gandalph
30.10.12, 19:18
Prawie 10 lat temu w "Przeglądzie Polskim" on-line (www.dziennik.com), 7.12.2002, ukazał się wywiad z prof. Zbigniewem L. Stańczykiem, opiekunem zbiorów polskich w Instytucie Hoovera. Artykuł jest już, niestety, niedostępny od dłuższego czasu. Ponieważ zawiera bardzo ważne treści, zdecydowałem się go tutaj zamieścić. Ostrzegam, że dla wielu może być szokujący.
Tajemnica gen. Sikorskiego
Ze Zbigniewem L. Stańczykiem, opiekunem zbiorów polskich w Hoover Institution, rozmawia Teofil Lachowicz.
Teofil Lachowicz: - W ubiegłym roku został Pan zaproszony przez brytyjską stację telewizyjną BBC do wzięcia udziału w dyskusji dotyczącej tajemnicy śmierci gen. Władysława Sikorskiego. Oprócz Pana wzięli w niej udział m.in. Jan Nowak-Jeziorański i prof. Norman Davies. Od jak dawna zajmuje się Pan rozwikłaniem tej największej dla Polaków tajemnicy z czasów II wojny światowej?
Zbigniew L. Stańczyk: - Od prawie dziesięciu lat i muszę przyznać, że jest to jeden z bardziej intrygujących wątków mojej pracy nad materiałami rządu londyńskiego. Podobne do tych przechowywanych w Instytucie Hoovera, gdzie pracuję, a dotyczące okoliczności śmierci Sikorskiego, są do odnalezienia tak w Anglii jak i w Polsce, np. w archiwach Służby Bezpieczeństwa. Wygląda na to, że ich analiza w kraju jest dość pobieżna. Niewielu ma odwagę wkroczyć na ten teren. Dotykanie tego tematu, szczególnie w gronie historyków starszego pokolenia, to jak podrażnianie centralnego systemu nerwowego. Automatycznie ujawniają się wielkie emocje.
- Wspomniani dyskutanci w programie telewizyjnym BBC, w tym również i Pan, skłonni byli przyznać, że gen. Sikorski padł ofiarą zamachu na jego życie. Skąd ta zbieżność poglądów?
- Większość z nas zgodziła się, że zamach miał miejsce. Istniała różnica poglądów, skąd wyszła inicjatywa. Mimo oficjalnych zaprzeczeń brytyjskiej komisji badawczej z 1943 roku utrzymywała się opinia, że nie był to wypadek. W 1969 roku premier Wielkiej Brytanii Harold Wilson nakazał ponowne dochodzenie, po którym oświadczono, że wcześniejsze śledztwo RAF-u służyło wyciszeniu sprawy. Znalazło to potwierdzenie w materiałach z archiwów, które otwarto w ubiegłym roku.
- Czyżby te przypuszczenia wskazywały na Brytyjczyków jako sprawców zamachu?
- Władze brytyjskie musiały zatuszować okoliczności dochodzenia, bo prawda mogła doprowadzić do tragicznych skutków. Proszę sobie wyobrazić, co by się stało w Polsce w roku 1943, gdyby wyszło na jaw, że Sikorski zginął nie na skutek tragicznego wypadku, ale od zamachu na terytorium brytyjskim? Brytyjczycy mieli w tym czasie pod swoją kontrolą polskie oddziały na Bliskim Wschodzie i armię w Szkocji. Rebelia w nich mogła mieć nieprzewidziane skutki. Taka była zresztą w przygotowaniu i dopiero po śmierci Sikorskiego ją odwołano. Należało sprawę dochodzenia zakończyć tak szybko, jak tylko to było możliwe, między innymi dlatego, że lada moment miało dojść do inwazji Europy. W czasie wojny podporządkowanie prawdy wyższym interesom jest zrozumiałe.
Obecne milczenie w Londynie i niechęć do udostępniania archiwów są dość symptomatyczne. Wychodzą ostatnio na powierzchnię fakty, które są dalece ambarasujące. Okazuje się, że pociągając za jedną nitkę, nazywającą się śmierć Sikorskiego, pruje się cały misternie tkany przez ostatnie 50 lat dywan.
Polacy będą dalej szukali odpowiedzi, które by naświetliły okoliczności zamachu i będą obwiniać również tych, którzy powinni zachować czyste sumienie.
- Czy mogło dojść do współpracy wywiadów brytyjskiego i sowieckiego w celu fizycznej eliminacji gen. Sikorskiego, niewygodnego już zarówno Churchillowi, jak i Stalinowi?
- Ależ oczywiście, że mogło. Proszę spojrzeć na przebieg wydarzeń między latami 1939 a 1943. Jest to okres największych napięć i zwrotów w polityce. Wczorajszy wróg stawał się sprzymierzeńcem i na odwrót. W Warszawie pod płaszczykiem polskiego podziemia operowała specjalna komórka brytyjskiego wywiadu. Podawała się ona za bezpośrednio podporządkowaną Sikorskiemu, czemu sam generał zaprzeczał. By skomplikować sprawę, wchodziła ona w kontakty z Abwehrą, wywiadem niemieckim, by zorientować się, kto z polskiej strony z nią rozmawia i jakie istnieją kanały komunikacyjne. O istnieniu takowej wiedziała Moskwa. Anglik, szef tej operacji został wyciągnięty w wsypy w Polsce, a gdy się znalazł w Londynie, działał w środowisku przeciwników Sikorskiego. Stopień jego zaangażowania w sprawy wewnętrzne Polski dawał do zrozumienia, że jest realizowany jakiś plan. Czy chodziło tylko o rekonesans środowisk wrogich Sikorskiemu, czy faktycznie wspieranie opozycji wobec niego?
Rosja również za pośrednictwem swoich agentur utrzymywała w Polsce kontakty z gestapo dla denuncjowania podziemia AK. Unikała konfrontacji z Niemcami, a jeśli już, to po to, by atakować samych Polaków.
Warszawa była terenem wielkiej cichej wojny, gdzie trup padał gęsto, w tysiącach. Postronni świadkowie nie mieli pojęcia, o co właściwie chodzi. Gorzej, wewnątrz każdej ze stron konfliktu istniały podziały na frakcje, które się bezlitośnie eliminowały.
Dlaczego o tym mówię? Sikorski był ofiarą działań, które miały miejsce w głębokiej konspiracji. Był ofiarą organizacji wywiadowczych, z których każda miała w swoich szeregach ludzi utrzymujących kontakty wczorajszymi wrogami a dzisiejszymi sojusznikami. Taka jest niestety natura wywiadu i to jest w tej sprawie wielkim węzłem gordyjskim.
- Wróćmy do pytania, do jakiego stopnia Sikorski był niewygodny dla Churchilla lub Stalina?
- Ta teoria jest powtarzana mechanicznie od dwóch pokoleń. Mamy tendencję do oceniania historii z punktu widzenia, co się stało później, nie próbujemy dociec, jakie inne strony faktycznie uczestniczyły w samym procesie walki, a które potem zostały z niej wyeliminowane.
Jeżeli otworzy pan jakikolwiek podręcznik historii II wojny światowej pisany na Zachodzie, to zauważy pan, że po 1943 roku Polska całkowicie znika z jego stron. Jedni twierdzą, że stało się właśnie to, czego oczekiwano: że śmierć Sikorskiego usunęła Polskę z planu akcji. Jeśli oceniać sytuację na podstawie tego, co się stało w Polsce po roku 1945 i trwało przez następne 45 lat, to odpowiedź wydaje się jasna.
Z mojego punktu widzenia jest to aż nazbyt uproszczony obraz. 1943 był rokiem wielkich niewiadomych, wiele spraw wisiało na włosku. Śmiem twierdzić, że zamachowcy sądzili, iż po wyeliminowaniu generała uda się wzmocnić polską sprawę i uratować kraj przed całkowitą klęską. Uważano, że Sikorski zaprzepaścił pewne szanse.
- Sugeruje Pan, że zamach był dziełem Polaków?
- Niemcy pojawili się na mojej liście zamieszanych jako pierwsi. Ku mojemu zaskoczeniu powoli znajdowałem dokumenty wskazujące na polskie środowiska będące w jakimś stanie współzależności z niemieckim wywiadem. Początkowo wydawało się to absurdalne, ale okazało się, że po obu stronach, niemieckiej i polskiej, są ludzie, którzy chodzą własnymi drogami, odbiegającymi od tego, co reprezentowali oficjalni przedstawiciele Berlina i polskiego Londynu.
Oba środowiska były w opozycji do swych władz, których politykę uważały za zgubną. Kontakty dotyczyły globalnego obrazu kontynentu, a nie brutalnych technik wprowadzania w życie planów Hitlera. Nawiązano je w krajach neutralnych lub niezagrożonych, jak Szwajcaria, Szwecja, a szczególnie Hiszpania i Portugalia.
c.d.n.
