porywającego i dotykające
życia młodziezy i ich dylematów. I wszystkie z wymienionych pozycji
moim zdaniem nadaja sie do tego. A to tylko kilka jest, tak na
pierwsza mysl. Nie wiem czy sie zetknelas z "Krzyz i sztylet" ale ja
czytalam to w wieku ok 15 lat i nie moglam sie oderwac, jest to
historia chlopaka ktory dzieki sile fizycznej, brutalnosci,
przebieglosci zaszedl bardzo wysoko w hierarchii ulicznych gangow w
USA, stal sie szefem jednego z nich. I gdy byl na moralnym dnie,
przezyl nawrocenie. W dodatku historia jest prawdziwa.

O, jeszcze przypomnialo mi sie - "Za pięc godzin zobaczę Jezusa"
jako lektura dla licelistow.

[verdana]

Mnie chodzi o co innego - mam dziecie w gimnazjum, ktore i tak
(bedąc kompletny leserem) wraca codzinnie ze szkoly miedzy 15 a 17,
ma dodatkowe zajęcia + musi odrobić lekcje. Odrabia je niedbale,
więc kolo 19 zwykle jest wolny. Gdy go pilnuje, jest wolny ok. 20-
21.
I z przerażeniem mysle o tym, ze dorzucenie jeszcze obowiazkowych
lektur z innych przedmiotow pozbawiloby go chyba w ogole mozliwosci
czytania dla czystej przyjemnosci czytania. Nawet najlepiej dobrane
lektury nie zastapia 15-latkowi czytania "z wlasnego wyboru".
Bylabym goraca zwolenniczka dawania mlodziezy listy lektur i
goracego zachęcania do przeczytania ich - bez jakiegokolwiek
przymusu. Inaczej czyta się ksiązke poleconą przez kogoś, inaczej -
obowiązkową lekturę. Ale polska szkola tego wlasnie nie umie -
zachecić, ale nie wymagać.
Ja majac 15 lat czytalam z wypiekami Dobraczynskiego "Marcin powraca
z dlaeka" , bo kolezanka polecała. Teraz oczywiscie widze, że to nie
jest dobra książka - ale zacheta bz przymusu czasem czyni cuda.

[maadzik3]

Ale sie fajna dyskusja zrobila Przyznam sie ze poprawianie w domowym zaciszu
przy stoliku listy lektur i ciezka polemika z niektorymi (a jeszcze bardziej ich
powszechnie obowiazujaca interpretacja) byla swego czasu mym ulubionym zajeciem.
Niemniej mam lejacy katar i na dzis to sie tylko krotko wypowiem.
Co do "W pustyni i w puszczy" - przeczytalam w wieku 6 lat (do polowy
przeczytala mi mama, potem mi sie angina skonczyla a mamie zwolnienie wiec druga
polowe czytalam sama), byla to ukochana ksiazka mojego obfitujacego w ksiazki
dziecinstwa. Nigdy (wtedy) nie odebralam jej jako rasistowskiej czy pogradliwej
dla kogokolwiek. Moze dlatego ze rzeczywistosc w niej opisana byla tak inna
nawet od PRL-owskiej ze prawie bajkowa. Dzisiaj kontrast "techniczny" jeszcze
wzrosl - ostatnio tlumaczylam synowi co to byl telegram. Takze wtedy te tresci
do mnie nie dotraly. Wiele lat pozniej oczywiscie je dostrzeglam i krytycznie
ocenilam, ale... Sienkiewicz w wywodzie wlozonym w usta pana Rawlisona o
cywilizacji przyniesionej przez Anglie ma sporo racji. Anglia wtedy byla na
czele frontu walki z handlem niewolnikami i napadami zbrojnymi na plemiona
interioru. Oczywiscie ze robila to paternalistycznie (czytajac opis bitwy sil
Kitchenera z mahdystami nawet wiem czemu). Niemniej poniewaz wlasnie "W pustyni
i w puszczy" obudzilo we mnie zyciowa milosc do Afryki, ktorej do dzis jestem
wierna, ale z wiekiem lektury stawaly sie powazniejsze to moge spokojnie
stwierdzic ze moj wstret do rasizmu, ocena podzialu Afryki w momencie
dekolonizacji w oparciu o granice kolonii i linie rownoleznikow itp. maja
praprzyczyne zainteresowania tym we... "W pustyni i w puszczy". A jak
przeczytalam "Dzienniki" Livingstone'a i "Podroze afrykanskie" Stanleya (opisy
wlasnie z tamtych czasow) z opisami karawan niewolniczych, wymordowanych wiosek,
wojen miedzyplemiennych to... Sienkiewicz w opisie rzeczywistosci (nie mowie o
ocenie) i tak byl lagodny.
"Quo vadis" - jak najbardziej nadaje sie na lekture obowiazkowa. No i w koncu
wlasnie za to Sienkiewicz dostal Nobla!
Trylogia - tu sprawa jest IMHO najbardziej skomplikowana. Sama trylogie
wchlonelam radosnie i z zachwytem (choc z wieloma trudnosciami w zrozumieniu
pewnych rzeczy - chwala niech bedzie mojemu tacie za pomoc) w wieku jakichs 9-10
lat. Lubilam ja i lubie. ALE: mam powazne watpliwosci czytajac wypowiedzi
polonistow (a czytalam) ze z uwagi na brak czasu na calosc nalezy omowic
fragment (OK) i ze tym fragmentem ma byc... obrona Czestochowy z "Potopu". To
jest akurat fragment ktory omawiany w klasie zroznicowanej wyznaniowo moze
zgrzytac, bedzie zgrzytac 10-krotnie wyrwany z kontekstu, bez przemiany Kmicica,
bez jego przygod... Mnie zgrzytal jako luterance, ale z uwagi na przeczytane
wpierw "Ogniem i mieczem" i wciagniecie w przygody Kmicica przelknelam bez
wiekszych trudnosci. Gdyby byl to jedyny fragment jaki bym czytala i gdyby
jeszcze to bylo omawiane w klasie z podkreslaniem my-oni to chyba szczerze bym
(w tym wrazliwym wieku) znielubila Sienkiewicza i trylogii!
A reszta refleksji to jak mi katar przejdzie (byle nie na rodzine)

[dominikjandomin]

sion2 napisała:

> ... jednak była taka możliwosć, aby "nakazac" dzieciom i mlodziezy
> jakies dwie lektury religijne rocznie, na przedmiocie
> zwanym "katecheza", to co byscie wybrali?

Poszczególne księgi Pisma św. A dla końcówki gimnazjum / liceum KKK. Owszem,
kawałki z Lewisa mogą być. Ale nie wyobrażam sobie sensu przerabiania na religii
"Narnii" czy wierszyków ks. Twardowskiego (choć je lubię).

[dominikjandomin]

paszczakowna1 napisała:

> Moze na religii, nie na lekcjach polskiego byloby wlasnie miejsce dla
> ksiazek typu 'Pamiec i tozsamosc'?

Młodzież i tak ma dość religii, jeszcze ją czymś takim katować? W sumie miałbym
propozycję na lekturę: Pismo św., dla starszych dodatkowo KKK.