Cmentarz polskich żołnierzy - Rethymnon

[akodz]

Mam pytanie odnośnie artykułu "Kreta: 3 porty w trzy dni", jaki dwa lata temu
opublikowano w dziale Turystyka na stronie gazeta.pl; mowa tam o cmentarzu
polskich żołnierzy, którzy służyli w XIX wieku na Krecie:

turystyka.gazeta.pl/Turystyka/1,81924,3555180.html?as=2&ias=2
Nie znalazłem na forum wątku na ten temat, oto fragment artykułu:

"W czasach, gdy Turcja była "chorym człowiekiem Europy" (tak nazywano Imperium
Osmańskie w XIX w. aż do pierwszej wojny światowej - było ogromne, ale słabe,
niereformowalne, targane ruchami wyzwoleńczymi), mocarstwa europejskie
podzieliły się wpływami w całym kraju, także na Krecie. Prowincja Retymnonu
dostała się pod wpływy rosyjskie. Stacjonował tu carski regiment, a w jego
składzie - polscy żołnierze. Gdy wyspę ogarnęło powstanie 1821 r. (jedno z
wielu), Polacy zdezerterowali z armii carskiej i wstąpili w szeregi
powstańców. Poległych pochowano na polskim cmentarzu. Warto go odwiedzić,
nawet jeśli nic nie widać zza wysokiego białego muru (brama jest zamknięta),
bo to jego ostatnie chwile. Utrzymanie cmentarza uznano za zbyt kosztowne -
zostanie zrównany z ziemią. Polski konsulat zamierza tu postawić pamiątkowy
cokół na wzór tego, który parę przecznic dalej przypomina o udziale wojsk
australijskich w wyzwoleniu Krety z rąk hitlerowców. Tym, którzy chcą jeszcze
zdążyć, podaję adres: ulica Timvasou, przy białym budynku szpitala".

Mam w związku z tym pytanie, czy cmentarz ten jeszcze istnieje, a jeśli tak,
to czy jest udostępniony do zwiedzania? Za dwa tygodnie lecę na Kretę i taki
polski ślad w Grecji bym obejrzał.

Arek

[eridan]

Brawo! Bąedziesz miał okazję jako jeden z nielicznych odkrywać
zapomniane miejsca, gdzie leżą Polacy polegli "za wolność waszą i
naszą". Ze względu na fakt, że ja również nigdzie nie spotkałem
żadnej relacji na ten bardzo ciekawy temat - czekam niecierpliwie na
twoje wieści stamtąd. O polskie ślady w świecie trzeba dbać. I
lampka na ich grobach ode mnie.
Pzdr
Jacek
--
"Najczystsze wino leją nam politycy. Bez domieszki prawdy."

[akodz]

Zobaczę, i lampkę zapalę, o ile ten cmentarz nadal istnieje... Z artykułu na
stronie "Wyborczej" wynika, że już jakiś czas temu cmentarz przy ul. Timvasou
przeznaczony był do likwidacji. Artykuł jest sprzed ok. dwóch lat, ale autor
powołuje się w przypisach na przewodnik Petera Zralka o Krecie (wydanie z 2003
roku) - jeżeli informacja o planowanej likwidacji cmentarza pochodzi właśnie z
tego przewodnika (którego w ręku nie miałem), to po sześciu latach po polskich
grobach może już nie być śladu .

Tak na marginesie, to nie mogę oprzeć się refleksji, że w naszym kraju ci
żołnierze, którzy walczyli za "wolność naszą i waszą" - niczym Kościuszko,
Pułaski czy Dąbrowski - są całkowicie zapomniani. To chyba trochę wstyd, że do
tej pory nikt nie potrafił zadbać o miejsce wiecznego spoczynku tych wojaków,
nie mówiąc już o tym, że dla polskich turystów, których tysiące przybywają co
roku na Kretę, mogłaby to być pewna atrakcja turystyczna. Tymczasem wiadomość o
takim ważnym chyba dla naszej historii miejscu jest nieobecna w przewodnikach,
mediach itp.
Wyobrażacie sobie hałas, jaki powstałby po informacji o np. planach zaorania
cmentarza niemieckich spadochroniarzy w Maleme? O naszych żołnierzach jakoś nikt
nie pamięta... A co do mnie, to dam znać po powrocie, co w Rethymnonie udało mi
się zastać .

Pozdrawiam foremki i forumowiczów -
Arek

[matheos2]

Cmentarz istnieje i można go zobaczyć. Znajduje się w samym centrum miasta, ale
słownie nie wytłumaczę.

[barbelek]

Kolejny powód do ponownego odwiedzenia Krety Akodz- prośba do Ciebie- jak uda
Ci się tam zawitać koniecznie podziel się wrażeniami i zdjęciami. Pozdr. barbelek

[akodz]

matheos2 napisał:

> Cmentarz istnieje i można go zobaczyć. Znajduje się w samym centrum miasta, ale
> słownie nie wytłumaczę.

Całe szczęście, że w Grecji potrzeba sporej dawki czasu, by coś nabrało "mocy
prawnej"... Położenie cmentarza w artykule opisane jest dość precyzyjnie, mam
nadzieję, że tam trafię.
Tak swoją drogą, ciekawe, kto jest właścicielem tego cmentarza i czy nasze
służby konsularne zrobiły wszystko, by uchronić go przed planowaną likwidacją.
Ta pamiątkowa tablica, o której mowa w artykule na stronie "Wyborczej", to jakiś
taki IMO półśrodek...
Barbelku, o relację nie musisz się martwić .

Ewa - odezwij sie w poniedzialek i podziel info -

[jacek1f]

wiem, ze dbalas o ten slad Polski i jaki jest stan na dzis wiesz najlepiej....

Zaguglałem po grecku i znalazłem...

[eridan]

rozwiązanie naszej zagadki. Oto link:

deredakis.blogspot.com/2009/02/blog-post_539.html
Pzdr
Jacek
--
"Najczystsze wino leją nam politycy. Bez domieszki prawdy."

[akodz]

Witam po powrocie z Wyspy. Cmentarz znalazłem bez większego problemu, leży
niedaleko od dworca autobusowego, na rogu ulic Kriari i Timoleontos Vassou (na
tabliczkach opisana jako "Tim. Vassou" - stąd pewnie w cytowanym przeze mnie
artykule przekręcono jej nazwę na "Timvasou").
Cmentarz jest w stanie takim, jak na zdjęciach z blogu podanego przez Jacka
"eridana". Powierzchnia nieduża, może 30 na 30 metrów, teren raczej
uporządkowany. Niestety, brama wejściowa zamknięta; najwidoczniej sam cmentarz
nie jest udostępniony do zwiedzania... Trochę mi to wyglądało dziwnie po
wcześniejszych wizytach na niemieckim cmentarzu w Maleme czy brytyjskim w
Soudzie. Najwidoczniej nasze służby konsularne (chyba) wynegocjowały od
właściciela terenu tylko umieszczenie tablicy na cmentarnym murze, ale już nie
otwarcie terenu cmentarza dla turystów. Inna sprawa, że nie wiadomo, kto miałby
go zwiedzać, bo mało kto o tym miejscu słyszał, a nasi turyści trafiają tam
raczej przez przypadek (już po powrocie dowiedziałem się od kolegi, który był w
Rethymnonie w lipcu'2008, że mijał czasami cmentarz podczas spacerów).

Teren cmentarza od strony ulicy T. Vassou otacza biały mur z tablicą
pamiątkową(tekst również w języku polskim), kawałek muru jest również po stronie
ulicy Kriari. Teren cmentarza zajmuje jakieś 20% powierzchni całej posesji;
dalsza jej część, trochę zaśmiecona, jest ogrodzona niezbyt ciekawie wyglądającą
siatką metalową ozdobioną drutem kolczastym, przez którą zrobiłem kilka fotek samego
cmentarza. Zastanawiałem się też, czy nie spróbować jakoś sforsować tej
nieszczęsnej siatki w jakimś mniej widocznym miejscu, ale żona stwierdziła, że
mam się nie wygłupiać , i w końcu dałem sobie z tym spokój. Fotki wrzucę na
Foto forum po wywołaniu, poprosiłem o zgranie na CD skanów z negatywów.

Może dałoby się ustalić, kto jest zarządcą terenu, na którym położony jest
cmentarz, i kto z naszej strony ufundował tablicę na ścianie przy wejściu
(konsulat w Iraklionie, ambasada w Atenach czy może jeszcze ktoś inny?) - chyba
warto by było załatwić jakoś turystom możliwość zwiedzania terenu cmentarza?
Takich polskich śladów w Grecji nie mamy pewnie zbyt wiele...

Pozdrawiam -
Arek

Dzięki Arku wielkie.

[barbelek]

I z niecierpliwością czekam na zdjęcia tego miejsca. Faktycznie warto i trzeba
pielęgnować podobne akcenty polskie.

Arku, klucz do bramy jest w kościele katolickim.

[jacek1f]

Ten teren nalezal do KK ale zostal sprzedany miastu, ale klucz nadal u ksiedza.
Raz na 3 lata jakiś niemówiący w żadnym jezyku oficjel przyjezdza z Polski zlozyc kwiaty i tyle. Poniewaz obok zolnierzy leza tam tez cywile, to wiem, ze byla jakas afera...z pomnikiem i pochówkiem w mogile jednej itp... ale to dawno bylo...

[akodz]

Wrzuciłem na FotoForum kilka zdjęć cmentarza - nie ma tego zbyt wiele, ale dość
dobrze pokazuje jego obecny stan.

Pozostaje mieć nadzieję, że miasto nie połakomi się na teren cmentarza (ziemia w
centrum Rethymnonu ma pewnie swoją wartość) i na miejscu cmentarza nie stanie
kiedyś np. hotel. Tak swoją drogą, to inny, spory cmentarz znajduje się obok
"naszego" cmentarza, po drugiej stronie ulicy Kriari.
Jeżeli sytuacja z cmentarzem wygląda tak, jak to opisał Jacek, to może udałoby
się załatwić sprawę odwiedzin z konsulem honorowym RP w Iraklionie - może
proboszcz parafii katolickiej zgodziłby się na otwieranie bramy latem w
określonych godzinach? Nie sądzę, by miasto miało coś przeciw, to wszystko chyba
jest do dogadania. Może Towarzystwo Przyjaciół Grecji, do którego strony link
jest w nagłówku naszego forum,, wystąpiłoby do konsula o pomoc w tym względzie?
Stowarzyszenie trudniej byłoby mu zignorować niż turystę - szaraka... Napiszcie,
co o tym sądzicie.

Jacku, napisz coś więcej o tym miejscu - widzę, że wiesz co nieco . Pozdrawiam!!

nie wiem wiele wiecej, a co wiem, to wlasnie

[jacek1f]

od Naszej Ewy, która walczyla kiedys "z ramienia" konsulatowego.... w tym temacie.

Moze warto powiesic kartkę po polsku, ze klucz w kosciele - i to zalatwi sprawę..?

[leptomeria]

Pierwszy raz ktos wyrazil chec wejscia na nasz cmentarz.Mam sie cieszyc czy smucic?

[barbelek]

Wydaje mi się, że raczej cieszyć. To naprawdę mało znane miejsce. Ciężko o
cmentarzu znaleźć jakiekolwiek informacje. A wydaje mi się, że powinniśmy dbać i
"rozreklamować" takie kawałki polskiej historii (a raczej polsko-greckiej).

[akodz]

Chyba należałoby się cieszyć?... Zgadzam się z barbelkiem, że to miejsce jest
ogółowi Polaków praktycznie nieznane; nieobecne w świadomości przeciętnego
turysty, w odróżnieniu od np. cmentarzy wojennych w Soudzie czy Maleme. Na
informację o nim trafiłem przez przypadek, czytając stary artykuł na stronie
"Wyborczej". Przypuszczam, że gdyby pisano o tym miejscu w przewodnikach czy
katalogach biur podróży, gdyby rezydenci informowali o nim na spotkaniach w
hotelach, stałoby się coś, na co ci żołnierze zasługują - po ponad 100 latach od
ich śmierci w Polsce wreszcie by o nich pamiętano. I nie mam tu na myśli
pasjonatów takich jak Wy, ale turystów takich jak ci wszyscy, których widziałem
wpisujących się do księgi pamiątkowej na cmentarzu w Maleme.
Wydaje mi się, że informacja w naszym języku o miejscu, gdzie można znaleźć
klucz do cmentarnej bramy już byłaby jakimś krokiem naprzód (nie mam pojęcia,
czy na miejscu znajdzie się ktoś, komuś chciałoby się w sezonie turystycznym na
kilka godzin dziennie otwierać i zamykać bramę - to byłoby idealne rozwiązanie).
I jeszcze jedno - im bardziej takie miejsce będzie znane tu, w Polsce, tym
trudniej będzie władzom miejskim Rethymnonu podjąć decyzję o sprzedaży gruntów
pod jakiś hotel czy market - to dość spora działka blisko portu, i jest pewnie
dość atrakcyjna dla potencjalnych inwestorów.
"Popełniłem" maila do wydawnictwa Pascal z sugestią, by zamieścili jakieś info o
tym miejscu w którymś z nowych przewodników o Krecie czy greckich wyspach, ale
pewnie potraktowali moją pisaninę klawiszem Del, bo nikt nie odpisał .

[tomaszkozlowski1]

Co do Pascala o którym napisał Akodz- myślę, że w propagowaniu
takich miejsc najlepiej stawiać na potęgę internetu. Mój Pascal stoi
przykurzony na półeczce i jest wydaniem z 1998 r. ... Po
kolejnych podróżach do Grecji stwierdziłem, że nie zaspokaja moich
potrzeb. Wielu naprawdę fantastycznych miejsc, bardzo znanych wśród
Greków, tam nie ma... A przesadzony krytycyzm tego przewodnika
potrafi skutecznie zniechęcić do interesujących miejsc, tyle że
akurat takich, które nie spodobały się jakiemuś tam Johnowi czy
innemu Billowi spod Londynu.
Za to warto byłoby tym tematem zainteresować naszych dziennikarzy,
zwłaszcza tych turystycznych.

[akodz]

W sumie to fakt , mój przewodnik "Grecja - wyspy" to wydanie z 1996 roku, też
leży na półce i też raczej na nowszy go nie zmienię... Pascal to jednak także
popularne przewodniki, jak choćby seria Marco Polo, których sporo się sprzedaje.
Wiem, że to zbiory turystycznych banałów, ale ludzie trafiający na Kretę czy
Rodos przypadkiem, kupujący jakieś Last Minute krótko przed wylotem,
niekoniecznie szukają informacji w necie (co zajmuje trochę czasu), tylko za 20
PLN kupują taki informacyjny "fast food" i wrzucają do walizki.
Co do dziennikarzy, to zgadzam się, że jakiś reportaż w TV czy w poczytnym
dzienniku sporo by zrobił dla spopularyzowania tego miejsca. W sumie z artykułu
na stronie "Wyborczej" ja sam dowiedziałem się o istnieniu cmentarza. Inna
sprawa, że po przetłumaczeniu translatorem wpisu z blogu podanego przez eridana
widzę, ile w tamtym artykule nieścisłości (delikatnie rzecz ujmując)...

Re Kretenskie cmentarze

[leptomeria]

A ze na cmentarzu brytyjskim mamy polaka wiecie?

[akodz]

leptomeria napisała:

> A ze na cmentarzu brytyjskim mamy polaka wiecie?

Flying Officer J. Zbyszyński - latał jako inżynier pokładowy w
jakiejś brytyjskiej załodze i zginął 19 listopada 1943 roku. Na jego
nagrobku nie podano, w jakim dywizjonie służył. Zrobiłem zdjęcie :-
) "pro memoria", stąd wiem...
Polsko brzmiące nazwiska znalazłem też na cmentarzu w Maleme.

Arek

w Maleme lezy 30% polskich - sląskich nazwisk

[jacek1f]

z pow-des = zrzucono ich po 2 miesiecznym szkoleniu przyspieszonym...
pobor z terenow Ślaska 17-18-19 lat.
...

[akodz]

jacek1f napisał:

> z pow-des = zrzucono ich po 2 miesięcznym szkoleniu przyspieszonym...
> pobór z terenów Ślaska 17-18-19 lat.
> ...

Nie wiem, czy aż tak duży procent przymusowo wpisanych na volkslisty brał udział
w tym desancie, ale to fakt, że wielu Polaków (zwłaszcza na Śląsku i Kaszubach,
ale i w Wielkopolsce) zostało wrobionych w służbę w niemieckim wojsku. O ile na
terenie Generalnej Guberni nie było jakiegoś przymusu w podpisywaniu volkslisty,
to na terenach wcielonych do Rzeszy było to przymusowe, a odmowa mogła się
skończyć rozstrzelaniem lub obozem koncentracyjnym dla całej rodziny. Podlegając
od momentu podpisania listy prawu niemieckiemu, ci ludzie szli też na front...
Ilu z nich leży na cmentarzu w Maleme, nie mam pojęcia, ale dałoby się to pewnie
ustalić (choć sporo grobów było tam opisanych jako "nieznani żołnierze" - miałem
wrażenie, że więcej niż podobnych na cmentarzu brytyjskim).
Tak z innej beczki, to ciekawym przykładem takiego żołnierza była postać
Gustlika z "Czterech pancernych" . Twórcom tego serialu nie przeszło przez
gardło stwierdzenie, że sympatyczny Ślązak, który wg swoich słów nawiał po
przymusowym wcieleniu z niemieckiego wojska, to volksdeutsch, prawdopodobnie 3
grupy, posiadający niemieckie obywatelstwo - w latach sześćdziesiątych pamięć
wojny była chyba wśród ludzi zbyt świeża, a i cenzura robiła swoje. Ot, taka
ciekawostka, ciut off topic .

[eridan]

Słowo "Polak" piszemy z dużej litery - to tak na marginesie. A tu
cytat na temat poległego oficera:
"ZBYSZYŃSKI JANUSZ
(24.06.1906 – 19.11.1943)
(RAF P- 0157)

Urodził się w Warszawie.
Ojciec Leonard, matka Anastazja de domo ...
Absolwent Szkoły Technicznej im. Wawelberga.
Pracownik PZL Warszawa, montaż silników lotniczych.
We wrześniu 1939 roku ewakuacja do Rumunii, później Francja.

We Francji od 09.04.1940 roku dowódca grupy 39 mechaników
oddelegowanych na staż fabryczny w wytwórni silników lotniczych
Gnome Rhone w Couson.
Ewakuacja do Wielkiej Brytanii w czerwcu 1940 roku.

Po przybyciu do Wielkiej Brytanii przydział do dywizjonu 308 z
funkcją oficer informacyjny.
W sierpniu 1941 roku przeniesienie na funkcję oficera technicznego
dywizjonu 308, obowiązki przejął z rąk por. techn. Franciszka
Gomulińskiego.
W maju 1942 roku przekazał swe obowiązki następcy, por. techn.
Stanisławowi Czeppe.
Kilka miesięcy później pojawia się na Śródziemnomorskim Teatrze
Działań Wojennych, obejmując w październiku 1942 roku funkcję
techniczną w składzie 103 Maintenance Unit w Aboukirk. Dwa miesiące
później obejmuje funkcję oficera technicznego w składzie słynnego
dywizjonu 112 RAF (Dywizjon Rekinów). Po miesiącu zostaje
przeniesiony do Polskiego Oddziału Transportowego (1 PDU
Tokoradi/Kair). W maju 1943 roku oddelegowany z Tokoradi do
Heliopolis obejmując funkcję oficera technicznego w składzie bazy
RAF Heliopolis (od maja 1943 roku do sierpnia 1943). Wówczas to,
został skierowany na praktykę techniczną do dywizjonu 178 RAF
(używającego wówczas samoloty Liberator) Miał za zadanie opracowanie
instrukcji technicznej i opracowanie materiałów do instrukcji
użytkowania tego typu samolotów. Wykonywał ochotniczo loty bojowe w
składzie dywizjonu 178, na stanowisku mechanika pokładowego i w
jednym z takich lotów podczas minowania wejścia do portu Cadia na
Krecie zginął śmiercią lotnika.


18/19.11.1943 Start około godz. 01.45 do lotu bojowego na minowanie
wejścia do portu Cadia na Krecie. Załoga: lotnicy z RAF (jak
wyżej) , na stanowisku mechanika pokładowego por. techn. Janusz
Zbyszyński. Samolot został prawdopodobnie uszkodzony ogniem obrony
przeciwlotniczej i rozbił się w Ano Fortetsa na Krecie. Cała załoga
zginęła.
Consolidated Liberator III (BZ 891 „K”

Cmentarz wojskowy brytyjski Souda Bay na Krecie
(Grecja), grób nr 18-20, działka 16.
Krzyż Walecznych (Rozkaz I PSP 5/44)
Medal Lotniczy x 2"
(koniec cytatu)
Pzdr,
Jacek

[eridan]

Co do cytatu, to termin "Cadia" jest dla mnie o tyle niejasny, że
mogę się tylko domyślać, że chodziło raczej o port Chania, zwany
wtedy Canea. Ale nie mam dostępu, do źródła, niech więc to sprawdzą
sobie historycy.
Są jeszcze inne nazwiska polskie w jakiś sposób powiązane z walkami
na Krecie w czasie II wojny , ale to chyba nie na to forum.
Pzdr,
Jacek
--
"Najczystsze wino leją nam politycy. Bez domieszki prawdy."

to blednie zapisana Candia - dawna nazwa Chani, a

[jacek1f]

tu:
www.wehrmacht-polacy.pl/wcielenia_1940.html
niezły tekst wprowadzający do tematu nazwisk w Maleme.