Religie Chin

[mason44]

W przeciwieństwie do innych pradawnych narodów, Chińczycy
stosunkowo mało uwagi poświęcali problemom związanym z życiem pośmiertnym.
Czcili bóstwa zoo- i antropomorficzne, symbolizujące siły i zjawiska natury,
składając im ofiary, pierwotnie nawet krwawe, które jednak od początku
pierwszego tysiąclecia p.n.e. zastąpiono atrapami przede wszystkim
ceramicznymi. W szerokiej skali religii ludowych aż do niedawna ważną rolę
odgrywały zabobony i wróżby oraz szamani. Ważkie miejsce w wierzeniach
religijnych zajmował kult przodków. Chińczycy wierzyli, że część duszy, która
nie ginie wraz z ciałem, żyje tak długo, dopóki męscy potomkowie zmarłego
składają jej ofiary, i może też mieć ona wpływ na ich losy. Najważniejszym
bóstwem był Shangdi, Najwyższy Władca, Władca Niebios, przy czym niebiosa
utożsamiali z siłami natury. Króla czy cesarza. Syna Niebios, uważano za
potomka owego Najwyższego Władcy, dzięki czemu Shangdi stał się w znacznej
mierze częścią składową kultu przodków w rodzinie monarchy.

Chociaż punktem ciężkości konfucjanizmu, najbardziej wpływowego
starochińskiego systemu myślowego, były świeckie problemy filozofii, polityki
społecznej, etyki i etykiety, to jednak przejął on - utylitarnie - od
tradycyjnej religii pojęcie nieba jako siły sprawczej i ideę monarchy - Syna
Niebios - dopełnił koncepcją "mandatu", którym obdarza go niebo pod
warunkiem, iż rządzić będzie sprawiedliwie. Poza tym konfucjanizm nie
interesował się zagadnieniami religijnymi, ani stosunkiem człowieka do boga
czy też bogów. Twórca konfucjanizmu Kong Qin, tytułowany Kong Fuzi tj. Mistrz
Kong, skąd powstała w Europie zlatynizowana forma jego nazwiska: Konfucjusz
(551-479 p.n.e.), stworzył jednak - w przeciwieństwie do dawnych religii, w
których główną rolę nie odgrywało przestrzeganie zasad etycznych, ale
wykonywanie obrzędów - pojęcie postępowania moralnego, niezależnego od
rytuałów. Jednakże później kult Konfucjusza nabrał pewnych cech
przypominających religię. Cesarz Ming wydał w 59 roku rozporządzenie
nakazujące składanie Konfucjuszowi ofiar, a w VII wieku cesarze dynastii Tang
zaczęli wznosić Konfucjuszowi świątynie, które stały się przybytkami dumy
narodowej, składano w nich bowiem tabliczki z imionami nieżyjących wybitnych
uczonych i artystów, jakie zasadniczo umieszczano na rodzinnych ołtarzach
przodków. Jedna z największych świątyń Konfucjusza znajduje się w jego
mieście rodzinnym Qufu, w prowincji Shandong. Jest tu też rozległa siedziba
potomków Konfucjusza, którzy żyli tu aż do naszego stulecia. Kiedy we
wrześniu 1984 roku zaczęto znów uroczyście obchodzić urodziny Konfucjusza,
pośród gości znajdowali się również członkowie jego rodziny.

Nauka Konfucjusza, w ciągu wieków uzupełniana i modyfikowana, którą
przejęły także liczne ościenne narody, pozostawała oficjalną doktryną
państwową aż do powstania Republiki Chińskiej w 1911 roku. Od XIX wieku
ideologia konfucjańska stała się przedmiotem krytyki ze strony nowoczesnych
myślicieli, którzy widzieli w niej zaprzeczenie praw jednostki i hamulec
postępu społecznego.
Podstawowym ideałem nauki konfucjańskiej jest "ren", ludzkość, jej zaś
nosicielem jest ".junzi", szlachetny człowiek. Może nim zostać każdy
człowiek, który przestrzega ,,li", czyli norm zachowania się wobec równych
sobie, przełożonych i podwładnych, norm opartych na pięciu zasadach:
wzajemnej miłości, sprawiedliwości, mądrości, obyczajności i kultu
przeszłości, a także na innych konfucjańskich normach. Przekroczenie
zasad ,,li" prowadzi do chaosu społecznego i do wojen. Do ich przestrzegania
ludzie powinni dążyć bez zadawania sobie gwałtu, drogą wychowania i
samodoskonalenia.

[mason44]

Konfucjusz głosił nadto, że każdy człowiek powinien się
uszlachetniać, poznać i respektować swoje miejsce w rodzinie i społeczeństwie,
nie powinien więc dążyć do jego zmiany, ale wypełniać zadania, jakie z niego
płyną, własnym działaniem i wysiłkiem dopełniać swojego losu. Opracował
szczegółowo hierarchię podległości oraz wiążącą się z nią etyką i etykietą: syn
podlega ojcu, żona - mężowi, a naród władcy. Sankcjonował w ten sposób
dawniejsze tradycje chińskie szacunku dla starszych i absolutnej podległości
władcy. tradycje, które stały się ważkim rysem chińskiej społeczności. Jednakże
władca, przestrzegający zasad konfucjańskiej moralności, nie może rządzić
despotycznie i konfucjańscy dostojnicy powinni pilnować, aby przestrzegał reguł
sprawiedliwości i humanitaryzmu. Stosunek narodu do władcy.
Konfucjusz pojmował jako paralelę stosunku syna do ojca. Ideał
społeczeństwa widział w pierwszym okresie panowania dynastii Zhou, które jego
zdaniem - było wzorem harmonii.
O powrót tych zasad walczył też zgłaszając postulat, aby brak
harmonii między realiami a ich nazwą, przeważający w pełnych chaosu czasach
Konfucjusza, zmienić radykalnie w ten sposób, by rzeczy odpowiadały swoim
nazwom, na przykład każdy w rodzinie i w państwie zachowywał się zgodnie ze
swoją pozycją.

Spośród następców Konfucjusza w epoce Wschodniej Dynastii Zhou
najwybitniejszą postacią był Meng Ke, zwany Mengzi, Mistrz Meng, znany w
Europie jako Mencjusz (372-289 p.n.e.). Uzupełnił on naukę Konfucjusza o prawo
ludu do obalenia władcy, kiedy ten przestanie być dla narodu wzorem moralnym,
przez co traci mandat nieba, który daje mu prawo do sprawowania władzy.
Podzielił społeczeństwo na ludzi pracujących umysłem oraz mięśniami, przy czym
pierwszym przyznał prawo do rządzenia, drugim zaś obowiązek żywienia ich.
Konfucjusz nie zdefiniował istoty człowieka, głosił jedynie, że ludzie są ze
swej natury bliscy sobie i każdy ma się wobec innych zachowywać tak. jak życzy
sobie, aby postępowano wobec niego. Mencjusz twierdził, że człowiek jest w
zasadzie dobry, a więc zdolny do postępowania zgodnie z normami konfucjańskiej
moralności, stworzonej przez niebo. Gdy człowiek rozwinie swoja naturę do
granic doskonałości - uczył Mencjusz -osiąga stan mistycznej jedności z
niebiosami.

W tym samym czasie co konfucjanizm powstał też drugi najważniejszy
starochiński kierunek filozoficzny - taoizm. Za jego twórcę uważa się Laozi,
Starego Mistrza. starszego nieco od Konfucjusza, lecz żyjącego współcześnie z
nim. Przypisuje się mu autorstwo księgi "o drodze i cnocie", która jednak
powstała prawdopodobnie dopiero w IV wieku p.n.e. i zawiera wykład
taoistycznych idei. Nazwa wywodzi się od pojęcia ,,dao", droga, uważanego za
wieczny i niezmienny prapoczątek wszystkiego, absolutną zasadę, która rządzi
samą sobą tak jak światem i człowiekiem. ,,Dao", które można ująć w słowa, nie
jest wiecznym i niezmiennym ,,dao"; pojęcie. które można nazwać, nie jest
pojęciem wiecznym i niezmiennym..." czytamy we wstępie do księgi "O drodze i
cnocie". ,,Dao" nie przejawia się w skutek oddziaływania siłą. ale dzięki
zasadzie ,,wuwei", czyli niedziałania, nieingerencji, ponieważ ,,mądry człowiek
działa nie działając i naucza nie mówiąc".

[mason44]

".
Ideałem taoistycznego mędrca jest uwolnienie się od nalotu
materialnej cywilizacji, powrót do społeczeństwa pierwotnego. zjednoczenie się
z naturą, samotna medytacja na jej łonie. Siłą motoryczną ,,dao" jest
sprzeczność, a przejście z jednego przeciwieństwa do drugiego jest zasadniczą
właściwością natury i wszystkich rzeczy: byt rodzi się z niebytu, niepełne
staje się pełnym, krzywe prostym. Ta żywiołowa dialektyka odnosi się też do
społeczeństwa, a to choćby tezą, że największe straty poniesie ten. kto
najwięcej zagarnął i zgromadził.
Najistotniej do rozwoju myśli taoistycznej przyczynił się Zhuangzi
(około 380-320 p.n.e.), który twierdził, że skoro ,,dao" jest wszechobejmującą
jednością, to wszelkie różnice oraz podziały są sztuczne, na przykład dobro i
zło. prawda i nieprawda, byt i niebyt są jedynie przeciwieństwem jedno drugiego
i że z absolutnego punktu widzenia są sobie równe.
"Jakże mogę wiedzieć, czy pragnienie życia nie jest tylko złudzeniem?
Jakże mogę wiedzieć, czy lęk przed śmiercią nie jest tylko strachem dziecka,
które zbłądziło i nie potrafi znaleźć drogi do domu?" - pisze Zhuangzi.
Względność możliwości poznania obiektywnej rzeczywistości wyraził w cytowanej
opowiastce o śnie: otóż przyśniło mu się kiedyś, że jest szczęśliwym motylem, a
kiedy obudził się, nie wiedział, czy to jemu, Zhuangzi, śniło się. że jest
motylem, czy też motylowi śniło się, że jest Zhuangzi.
Taoistyczny mędrzec powinien być samotnym pielgrzymem zastanawiającym
się nad biegiem natury i życia. Taoizm uważał zasady konfucjanizmu za przemoc.
Potępiał prawa i rytuały, w których dopatrywał się inspiracji warstw
rządzących. Na ironię zakrawa, że na przestrzeni wieków z taoizmu rozwinął się
bardzo popularny tak zwany taoizm ludowy. Z dawnej religii ludowej przejął i
rozwinął alchemię, czary i magię, cały panteon bóstw (znalazł się wśród nich
także Laozi), geniuszy, duchów oraz okazałe obrzędy, które stały się pewnym
typem uroczystości ludowych. Powstawało wiele taoistycznych świątyń i
klasztorów, tworzyły się sekty, a od indywidualistycznego kontemplatywnego
systemu filozoficznego oddzielił się taoizm religijny, który przemienił się w
instytucję pod wieloma względami przypominającą kościół. Taoizm głosił
pierwotnie jedność z ,,dao" i "wuwei" oraz niesprzeciwianie się. W późniejszych
jednak wiekach rozwinął praktyki mające na celu fizyczną nieśmiertelność. Sekty
taoistyczne zorganizowały kilka potężnych ludowych powstań zbrojnych przeciwko
zwierzchności; jednym z nich było powstanie Żółtych Turbanów w 184 roku. W
połowie XX wieku znajdowało się w Chinach około 20 000 taoistycznych świątyń i
większość z nich jest do dziś dnia czynna, jak na przykład rozległy teren
świątyni Białych Obłoków w Pekinie.

Istotą buddyzmu jest wiara, że człowiek po śmierci wciela się -
według swoich zasług - albo w istotę wspanialszą, albo w niżej postawionego
człowieka lub zwierzę. Celem życia jest osiągnięcie nirwany - ostatecznego
stanu absolutnego nieziemskiego spokoju. Środkiem prowadzącym do osiągnięcia
nirwany jest uwolnienie się od ziemskich pragnień i skupienie się na życiu
religijnym. Buddyzm wymagał uwolnienia się jednostki od więzi społecznych i
rodzinnych; na tym tle dochodziło do ostrych konfliktów z konfucjanizmem.
Niektóre imperatywy moralne, jak na przykład zakaz kradzieży i kłamstwa, były
identyczne w obu systemach. Buddyzm miał cały szereg właściwości
przypominających taoizm (ideał samotnego pogrążonego w medytacjach mędrca,
ćwiczenia cielesne i inne środki prowadzące do osiągnięcia stanu oświecenia)
oraz chińską religię ludową (wróżby, praktyki czarodziejskie).
W następnych wiekach stały się w Chinach popularne nauki buddyjskiej
sekty ,,czystej ziemi", głoszącej, że człowiek może dostać się do raju dzięki
temu, iż będzie powtarzać imię Buddy Amitabhy. Jego towarzyszka, bodhisatva
Guanyin, bogini miłosierdzia i opiekunka dzieci, należy w Chinach do
najpopularniejszych symboli buddyzmu. Jej posągów - obok posągów tłustego,
uśmiechającego się Buddy Przyszłości - nie brak niemal w każdej buddyjskiej
świątyni. Chińczycy stworzyli też swoją własną wpływową sektę buddyjską chan,
której nauki przeniknęły również do Wietnamu, Korei i Japonii, a która znana
jest w Europie pod swoją japońską nazwą - zen. W przeciwieństwie do
oryginalnego hinduskiego buddyzmu odrzuca ona długotrwałe i skomplikowane
przygotowanie ascetyczne mające na celu osiągnięcie stanu oświecenia,
twierdząc, iż można go osiągnąć dzięki nagłej iluminacji.
Buddyzm szerzyli w Chinach mnisi. Istotną pomocą w ich działalności
misjonarskiej były bianwen, czyli teksty, w których proza łączy się z poezją.
Zawierały one opisy przygód z życia buddyjskich świętych, później zaś włączono
do nich dla podniesienia atrakcyjności -również wątki miłosne i historyczne z
dziejów Chin.

[mason44]

Jako synteza buddyzmu i tybetańskiego szamanizmu powstał w XII wieku lamaizm,
który stworzył system surowych wymagań wobec duchowieństwa i wiernych. Lamaizm
stał się wpływową religią Tybetańczyków, Mongołów, a przez pewien czas także i
Mandżurów. Chociaż mongolscy i mandżurscy cesarze władali przez 364 lata całymi
Chinami, lamaizm nie przyjął się wśród etnicznych Chińczyków. Niemniej do
najatrakcyjniejszych zabytków Pekinu należy zespół pięciu lamaistycznych
świątyń Yonghegong, Pałac Harmonii i Pokoju, pierwotnie siedziba następcy
tronu, którą mandżurski cesarz Qianlong zmienił w 1744 roku w lamaistyczny
klasztor. Jego najbardziej godnym uwagi obiektem jest posąg Buddy o wysokości
26 metrów, wyrzeźbiony w jednym pniu drzewa sandałowego. Podarował go cesarzowi
siódmy dalajlama. Najważniejszym zabytkiem i symbolem lamaizmu jest ogromny
kompleks świątynny Potala w stolicy Tybetu, Lhasie, najwyżej położona na
świecie (3700 metrów n.p.m.) i tradycyjna siedziba dalajlamy.
Okresem największego rozwoju i wpływu buddyzmu w Chinach była epoka
Tang i poprzedzający ją okres rozdrobnienia, kiedy religia ta reprezentowała
też znaczną siłę polityczną i gospodarczą. Klasztory buddyjskie, wolne od
podatków, były właścicielami rozległych gruntów. Uprawiali je najemnicy, którzy
w ten sposób uchylali się też od służby wojskowej. Klasztory bogaciły się
również dzięki produkcji rzemieślniczej i handlowi, utrzymywały także własną
straż zbrojną. Ich wpływ polityczny był na tyle silny, by powstrzymać próby
niektórych władców mające na celu ograniczenie bogacenia się i niezupełnie
ascetycznego życia klasztorów. Jednym z okresów najwspanialszego rozwoju
buddyzmu w Chinach były czasy panowania cesarzowej Wu Zetian w latach 690-705.
Ta jedyna prawowita cesarzowa w historii Chin, przedtem konkubina dwóch
panujących po sobie cesarzy, zdobyła władzę za pomocą krwawych intryg i dzięki
poparciu buddyjskich dostojników. Kres groźnej potędze klasztorów buddyjskich
położyło w 845 roku zarządzenie cesarskie zakazujące wyznawania buddyzmu i
nakazujące zamknięcie klasztorów. Buddyzm wprawdzie potem nie zaniknął
zupełnie, ale nigdy już nie odzyskał swoich posiadłości, ani społecznej
potęgi.