Krynica, Tylicz, Muszynka, Muszyna

[madohora]

[madohora]

Krynica-Zdrój] (do 2002 Krynica) – miasto w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Krynica-Zdrój. Według danych z 1 stycznia 2018 roku miasto liczyło 10 757 mieszkańców.

[madohora]

Miasto położone jest w Beskidzie Sądeckim, w dolinie potoku Kryniczanka i jego dopływów. Krynicę otaczają wzgórza Góry Parkowej, Krzyżowej, Jasiennika.

[madohora]

Wieś założona w 1547 r. przez Danka z Miastka (obecnie Tylicz) jako Krzenycze. Od początku istnienia do pierwszego rozbioru wchodziła w skład tzw. Kresu Muszyńskiego należącego do biskupów krakowskich. W 1783 r. Krynicę wraz z całymi dobrami muszyńskimi przejął skarb austriacki, który wkrótce wysłał tu krajowego radcę górniczego, profesora uniwersytetu lwowskiego Baltazara Hacqueta celem zbadania i oceny krynickich źródeł. Jego pozytywna opinia legła u podstaw późniejszego rozwoju krynickiego zdrojowiska.
W 1793 r. austriacki komisarz rządowy z pobliskiego Nowego Sącza Franciszek Stix von Saunbergen zakupił tu ziemię ze źródłem wody mineralnej z myślą o założeniu zdrojowiska. Powstały pierwsze domy zdrojowe, ale gwałtowny rozwój nastąpił dopiero po 1856 r. dzięki działalności prof. Józefa Dietla. W 1877 r. kuracjuszy przyjmowało 11 domów uzdrowiskowych oraz w 64 domach prywatnych, w tym samym okresie powstała Komisja Zdrojowa. U schyłku stulecia Krynickie Zdroje odwiedzało blisko 6000 kuracjuszy rocznie. W 1885 roku przybył do uzdrowiska znany hydroterapeuta Henryk Ebers, zostając m.in. dyrektorem CK. Zakładzie Hydropatycznym, radnym, inicjatorem budowy jednej z altan pijalni wód.
Dr Ebers zaprosił w 1909 r. do Krynicy ze Lwowa geologa Rudolfa Zubera, który stał się kolejną ikoną Krynicy. W wyniku głębokich na 810 m wierceń odkrył wodę, jedną z najsilniejszych w Europie szczaw alkaicznych, zwaną od jego nazwiska Wodą Zuber.

[madohora]

Dalszy prężny rozwój uzdrowiska przypada na pierwsze lata XX w., powstają nowe wille i pensjonaty. W 1911 r. doprowadzona została linia kolejowa co spowodowało napływ nowych kuracjuszy, w tym samym roku Krynica uzyskała prawa miejskie. W rok przed wybuchem II wojny światowej Krynicę odwiedzało rocznie 38 000 osób. W styczniu 1937 r. w Krynicy bawiła w podróży poślubnej przyszła królowa Holandii, księżniczka Juliana wraz z mężem księciem Bernardem. W okresie od stycznia 1944 r. do lutego 1945 r. Krynica była siedzibą ordynariusza apostolskiego Łemkowszczyzny Ołeksandera Małynowśkiego. Pod okupacją Krynica znajdowała się do 18 stycznia 1945 r. Wycofujący się Niemcy zabrali praktycznie wszystkie urządzenia, a wkraczające wojska Armii Czerwonej doszczętnie zdewastowały, co pozostało. Krynica z wojny odrodziła się tak naprawdę pod koniec lat 50. XX w.
Poza istniejącą już koleją ziemno-linową z 1937 r. na Górę Parkową w 1997 r. uruchomiono kolejkę gondolową na Jaworzynę (1114 m n.p.m.), która może przewieźć 1200 osób na godzinę. Dzięki tej inwestycji Krynica-Zdrój stała się dużym ośrodkiem narciarskim.

[madohora]

W 1612 r. biskup Tylicki nadał miejscowości razem z prawami miejskimi herb. Przedstawiał on dwie głowy patronów miasta św. Piotra i św. Pawła.

Obecnie Tylicz używa herbu (w różnych wersjach) przedstawiającego insygnia biskupie z Ewangelią. Podobny jest do herbu Muszyny.

[madohora]

MOCHNACZKA

[madohora]

Poprzedni spis powszechny z 2002 wykazał 5850 obywateli polskich narodowości łemkowskiej. Ponad 100 Łemków odnotowano na obszarze takich gmin, jak Gromadka, miasto Lubin, gmina Lubin, Rudna, Chocianów, Przemków, Radwanice, Legnica, Wrocław, Strzelce Krajeńskie, Gorlice, Sękowa, Uście Gorlickie, Krynica-Zdrój

[madohora]

Istnieje bardzo wiele sprzecznych teorii wyjaśniających pochodzenie Łemków. Najbardziej prawdopodobna droga znalezienia się tej grupy etnicznej w Polsce to migracje wołoskie. Rozpoczęły się już w XII wieku wzdłuż Karpat, a ludność nadciągała głównie z terenów dzisiejszej Rumunii. Przybysze mieszali się na drodze przez tereny dzisiejszej Ukrainy z ludami ruskimi, ponieważ utożsamiali się tam wyznaniowo. Na tereny dzisiejszej Polski migracje wołoskie wkroczyły na przełomie XIII i XIV wieku. Osadnicy dotarli aż do terenów Beskidu Śląskiego, jednak dalej na zachód rósł wpływ obyczajów i kultury ludności zamieszkującej te tereny pierwotnie. Nie pozwolono tam zachować przybyszom odrębności etnicznej i kulturowej. Na przełomie XV i XVII wieku migracje ostatecznie ustały, a Wołosi z pasterzy-wędrowców przekształcili się w ogromnej większości w osiadłych rolników. Ich dynamiczny rozwój widać w końcu XVI wieku, kiedy to istniała już większość wsi likwidowanych w XX-wieku.

[madohora]

Przez samych użytkowników „język łemkowski” uznawany jest za jedną z pięciu odmian regionalnych języka rusińskiego
Winieta czasopisma „Nasz Łemko” wydawanego w okresie II RP
Rozwój czasopiśmiennictwa łemkowskiego nastąpił w dwudziestoleciu międzywojennym. W Polsce wydawano tytuły „Łemko – gazeta dla naroda” (pisany czcionkami łacińskimi), dwutygodnik „Łemko. Orhan Łemkowskoho Sojuza”, tygodnik „Nasz Łemko”. W Stanach Zjednoczonych publikowano wydania „Łemko” (od 1928), „Karpatorusskij kałendar”, „Karpatska Ruś”

[madohora]

Wieś Mochnaczka została założona na prawie wołoskim w 1589 przez Jana Świątkowskiego z przywileju nadanego przez biskupa Myszkowskiego (tereny te należały do Klucza Muszyńskiego, będącego własnością biskupią). Parafię greckokatolicką w Mochnaczce, podległą dekanatowi muszyńskiemu uposażył w 1626 r. biskup M. Szyszkowski. Z tego też roku pochodził pierwszy dzwon cerkiewny, ważący 300 kg. W 1648 z gruntów wsi wyodrębniła się Mochnaczka Niżna. W XVIII i XIX w. liczba ludności – głównie Łemków wyznania greckokatolickiego – wynosiła od 500 do 800 osób. W 1936 parafia greckokatolicka została włączona do Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny. We wsi zamieszkiwało wtedy 788 grekokatolików, 21 rzymskich katolików i 33 żydów. Po II wojnie światowej, w ramach Akcji Wisła, Łemkowie zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane.

[madohora]

Ruiny zamku starostów Państwa Muszyńskiego z XIV w.
Podzamkowy zespół dworski XVIII/XIX w.: dwór starostów, zajazd z XIX w. (obecnie Muzeum Regionalne PTTK) Państwa Muszyńskiego, kordegarda
Barokowy kościół obronny pw. św. Józefa Oblubieńca z XVII w. z rzeźbami gotyckimi
Kapliczki św. Jana Nepomucena i św. Floriana na Rynku z przełomu XVII/XIX[potrzebny przypis] w.
Cmentarz Żydowski
Zabytkowy zespół domów mieszczańskich z XIX/XX w. – ul. Kościelna
Krzyże z Chrystusem wyciętym sylwetkowo z blachy i pomalowanym

[madohora]

ZAMEK W MUSZYNIE REKONSTRUKCJA

[madohora]

Pijalnia "Milusia"

Naturalna woda mineralna „Milusia” udostępniona jest do spożycia w odległości 150 m od muszyńskiego rynku, przy ulicy Piłsudskiego 23, w budynku pijalni. Ujęcie Milusia zostało utworzone w 1935 r. w centralnej części miasta, z inicjatywy inż. Józefa Krówczyńskiego, który następnie wybudował w sąsiedztwie nowoczesne łazienki do kąpieli mineralnych (obecnie budynek prokuratury, w którym mieści się również pijalnia Milusia).

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Pierwsze wzmianki o leczniczych właściwościach krynickich źródeł znajdują się w dziele księdza Gabriela Rzączyńskiego pt. Historia naturalis curiosa Regni Poloniae (...), wydanym w pierwszej poł. XVIII w. Pierwsze naukowe badania wód krynickich przeprowadził jednak dopiero profesor Uniwersytetu Lwowskiego Baltazar Hacquet na zlecenie władz austriackich, które w 1783 r. przejęły Krynicę wraz z pozostałymi miejscowościami dóbr muszyńskich. Opinia Hacqueta, w której pozytywnie ocenił on lecznicze wartości tych wód zarówno do kąpieli, jak i do picia, zachęciła komisarza rządowego z Nowego Sącza, do zakupienia w 1793 r. krynickiego zdroju wraz z okolicznymi polami i łąkami za cenę 50 ówczesnych złotych. Ten ujął źródła w drewniane oprawy i wybudował pierwszy niewielki dom mieszkalny dla gości. Można więc uznać, że początki lecznictwa uzdrowiskowego w Krynicy datują się na przełom XVIII i XIX w.

[madohora]

[madohora]

W 1800 r. krynickie źródła przeszły na własność rządu austriackiego, pod zarząd komunalny dóbr muszyńskich, który nie mogąc znaleźć dzierżawcy postanowił poprowadzić zdrojowisko we własnym zakresie. W tym celu wzniesiony został w 1805 r. drugi, większy dom mieszkalny oraz wybudowano pierwszych 9 kabin kąpielowych. W tym roku Krynica zanotowała pobyt 180 gości. W 1806 r. wybudowano pierwszą drewnianą pijalnię wody mineralnej (istniejąca do dziś „Słotwinka”). Za rzeczywistą datę powstania krynickiego uzdrowiska należy jednak uznać 1807 r., kiedy to dr Jan Nennel został mianowany pierwszym lekarzem uzdrowiskowym.

[madohora]

[madohora]

Z tego czasu pochodzą pierwsze naukowe opisy wód krynickich, które w 1806 r. wykonał Józef August Schultess, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ponownie obudowano źródła i ustalono pierwsze strefy ich ochrony, obejmujące teren o promieniu 150 kroków. Wybudowano proste łazienki i kilka kolejnych domów dla kuracjuszy, uregulowano prowizorycznie Kryniczankę. Powstał nawet projekt wytwórni naczyń do wysyłki wód poza uzdrowisko. Pomimo to liczba kuracjuszy, która w 1810 r. wyniosła 530 osób, w następnych latach nie zwiększała się.

[madohora]

[madohora]

Zniechęcone deficytowym przedsięwzięciem w 1852 r. władze austriackie poleciły zlikwidować uzdrowisko. Na szczęście zarząd dóbr muszyńskich odwlekał realizację polecenia. Jednocześnie grupa lekarzy krakowskich, którym przewodził dr Józef Dietl, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaczęła propagować krynickie wody wśród lekarzy i społeczeństwa i coraz częściej wysyłać do nich kuracjuszy. Dietl, uznany później za ojca polskiej balneologii, w imieniu komisji rzeczoznawców wystąpił pod adresem rządu austriackiego z postulatami rozwoju uzdrowiska. Współdziałał z nim m.in. dr Michał Zieleniewski. Zarząd przystąpił do budowy urządzeń sanitarnych, leczniczych i mieszkalnych

[madohora]

[madohora]

W 1901 r. w Krynicy przebywało już ponad 6 tys. kuracjuszy i liczba ich corocznie rosła, przekraczając dziesięć lat później 10 tys. W związku z koniecznością pozyskania większej ilości wód do kąpieli od 1911 r. poszukiwania nowych źródeł wód mineralnych w Krynicy prowadził geolog Rudolf Zuber, profesor Uniwersytetu Lwowskiego. Zakończyły się one sukcesem w 1914 r. przez dowiercenie się w szybie „Zuber I” do szczawy alkalicznej o największym znanym wówczas stężeniu.

[madohora]

[madohora]

Po zakończeniu I wojny kontynuowano w Krynicy poszukiwania kolejnych źródeł, uzyskując m.in. w odwiercie nr 11 („Zuber II”) na głębokości 952 m wielkie złoża suchego dwutlenku węgla, zastosowanego do suchych kąpieli gazowych. Z nowych szybów ujęto źródła „Jan” i „Słotwinka”. Rozbudowano krytą pijalnię z urządzeniami do podgrzewania wód, doprowadzanych do niej rurociągami.

[madohora]

[madohora]

Z II wojny światowej uzdrowisko wyszło z licznymi stratami. Wywiezione zostały linie do butelkowania wód i inne urządzenia techniczne, zniknęły cenne miedziane wanny do kąpieli. Wszystkie budynki uzdrowiskowe wymagały pilnych remontów. Mimo to w 1945 r. zanotowano tu pierwszych kilkuset gości, a w 1947 – ok. 14 tys. Dalsze badania krynickich wód prowadził inżynier Leon Nowotarski, długoletni dyrektor Państwowego Zakładu Zdrojowego.

[madohora]

W latach swej świetności Krynica była modnym uzdrowiskiem, miejscem pobytu i spotkań wielu sławnych Polaków. Bywali tu m.in.: Józef Piłsudski, Jan Matejko, Artur Grottger, Henryk Sienkiewicz, Józef Ignacy Kraszewski, Ludwik Solski, Helena Modrzejewska, Władysław Reymont, Julian Tuwim, Konstanty Ildefons Gałczyński i Jan Kiepura. Także obcokrajowcy: królowa Holandii Juliana, Valdas Adamkus, Václav Havel, Wiktor Janukowycz.

[madohora]

Krynica-Zdrój jest obecnie dużym ośrodkiem lecznictwa uzdrowiskowego i sanatoryjnego. Leczy się tu choroby układu trawiennego i moczowego, układu krążenia i przemiany materii. W mieście znajdują się sanatoria i szpitale uzdrowiskowe, a także odwierty, pijalnie i rozlewnie wód mineralnych i leczniczych:

zdrój Główny
zdrój Jan
zdrój Józef
zdrój Karol (nie istnieje)
zdrój Mieczysław
zdrój Słotwinka
zdrój Tadeusz
zdrój Zuber.

[madohora]

Najstarszym budynkiem w Krynicy jest pijalnia „Słotwinka” z 1806 r. Początkowo stała w miejscu, które obecnie zajmuje Pijalnia Główna na krynickim deptaku z 1971 r., na 3500 m² znajduje się sala koncertowa i ogród zimowy. W początkach drugiej połowy XIX w. pijalnia „Słotwinka” została przeniesiona do Parku Słotwińskiego. Otwierana sezonowo. Tuż obok znajduje się „Koncertowa”, której historia sięga 1870 r. Wybudowany wtedy Pawilon nosił nazwę Słotwiński Pawilon Koncertowy i taką też pełnił funkcję. Odbywały się tam koncerty, a sam park był ulubionym miejscem kuracjuszy odwiedzających Krynicę[6]. Od 1989 r. niniejszy obiekt po generalnym remoncie, aczkolwiek nie ingerującym w jego stylistykę funkcjonuje jako restauracja „Koncertowa”.

[madohora]

Inne zabytki uzdrowiska to Łazienki Borowinowe z 1881 r., Stare Łazienki Mineralne z lat 1863–1966. W centralnej części deptaku stoi neorenesansowy Stary Dom Zdrojowy z 1889 r. (z zachowaną oryginalną salą balową), w którym mieściła się pijalnia wody „Mieczysław”, która w 2007 r. została wyremontowana i ponownie otwarta.

[madohora]

Na tyłach tego domu, w sąsiedztwie potoku Kryniczanki przy Bulwarach Dietla, wzniesione zostały wille. To szereg jednych z najstarszych zachowanych – często drewnianych zabudowań willowych dla kuracjuszy przy wizytowej arterii miasta. „Biała Róża” z 1856 r., „Biały Orzeł” z 1857 r., „Kosynier”, „Wisła” i „Węgierska Korona” z 1880 r., „Witoldówka”, „Małopolanka” z 1898 r. W jednej z nich, o nazwie „Romanówka”, od 1995 r. mieści się Muzeum Nikifora, właściwie Epifaniusza Drowniaka (1895–1968), krynickiego malarza prymitywisty, pochodzenia łemkowskiego o światowej sławie, nazywanego również Matejką Krynic

[madohora]

Obok Pijalni Głównej stoi muszla koncertowa z okresu międzywojennego, na miejscu Pawilonu orkiestry uzdrowiskowej. W muszli wmurowana tablica pamiątkowa ku czci związanego z Krynicą Jana Kiepury (1902–1966). W 1932 r. za pieniądze zarobione na scenach świata wybudował w Krynicy-Zdroju według projektu Bohdana Pniewskiego kosztujący trzy miliony dolarów USA luksusowy modernistyczny hotel (po wojnie zwany sanatorium, aktualnie zabytek) „Patria” – miejsce kręcenia kilku filmów pod koniec lat 30. XX w. (m.in. film Książątko z 1937 r.). W „Patrii” zachował się oryginalny wystrój w tym marmury i alabastry, drzwi obrotowe, winda z lat 30. XX w., taras wypoczynkowy na dachu. Przed wojną do hotelu należał też basen i kort tenisowy. Dach hotelu Patria był zwieńczony ogromnym stalowym masztem, na którym wywieszano polską flagę z okazji świąt narodowych. Maszt usunięto w czasie II wojny światowej. Obok muszli koncertowej stoi modernistyczny Nowy Dom Zdrojowy (sanatorium) autorstwa prof. Witolda Minikiewicza z 1939 r. z zachowanym wystrojem charakterystycznym dla luksusowej architektury funkcjonalistycznej lat 30. XX w. (marmury, stal chromowana, importowane drewno, duże przeszklenia, fontanna nawiązująca do awangardowej rzeźby polskiej lat 30. XX w., taras na dachu, a także ciekawostka amfiteatr koncertowy umieszczony przy tylnej elewacji – nieużywany od dawna, zaprojektowany raczej do kameralnych występów), w pobliżu pomnik Adama Mickiewicza z 1906 r. W Krynicy przy ul. Piłsudskiego znajduje się pomnik ku czci Wojska Polskiego z inskrypcją „Obrońcom Zwycięzcom”. Jest uznawany za niesztampowy i oryginalny przykład nowoczesnej rzeźby. Pomnik stworzył w 1985 r. profesor Bronisław Chromy z okazji 40. rocznicy zakończenia II wojny światowej.

[madohora]

[madohora]

Mochnaczka Wyżna – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Krynica-Zdrój
Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wieku. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.
Wieś leży przy drodze krajowej nr 75, w Beskidzie Niskim, w dolinie potoku Mochnaczka, prawobrzeżnego dopływu Muszynki. Wieś Mochnaczka została założona na prawie wołoskim w 1589 przez Jana Świątkowskiego z przywileju nadanego przez biskupa Myszkowskiego (tereny te należały do Klucza Muszyńskiego, będącego własnością biskupią). Najstarsza część wsi powstała w miejscu dzisiejszej Mochnaczki Wyżnej.
Parafię greckokatolicką w Mochnaczce, podległą dekanatowi muszyńskiemu uposażył w 1626 r. biskup M. Szyszkowski. Z tego też roku pochodził pierwszy dzwon cerkiewny, ważący 300 kg. W 1648 z gruntów wsi wyodrębniła się Mochnaczka Niżna. W XVIII i XIX w. we wsi zamieszkiwało od 350 do 550 osób, głównie wyznania greckokatolickiego.

[madohora]

Na oficjalne działanie zezwolono Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu, który po uregulowaniu swego stanu prawnego w 1945 mógł podjąć misję duszpasterską wśród przesiedlonych Łemków i Ukraińców. Funkcje integracyjne w miejscach przesiedleń ludności łemkowskiej Cerkiew prawosławna realizowała w praktyce od 1947. W tym roku erygowano pierwsze prawosławne placówki na Ziemiach Zachodnich (w Zimnej Wodzie, Studzionkach, Buczynie, Jeleniej Górze i Jaworze). W kolejnych latach Łemkowie współtworzyli nowe prawosławne wspólnoty parafialne w Legnicy, Lipinach, Kożuchowie, Przemkowie, Wrocławiu, Rudnej, Lubinie, Lesznie Górnym, Ługach, Brzozie, Samborze, Malczycach, Michałowie, Torzymiu, Głogowie i Zielonej Górze

[madohora]

IZBY

[madohora]

Izby – (łem. Ізбы), wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie gorlickim, w gminie Uście Gorlickie] nad Białą dopływem Dunajca.Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wieku[3]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Tu Konfederaci barscy w latach 1769–1772 mieli swój obóz i siedzibę dowódcy Kazimierza Pułaskiego oraz byli wspierani przez miejscową ludność. Do roku 1947 wieś była zamieszkiwana przez Łemków[4], którzy zostali przymusowo wysiedleni. We wsi stoi była cerkiew greckokatolicka pw. św. Łukasza Ewangelisty, obecnie pełniąca funkcję kościoła rzymskokatolickiego. Do lat 60. XX wieku we wsi stała drewniana cerkiew prawosławna, która została zniszczona i rozebrana. Obecnie we wsi zamieszkuje kilka rodzin łemkowskich. W 2012 roku postawiono z inicjatywy byłych mieszkańców wsi i ich potomków pomnik na obecnym cmentarzu, na którym chowano do 1947 roku, przodków wygnanych Rusinów (Łemków). Za rzeką naprzeciwko cerkwi znajduje się stary cmentarz, na którym zachowało się kilka nagrobków. Chowano na nim zmarłych do 1928 roku, czyli daty powrotu całej ludności wsi do prawosławia, wraz ze swoim proboszczem ks. Dymitrem Chylakiem.

[madohora]

Izby

Izby to nie jest żadna część mieszkania
Taką nazwę ma wioska w górach schowana
Od Tylicza tam droga przez las prowadzi
Wejść na górę czasem nie zawadzi
Trzeba uważać, zwłaszcza na przedzie
By się tam nie spotkać z niedźwiedziem
Miejscowi przed nim ostrzegają
Podobno od sąsiadów tam się plątają
Mówią że jak się go spotka nie ma co zwlekać
Lecz jak najszybciej w dół uciekać
Chociaż po tych Izbach latałam
Na szczęście tego nie wypróbowałam
Izby to jest wioska niewielka
Gdy tam dotrzesz każdy na ciebie zerka
Bo wiadomo, że się tutaj zaplątałeś
I nigdy wcześniej tam nie bywałeś
Z atrakcji turystycznych jest cerkiew murowana
Dzisiaj rola kościoła jest jej przypisana
Podobno kiedyś nabożeństwa były na zmianę
Raz prawosławne a raz katolickie odprawiane
Przy cerkwi jest cmentarz, gdzie krzyże łamane
Znaczy, że prawosławni są tam pogrzebani
Cóż może ktoś zaciera już ręce
Lecz w Izbach nie ma zabytków już więcej
Lecz serce ci zabije jak staniesz na górze wysokiej
Jak na dłoni piękne roztaczają się widoki
Widzisz pola kolorami przeplatane
Złocistym słońcem opromieniane
A jak wzrok odwrócisz tam gdzie droga prowadzi
Widzisz las, który może cię zdradzić
Tam przycupnął kraczek jarzębiny czerwonej
Kiedyś z niej korale zostaną zrobione
Tutaj na łące stokrotki schowane
Jeszcze rosa jest na nich nad ranem
Tam trochę dalej rosną niezapominajki
Ten świat wyjęłam chyba z jakiejś bajki
A tam gdzieś malwa się wspięła
Skąd malwa na tej łące się wzięła
Dookoła krzewów wiją się powoje
Tak Izby zapraszają w swoje podwoje
Zabrałam was w ten świat wysoki
Szkoda że tylko opisuję te piękne widoki

[madohora]

[madohora]

Jedna z czterech uznanych prawnie mniejszości etnicznych w Polsce[3]. Łemkowie z Polski wchodzą w kontinuum etnograficzne z ludnością wschodniosłowiańską, wywodzącą się także z przeciwległych stoków Karpat, która – pod innymi nazwami – uznawana jest za odrębną autochtoniczną mniejszość narodową na Słowacji, w Czechach, Węgrzech, Rumunii, a także w Bośni i Hercegowinie[8], Serbii[9] oraz Chorwacji

[madohora]

Podczas Narodowego Spisu Powszechnego w 2011 roku narodowość łemkowską zadeklarowało 10 531 osób, w tym 5612 osób zadeklarowało ją jako jedyną narodowość, 7086 jako pierwszą lub jedyną, a 3445 jako drugą narodowość. Spośród osób deklarujących narodowość łemkowską 5 tys. mieszkało w województwie dolnośląskim, a 2 tys. w województwie małopolskim (z czego 1,5 tys. deklarowało jedynie narodowość łemkowską)

[madohora]

RADOSZYCE KOŁO KOMAŃCZY

[madohora]

W ramach akcji „Wisła” wysiedleni zostali zaś na obszar Polski północnej i zachodniej. Przyjmuje się, że w gronie osób wówczas wysiedlonych było 30–35 tys. Łemków w jakiś sposób świadomych swej odrębności etnicznej czy kulturowej. Możliwość powrotu na Łemkowszczyznę zaistniała po odwilży politycznej w 1956, jednak powroty nie były masowe (według różnych ocen od 3% do 10% wysiedlonych). Większość Łemków pozostała zatem w miejscach przesiedlenia, co w konsekwencji doprowadziło do nowego podziału współczesnej społeczności łemkowskiej na Łemków z zachodu Polski oraz Łemków z Beskidu. Na podział ten nałożył się po 1989 instytucjonalny rozdźwięk pomiędzy dwiema łemkowskimi opcjami etnicznymi – w Legnicy na zachodzie Polski rozpoczęło działalność Stowarzyszenie Łemków (propagujące łemkowską świadomość etniczną), w Gorlicach z kolei działa Zjednoczenie Łemków (grupujące ludność łemkowską o ukraińskiej świadomości etnicznej)

[madohora]

Specyficzną grupą są potomkowie Łemków, którzy pod koniec XIX i na początku XX wieku emigrowali do USA i Kanady. Emigracja ta miała charakter na tyle masowy, iż przed I wojną światową w zasadzie nie było rodzin łemkowskich, z których nikt nie wyemigrował w tym kierunku. Współcześnie szacuje się, że około 700 tys. mieszkańców Stanów Zjednoczonych i Kanady miało co najmniej jednego przodka Rusina (Łemka ze strony polskiej bądź słowackiej, Bojka itp.)

[madohora]

Określenie „Łemkowie” używane jest przede wszystkim w stosunku do tej grupy ludności rusińskiej, która zamieszkuje na północnych stokach Karpat (a więc na obszarze dzisiejszej Polski). Niemniej jednak w planie języka, kultury materialnej oraz duchowej Łemków z Polski łączy jedność etnograficzna z Rusinami południowych stoków Karpat[25]. Pojęcie „ojczyzny szerokiej” Łemków obejmuje nie tylko obszar polskiej Łemkowszczyzny, ale również całej Rusi Karpackiej, czyli słowackiej Preszowszczyzny, ukraińskiego Zakarpacia, a także zamieszkałe przez Rusinów terytoria Wojwodiny i Węgier[26]. Paul Robert Magocsi oraz prof. Paul Best stwierdzili wprost, iż na terenie obecnej Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii mieszka licząca około 1,2 mln osób społeczność o proweniencji karpatoruskiej (do której obok Łemków zalicza się również Bojków i Hucułów), wobec której „nie powiodły się próby ukrainizacji” oraz która nadal ma poczucie swojej karpatorusińskiej odrębności narodowej z aspiracjami do stania się czwartym narodem wschodniosłowiańskim, obok Ukraińców, Rosjan i Białorusinów

[madohora]

Wieś Mochnaczka została założona na prawie wołoskim w 1589 przez Jana Świątkowskiego z przywileju nadanego przez biskupa Myszkowskiego (tereny te należały do Klucza Muszyńskiego, będącego własnością biskupią). Najstarsza część wsi powstała w miejscu dzisiejszej Mochnaczki Wyżnej.
Parafię greckokatolicką w Mochnaczce, podległą dekanatowi muszyńskiemu uposażył w 1626 r. biskup M. Szyszkowski. Z tego też roku pochodził pierwszy dzwon cerkiewny, ważący 300 kg. W 1648 z gruntów wsi wyodrębniła się Mochnaczka Niżna. W XVIII i XIX w. we wsi zamieszkiwało od 350 do 550 osób, głównie wyznania greckokatolickiego.

[madohora]

W miejscowości znajdują się źródła i odwierty wód mineralnych typu szczawa oraz rozlewnia wód mineralnych. Ponadto w miejscowości występują ekshalacje dwutlenku węgla Mofeta Tylicz[

[madohora]

W XI-XIII wieku istnieje osada pod nazwą Ornawa na szlaku między Polską a Węgrami.

[madohora]

XVI w. – upadek miasta.

[madohora]

1627 rok – biskup krakowski Marcin Szyszkowski wydaje przywilej dla Cechu Rzemiosła Wszelakiego w mieście Tyliczu.

[madohora]

1781 – włączenie do dóbr kameralnych (K.k. Muszyner Cameral Verwaltung). Napływ Żydów.

[madohora]

27 marca 2007 – uroczyste nadanie imienia Jana Pawła II Gimnazjum w Tyliczu

[madohora]

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rolne – Państwowy Ośrodek Hodowli Zarodowej Tylicz[

[madohora]

W okresie międzywojennym pojawiła się również (na marginesie badań naukowych) teoria o czysto polskim pochodzeniu Łemków, której głównym przedstawicielem był Aleksander Bartoszczuk, autor wydania Łemkowie – zapomniani Polacy (Warszawa 1939). Teoria ta nie została przyjęta poważnie przez ogół badaczy polskich, którzy w większości zaczęli opowiadać się za polifiletyzmem etnogenezy Łemków, czyli brakiem jednolitej czystości kulturowej u korzeni łemkowskiej kultury etnicznej. Ku temu samemu stanowisku zbliżają się współcześnie, choć po silnym oporze, również naukowcy z Czech oraz Słowacji

[madohora]

Archeologia odrzuca również tezę o zasiedleniu Łemkowszczyzny we wczesnym średniowieczu na początku procesu różnicowania kulturowego grup Słowian zachodnich i wschodnich, toteż przodkami dzisiejszych Łemków nie może być ruski element etniczny pochodzący z początków istnienia Rusi Kijowskiej, mimo że tereny sąsiadujące od wschodu z nowożytną Łemkowszczyzną znajdowały się w XI wieku pod panowaniem tego państwa.

[madohora]

Przemiany fundamentalne dla etnogenezy Łemków dokonały się w pokoleniach między XV i XVII wiekiem. Sens tego procesu polegać miał na akulturacyjnych interakcjach między Wołochami a Rusinami, w wyniku czego stabilizowały się poszczególne cechy etnicznej oryginalności grupy, która później zacznie nazywać się „Łemkami”.
Etnogeneza Łemków dopełniona została ostatecznie dopiero w wieku XX, dzięki wbudowaniu w świadomość grupową i mitologizacji takich dramatycznych dla tej społeczności wydarzeń jak prześladowania austriackie z czasów I wojny światowej (Talerhof), poruszenie polityczne w dobie powojennej (tak zwane republiki łemkowskie), walka o tożsamość religijną (schizma tylawska), a nade wszystko wygnanie ze swego ojczystego terytorium na skutek akcji „Wisła”

[madohora]

Nazwa „Łemko” pierwotnie była przezwiskiem nadanym tej grupie ludności rusińskiej, która używała w mowie słowa łem, znaczącego „tylko”. Słowo to zapożyczyli Łemkowie z sąsiednich gwar wschodniosłowackich. Samo przezwisko zostało nadane Łemkom przez innych Rusinów, którzy wyrazu łem nie używali (a zamiast niego mówili tilko, chyba bądź łysz)
W literaturze nazwy tej użył po raz pierwszy w 1820 słowacki etnograf Jan Čaplovič. Określił on tym mianem Rusinów ze wschodniej Słowacji[c][39]. W 1851 nazwa „Łemko” pojawia się też w opisie Karpat Wincentego Pola, który jednak odnosił się do niej bardzo niechętnie[40]. W swoim podziale górali karpackich Pol zaproponował dla ruskich mieszkańców Beskidu Niskiego nazwy „Kurtaki” lub „Czuchońcy”, odwołujące się do charakterystycznego elementów ich ubioru – czuhy.
Nazwa „Łemko” utrwaliła się w polskiej literaturze naukowej w drugiej połowie XIX wieku. Sami Łemkowie określali się wówczas jednak jako „Rusini” bądź „Rusnaki” – i tak do dzisiaj określają się na Słowacji, na Węgrzech i w Wojwodinie[41]. Nowa nazwa wymyślona przez polską naukę dla Rusinów została spopularyzowana wśród tej społeczności dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym i uznana za własną przez przedstawicieli tak zwanego kierunku staroruskiego, propagującego odrębność Łemków od Ukraińców. Znalazła się ona wówczas w tytułach czasopism, takich jak „Nasz Łemko” oraz „Łemko”.
W słowackiej części Karpat nazwa „Łemko” jest praktycznie nieznana, a tamtejsza ludność zachowała dla siebie jako podstawową nazwę Rusin („Rusnak”). Taka sama nazwa obowiązuje na Węgrzech i w Serbii. Również w językach zachodnioeuropejskich – w tym angielskim – obowiązuje stara nazwa. Do starej nazwy wraca również młode pokolenie Rusinów, identyfikując się jako część narodu karpatoruskiego. Jedynie polska, a za nią ukraińska historiografia wciąż posługuje się XIX-wiecznym neologizmem.

[madohora]

Łemkowie to grupa etniczna odrębna kulturowo, językowo i religijnie zarówno od Polaków, jak i Słowaków. Przez wieki byli oni najdalej wysuniętą na zachód grupą rusińską. Zamieszkiwali tereny wzdłuż głównej linii Karpat Wschodnich. W Polsce mieszkali głównie na obszarze Beskidu Niskiego, Beskidu Sądeckiego i Bieszczad. Po stronie słowackiej zajęli tereny do samych Tatr. Obszary te były przez zdominowane przez Łemków pod względem etnicznym do tego stopnia, że ludność polska, niemiecka, żydowska czy słowacka mieszkała zaledwie w kilku miastach.

[madohora]

Nie istnieje jedna, potwierdzona teoria na temat pochodzenia Łemków. Jedną z najbardziej prawdopodobnych jest ta, według której Łemkowie znaleźli się w Polsce w wyniku wołoskich migracji, których początek datuje się na XII wiek. Wtedy to tamtejsza ludność napływała przede wszystkim z obszarów Rumunii w kierunku Ukrainy i mieszkała się tam z ludami ruskimi. Przyczyną mogło być utożsamianie się wyznaniowe obu grup.

[madohora]

Ponadto organizowane są także różnego rodzaju wydarzenia, mające na celu popularyzację kultury łemkowskiej. Jednym z nich jest festiwal „Łemkowska Watra”, który odbywa się od 1983 roku. Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie otworzył kierunek o nazwie filologia rosyjska z językiem rusińsko-łemkowskim. Na Uniwersytecie Jagiellońskim opracowano także łemkowski słownik. Języka łemkowskiego uczy się w 21 placówkach oraz przez Stowarzyszenie Łemków. Grupa liczy dziś w Polsce około 6000 obywateli.

[madohora]

Łemkowie to nazwa, która utarła się w I połowie XIX wieku na pograniczu łemkowsko – bojkowskim. Odmiana liczby pojedynczej brzmi poprawnie „Łemko” w rodzaju męskim i Łemkini w rodzaju żeńskim, a nie jak błędnie wymawia wielu ludzi „Łemek i Łemka”. Oni sami początkowo nazywali się Rusinami, natomiast przezwisko wzięło się od często występującego w ich mowie słowa „łem” – w znaczeniu „tylko”. Po latach używania przezwisko to weszło do literatury naukowej i popularnej rozpowszechniając jednocześnie „Łemków” jako grupę etniczną Polski. Sami Łemkowie oswoili się ze swą nazwą dopiero po I wojnie światowej, kiedy to zaczęła się rodzić ich świadomość narodowościowa i aktywność polityczna. Z czasem stara, etnicznie adekwatna nazwa „Rusnak” została całkowicie wyparta. Wincenty Pol określał Łemków również mianem "Czuchońców", w literaturze spotkać możemy jeszcze jedno przezwisko – „Kurtaki”.

[madohora]

Kultura łemkowska bogata jest w piękne pieśni i spiwanky. Na styku folklorów Ukrainy, Słowacji, Węgier i Polski powstała oryginalna i wpadająca w ucho muzyka. Początkowy śpiew jednogłosowy został zdominowany wielogłosem poprzez silne wpływy ze wschodu. Zwykle sylabom przypisane są pojedyncze dźwięki. Większość melodii wykonywana jest w tonacjach durowych i ma niewielką rozpiętość. Teksty śpiewane opisują życie codzienne Łemków, ich pracę, zaloty, miłości. Istnieją także pieśni wojenne i emigracyjne w tonacjach molowych. Najczęściej wykonywane są pieśni obrzędowe i cerkiewne. Typowa łemkowska kapela składa się ze skrzypiec, basów (instrumentów spotykanych na całej góralszczyźnie), jak również z cymbałów (używanych w kapelach węgierskich i ukraińskich)

[madohora]

Strój kobiety był nieco barwniejszy - noszono koszule lniane zapinane z przodu, wyszywane dość ubogim ściegiem krzyżykowym. Spódnicę (przeważnie ciemną) z fabrycznego, ale ręcznie drukowanego płótna, z przodu zasłaniano zapaską. Na koszuli kobiety nosiły błękitne lub czarne aksamitne gorsety. Na głowę dziewczęta zakładały chustki, zaś kobiety czepce (zakładało się je na fryzurę upiętą wokół leszczynowego lub drucianego pierścienia - tzw. chyli). Na ramiona zarzucały płachtę - dużą lnianą chustę. Dziewczęta nosiły na szyi krywulki - szerokie plecione z różnokolorowych szklanych koralików krezy. Nogi chroniły zarówno u mężczyzn, jak i kobiet skórzane kierpce, zaś od święta noszono skirni - wysokie buty z cholewami. W zimie zakładano kożuchy.

[madohora]

Uprawy stanowiły w większości rośliny zbożowe – żyto, owies, orkisz, jęczmień, a czasami na leśnych porębach dwuletnie żyto zwane krzywicą. Siano również proso i tatarkę (grykę). Rośliną okopową popularną na łemkowszczyźnie była rzepa, z czasem całkowicie wyparta przez ziemniaki. Mniejszym uznaniem cieszyła się kapusta i len, które to sadzono od czasu do czasu. Bardzo charakterystycznym elementem gospodarstw łemkowskich były drzewa owocowe sadzone przy domach. Zbiory z nich były jednak mierne, gdyż nie znano się tam na sadownictwie – znano jedynie kwaśne gatunki jabłek, drobne gruszki i czereśnie.

[madohora]

Zajęć pozarolniczych chwytano się w chwilach słabych plonów lub niedochodowego gospodarowania. Bardzo opłacalne było wykonywanie wyrobów z drewna – wśród Łemków liczni byli gonciarze, łyżkarze, bednarze, a także twórcy zabawek i różnych akcesoriów gospodarczych. Wśród kobiet powszechne było przędzenie i tkactwo, ale to głównie na własne potrzeby – prawie każde gospodarstwo miało kilka owiec i małą uprawę lnu lub konopi. Tułacze, nie zagrzewający dłużej miejsca w jednej wsi trudnili się szklarstwem, wytwarzali dziegieć (produkt suchej destylacji drewna o działaniu przeciwbakteryjnym, stosowany w ludowej medycynie) i maź drzewną (stosowaną do smarowania osi wozów gdy łożyska były jeszcze drewniane). Łemkowszczyzna obfitowała w liczne ośrodki kamieniarskie – w okolicy znajdował się bowiem dobry piaskowiec. Wytwarzano z niego przede wszystkim brusy, osełki, kamienie młyńskie i do żaren.

[madohora]

Wewnątrz izb chodziło się po glinianym klepisku - jedynie najbogatsi chłopi mieli podłogę z desek. Światło dochodziło do wnętrz przez małe, ale liczne okienka. Niskie futryny miały na celu utrudnienie dopływu świeżego powietrza do izby. Łemkowskie chyże nie były bogate w zdobienia – dekoracje stolarskie nieliczne lub brak, za to często malowano ściany od zewnątrz. Szpary między szwałami (przerwami między balami upchanymi mchem lub trocinami) dokładnie bielono, wcześniej wypełniając gliną.

[madohora]

Łemkowszczyzna ze względu na nieustannie trwające podziały religijne bogata jest w różnego typu świątynie. Wszystkie mają jednak cechy wspólne – są trójdzielne - zbudowane z sanktuarium, gdzie stoi ołtarz, nawy głównej i babińca. Dwie pierwsze części oddziela zawsze ściana ikonostasu – przed nim gromadzą się wierni, zaś za niego wchodzi tylko duchowny. Schowany pod wieżą babiniec posiada czasami dobudowany przedsionek – tzw. kruchtę. Oprócz tego z boku dobudowane są malutkie zakrystie. Prawie wszystkie cerkwie Łemkowszczyzny posiadały konstrukcję zrębową, z dominującą, najszerszą nawą. Nad drewnianymi konstrukcjami zawsze góruje dwuspadowy dach z 3 - 4 wieżyczkami zwieńczonymi cebulastymi hełmami i tzw. ruskimi krzyżami - z dodatkową poprzeczką pochyłą. Budując cerkiew starano się ją zorientować - ustawić tak, aby sanktuarium zwrócone było na wschód.

[madohora]

Cała Łemkowszczyzna usiana jest gęsto kamiennymi krzyżami i kapliczkami. Zazwyczaj poświęcone są ukrzyżowaniu, Świętej Rodzinie lub św. Mikołajowi. Najstarsze zachowane kapliczki sięgają lat 60-tych XIX wieku. Wykonane głównie z ogólno dostępnego kamienia wciąż niszczeją rozsypując się wraz z rozpadem łemkowskiej społeczności.

[madohora]

W latach międzywojennych, po rozpadzie Austro – Węgier zaczęły wyodrębniać się nowe państwa. Łemkowie mieli zostać podzieleni granicą między Polską, a Słowacją. Oznaczało to izolację od reszty rodaków, a także uniemożliwiało wędrówki na sezonowe prace, czy handel na Węgrzech. Łemkowie zaczęli dążyć ku zjednoczeniu terenów przez siebie zasiedlanych. Pod koniec utworzono we Florynce Ruską Narodową Republikę Łemków. W trakcie jej kilkunastomiesięcznej działalności powołano premiera i ministrów rolnictwa, spraw wewnętrznych i zagranicznych. Najaktywniejsi działacze nie potrafili się jednak porozumieć – przeciw dążeniu do utworzenia niepodzielonej, autonomicznej Łemkowszczyzny protestowali zwolennicy przyłączenia jej do Związku Radzieckiego. Żadna z koncepcji się nie powiodła, zaś przywódców Republiki aresztowano (później jednak uniewinniono). Mimo poniesionej klęski Republika Łemkowska we Florynce stanowiła silny przejaw dążeń narodowościowych Łemków.

[madohora]

Lata powojenne będące dla Polaków czasem odbudowy państwa i nadzieli na lepszą przyszłość, dla Łemków stały się czasem największych tragedii. Przymusowe wysiedlenia rozpoczęły się w roku 1945, kiedy 60% Łemków przeniesiono na tereny radzieckiej Ukrainy. Pozostałą część zesłano w 1947 r. na ziemie poniemieckie i opustoszałe tereny Polski północnej. Oznaczało to zagładę całej krainy etnicznej, której mieszkańcy przez lata kształtowali własną świadomość narodową. Tak bezwzględne działania wysiedleńcze miały swoje bezpośrednie powiązania z powojenną polityką komunistycznej Polski. Planowano bowiem stworzenie jednorodnego etnicznie i kulturowo państwa, w którym nie przewidywano miejsca dla mniejszości narodowych. Pierwotnie wysiedlania na tereny Ukrainy odbywał się na mocy umowy o wymianie ludności z terenów przygranicznych, którą Polska zawarła ze Związkiem Radzieckim. Łemkowie deklarujący lojalność wobec państwa polskiego pozostali nietknięci, ale tylko do roku 1947. Tak oto w państwie Polskim pozostali nieliczni Łemkowie rozrzuceni na zachodzie i północy kraju, najdalej jak tylko można ich było wysłać od ukochanych gór.

[madohora]

Podstawową część słownictwa łemkowskiego stanowią bez wątpienia wyrazy wspólne całemu obszarowi języka ukraińskiego, bądź też dialektyzmy zachodnioukraińskie[45]. W pozostałej części słownictwa gwar łemkowskich uderza jednak obfitość zapożyczeń polskich i słowackich, które dotyczą niemal wszystkich dziedzin. Gwary słowackie pośredniczyły dodatkowo w przejmowaniu wyrazów węgierskich. Zapożyczenia rumuńskie, związane głównie z terminologią pasterską, mogły zostać przejęte bezpośrednio od Wołochów, a część dotarła za pośrednictwem sąsiednich gwar ukraińskich. Wiele charakterystycznych wyrazów z gwar łemkowskich występuje nie tylko na Łemkowszczyźnie, ale i w całych Beskidach oraz na Podtatrzu (co świadczy o szerokich wpływach migracji rusko-wołoskich oraz intensywnych kontaktach całego tego obszaru z gwarami słowackimi)

[madohora]

W latach 90. poczyniono próby stworzenia języka literackiego i kodyfikacji mowy łemkowskiej w dwóch wariantach: północnym (w Polsce) i południowym (na Słowacji). Poprzez nazwę „język łemkowsko-rusiński” kodyfikatorzy umieszczają go w szerszej przestrzeni ponadregionalnej, definiując go jednocześnie jako jedną z wersji języka rusińskiego (obok tych używanych na Słowacji, Ukrainie czy w Serbii)

[madohora]

W spisie powszechnym z 2002 używanie języka łemkowskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 5605 obywateli polskich, w tym 2914 w województwie dolnośląskim, 1780 w województwie małopolskim, 682 w województwie lubuskim oraz 131 w województwie podkarpackim[50]. W spisie powszechnym z 2011 używanie języka łemkowskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 6279 osób (w tym dla 1380 osób był to jedyny język używany w kontaktach domowych). Równocześnie język łemkowski został zadeklarowany jako ojczysty przez 4454 osoby

[madohora]

W 1691 roku prawosławny biskup przemyski Innocenty Winnicki przystąpił do unii brzeskiej i rozpoczął trwający kilkadziesiąt lat proces szerzenia na Łemkowszczyźnie wpływów Kościoła greckokatolickiego, napotykający częsty opór z powodu przywiązania Łemków do dotychczasowej wiary

[madohora]

Nieufność części Łemków w stosunku do Kościoła greckokatolickiego wzmocniła się po osadzeniu przedstawicieli orientacji staroruskiej i rusofilskiej w obozie w Talerhofie. Represjonowani działacze zaczęli propagować ideę powrotu do prawosławia jako szansę na zachowanie swej odrębności. Wspomnienia Talerhofu oraz prześladowań z czasów I wojny światowej (zwłaszcza rozstrzelanie Maksyma Sandowicza we wrześniu 1914) stały się elementem integrującym społeczność łemkowską oraz czynnikiem wiążącym ją z prawosławiem

[madohora]

Utwierdzeniu się prawosławia sprzyjała rodząca się legenda księdza Maksyma Sandowicza i wspominanie jego męczeńskiej śmierci, a także uroczyste obchodzenie wydarzeń, związanych z martyrologią czasów I wojny światowe

[madohora]

Nauczanie języka łemkowskiego w szkołach w powojennej Polsce rozpoczęło się dopiero w 1991. Pierwsze lekcje zorganizowano wówczas w Uściu Gorlickim z inicjatywy Mirosławy Chomiak
W Polsce nie powstały szkoły z łemkowskim językiem wykładowym, a nieliczne miejsca jego nauczania są niewystarczające dla podtrzymania międzygeneracyjnego przekazu tego języka

[madohora]

W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Łemkowie nie posiadali własnej organizacji. Część zaangażowała się w tworzenie powołanego w 1956 Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, w którym przez krótki okres istniała sekcja łemkowska (rozwiązana w 1963). Grupa Łemków niezadowolonych z ukraińskiej dominacji w UTSK zaczęła szybko odsuwać się od tej organizacji. Niemniej jednak działalność UTSK wśród Łemków przyniosła pewne sukcesy z punktu widzenia zwolenników ukraińskiej tożsamości narodowej – pojawiła się zauważalna liczba młodzieży łemkowskiej (studentów i uczniów szkół średnich, zwłaszcza absolwentów „liceum ukraińskiego” w Legnicy) popierającej ukraińskie idee narodowe

[madohora]

Do innych łemkowskich organizacji należą:

Stowarzyszenie „Ruska Bursa” w Gorlicach – zarejestrowane w 1991 w Nowym Sączu. Prowadzi działalność kulturalno-oświatową w swym ośrodku w Gorlicach (m.in. kursy języka łemkowskiego dla dorosłych i młodzieży). Wydaje pismo naukowe „Rocznik Ruskiej Bursy”. W czerwcu 2011 organizacja uruchomiła radio internetowe lem.fm.
Towarzystwo na rzecz Rozwoju Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej – organizacja zarejestrowana w 1995, prowadzi Muzeum-Skansen Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej (jedna z najstarszych łemkowskich instytucji, działająca od 1968), podejmuje działania na rzecz rozwoju skansenu.
Stowarzyszenie Młodzieży Łemkowskiej „Czuha” – powstało w czerwcu 2007. Stało się znane dzięki zainicjowaniu konsultacji społecznych w sprawie wprowadzenia łemkowskich nazw miejscowości w gminach Ropa, Sękowa i Uście Gorlickie. Dwujęzyczne napisy pojawiły się najpierw w Bielance, a w 2012 uzyskały je wsie w gminie Uście Gorlickie.

[madohora]

II RP

Również w II RP Łemkowszczyzna była terenem zmagań między koncepcją „starorusińską” a narodowymi organizacjami ukraińskimi, które poświęcały wiele zabiegów by ostatecznie zdobyć Łemkowszczyznę dla ruchu ukraińskiego.

Wśród ugrupowań prorosyjskich i staroruskich, które wyrosły z programu politycznego moskwofilów i starorusinów galicyjskich, na międzywojenną Łemkowszczyznę oddziaływały:

Russka Narodna Organizacija (1923–1928),
Russka Selańska Organizacija,
Ruska Agrarna Partia (1928–1931),
Ruska Agrarna Organizacija (1931–1939),
Związek Łemkowski (Łemko-Sojuz; 1933–1939).

Wpływy ukraińskie rozwijało na Łemkowszczyźnie od połowy lat 20. Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne (UNDO) oraz Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna. UNDO zarzucało rządowi polskiemu dążenie do rozbicia jednolitej etnicznie ludności ukraińskiej na odrębne grupy terytorialne i wyrażało sprzeciw odnośnie do propagowania przez rząd zróżnicowania narodowego między Ukraińcami, a takimi społecznościami jak Łemkowie, Bojkowie czy Huculi. Świadome osłabianie i dzielenie Ukraińców widziano również w takich przedsięwzięciach, jak stworzenie Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny, ograniczanie rozwoju instytucji ukraińskich, eliminowanie języka ukraińskiego ze szkół na Łemkowszczyźnie

Jawna proukraińska działalność polityczna przysyłanych przez kurię przemyską greckokatolickich księży-Ukraińców spotkała się z gwałtownym oporem w wielu miejscowościach Łemkowszczyzny i doprowadziła do „wojny religijnej w górach”, w czasie której Łemkowie masowo powracali do prawosławia, które wyznawali przed unią brzeską. W pierwszej połowie lat 30. rząd polski, wykorzystując wewnętrzne konflikty religijne wśród Łemków, poparł projekt utworzenia Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny – greckokatolickiej prowincji kościelnej, ideologiczną podbudowę której nadali działacze „staroruscy”. Przeciwni istnieniu nowej prowincji byli zwłaszcza działacze Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego, którzy uznali ten projekt za polityczny i skierowany przeciwko jedności ukraińskiej

[madohora]

To tutaj praktykował jeden z twórców polskiej balneologii, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego – Józef Dietl, to tutaj w XIX stuleciu bywali najwięksi polscy pisarze, malarze i poeci, to właśnie Krynica stała się najmodniejszym kurortem uzdrowiskowym wśród elit Polski międzywojennej.

[madohora]

Miasto położone jest w Beskidzie Sądeckim, w dolinie potoku Kryniczanka i jego dopływów. Krynicę otaczają wzgórza Góry Parkowej, Krzyżowej, Jasiennika.
Miasto podzielone jest na 7 osiedli: Krynica Centrum, Krynica Dolna, Piłsudskiego, Pułaskiego, Tysiąclecia, Źródlane i Czarny Potok

[madohora]

Wieś założona w 1547 r. przez Danka z Miastka (obecnie Tylicz) jako Krzenycze. Od początku istnienia do pierwszego rozbioru wchodziła w skład tzw. Kresu Muszyńskiego należącego do biskupów krakowskich. W 1783 r. Krynicę wraz z całymi dobrami muszyńskimi przejął skarb austriacki, który wkrótce wysłał tu krajowego radcę górniczego, profesora uniwersytetu lwowskiego Baltazara Hacqueta celem zbadania i oceny krynickich źródeł. Jego pozytywna opinia legła u podstaw późniejszego rozwoju krynickiego zdrojowiska.

[madohora]

Dr Ebers zaprosił w 1909 r. do Krynicy ze Lwowa geologa Rudolfa Zubera, który stał się kolejną ikoną Krynicy. W wyniku głębokich na 810 m wierceń odkrył wodę, jedną z najsilniejszych w Europie szczaw alkaicznych, zwaną od jego nazwiska Wodą Zuber.

[madohora]

Poza istniejącą już koleją ziemno-linową z 1937 r. na Górę Parkową w 1997 r. uruchomiono kolejkę gondolową na Jaworzynę (1114 m n.p.m.), która może przewieźć 1200 osób na godzinę. Dzięki tej inwestycji Krynica-Zdrój stała się dużym ośrodkiem narciarskim.

[madohora]

W 1800 r. krynickie źródła przeszły na własność rządu austriackiego, pod zarząd komunalny dóbr muszyńskich, który nie mogąc znaleźć dzierżawcy postanowił poprowadzić zdrojowisko we własnym zakresie. W tym celu wzniesiony został w 1805 r. drugi, większy dom mieszkalny oraz wybudowano pierwszych 9 kabin kąpielowych. W tym roku Krynica zanotowała pobyt 180 gości. W 1806 r. wybudowano pierwszą drewnianą pijalnię wody mineralnej (istniejąca do dziś „Słotwinka”). Za rzeczywistą datę powstania krynickiego uzdrowiska należy jednak uznać 1807 r., kiedy to dr Jan Nennel został mianowany pierwszym lekarzem uzdrowiskowym.

[madohora]

W 1901 r. w Krynicy przebywało już ponad 6 tys. kuracjuszy i liczba ich corocznie rosła, przekraczając dziesięć lat później 10 tys. W związku z koniecznością pozyskania większej ilości wód do kąpieli od 1911 r. poszukiwania nowych źródeł wód mineralnych w Krynicy prowadził geolog Rudolf Zuber, profesor Uniwersytetu Lwowskiego. Zakończyły się one sukcesem w 1914 r. przez dowiercenie się w szybie „Zuber I” do szczawy alkalicznej o największym znanym wówczas stężeniu.

[madohora]

Po zakończeniu I wojny kontynuowano w Krynicy poszukiwania kolejnych źródeł, uzyskując m.in. w odwiercie nr 11 („Zuber II”) na głębokości 952 m wielkie złoża suchego dwutlenku węgla, zastosowanego do suchych kąpieli gazowych. Z nowych szybów ujęto źródła „Jan” i „Słotwinka”. Rozbudowano krytą pijalnię z urządzeniami do podgrzewania wód, doprowadzanych do niej rurociągami.

[madohora]

Krynica-Zdrój jest obecnie dużym ośrodkiem lecznictwa uzdrowiskowego i sanatoryjnego. Leczy się tu choroby układu trawiennego i moczowego, układu krążenia i przemiany materii. W mieście znajdują się sanatoria i szpitale uzdrowiskowe, a także odwierty, pijalnie i rozlewnie wód mineralnych i leczniczych:

zdrój Główny
zdrój Jan
zdrój Józef
zdrój Karol (nie istnieje)
zdrój Mieczysław
zdrój Słotwinka
zdrój Tadeusz
zdrój Zuber.

[madohora]

Na tyłach tego domu, w sąsiedztwie potoku Kryniczanki przy Bulwarach Dietla, wzniesione zostały wille. To szereg jednych z najstarszych zachowanych – często drewnianych zabudowań willowych dla kuracjuszy przy wizytowej arterii miasta. „Biała Róża” z 1856 r., „Biały Orzeł” z 1857 r., „Kosynier”, „Wisła” i „Węgierska Korona” z 1880 r., „Witoldówka”, „Małopolanka” z 1898 r. W jednej z nich, o nazwie „Romanówka”, od 1995 r. mieści się Muzeum Nikifora, właściwie Epifaniusza Drowniaka (1895–1968), krynickiego malarza prymitywisty, pochodzenia łemkowskiego o światowej sławie, nazywanego również Matejką Krynicy

[madohora]

[madohora]

Krynica-Zdrój to ośrodek turystyczny. Leży na terenie Popradzkiego Parku Krajobrazowego, stanowi bazę wypadową w okoliczne góry.

Miasto jest jednym z największych polskich ośrodków sportów zimowych. Narciarstwo uprawiać można na stokach w Krynicy-Słotwinach i na Jaworzynie (1114 m n.p.m.), gdzie funkcjonuje stacja narciarska. Blisko jest też ośrodek Dwie Doliny Muszyna – Wierchomla, gdzie mieści się najdłuższy w Polsce wyciąg krzesełkowy, a od 2008 r. atrakcją jest połączenie Wierchomli i Muszyny systemem 10 wyciągów narciarskich. W ostatnich latach powstał projekt połączenia systemem wyciągów całej okolicy – siedmiu dolin, czyli terenu od Wierchomli Małej, poprzez Krynicę aż do Doliny Roztoki.

Krynica-Zdrój ma długie tradycje uprawiania hokeja na lodzie – od 1928 r. istnieje tu klub KTH Krynica (Krynickie Towarzystwo Hokejowe). Odbywają się międzynarodowe turnieje EIHC. W 1931 r. rozegrane zostały tutaj Mistrzostwa Świata w tej dyscyplinie sportu – były one jednocześnie mistrzostwami Europy. W championacie światowym zwyciężyła Kanada, która była reprezentowana przez drużynę Uniwersytetu Manitoba, a reprezentacja Polski zajęła czwarte miejsce. W klasyfikacji Mistrzostw Europy najlepsza okazała się Austria (3 miejsce w Mistrzostwach Świata), a Polska zdobyła tytuł wicemistrzowski.

Krynica-Zdrój jest kolebką polskiego saneczkarstwa. Pierwsza sekcja saneczkarska powstała w 1909 r. przy Klubie Sportowym Makabi. Na wybudowanym w 1929 r., nieistniejącym już torze na Górze Parkowej (742 m n.p.m.) rozegrane zostały pierwsze Mistrzostwa Polski (1930 r.), Mistrzostwa Europy (1935 r.) oraz dwukrotnie (w 1958 i 1962 r.) Mistrzostwa Świata w saneczkarstwie. Ostatnią wielką imprezą były Mistrzostwa Europy Juniorów (1979 r.). W 2008 r. rozpoczęto budowę sztucznie mrożonego toru saneczkowo-bobslejowo-skeletonowego. Całkowita planowana długość toru to 1709 m, a długość od startu do mety będzie wynosić 1613 m. Będzie to trzeci pod względem długości tor na świecie po torach w Nagano i St. Moritz. Maksymalną prędkość, jaką rozwiną na nim zawodnicy, szacuje się na 135 km/h. Strefa hamowania to 300 m. Tor będzie spełniał wszystkie wymogi dotyczące organizacji imprez międzynarodowych. Działania przeciwników budowy toru spowodowały wstrzymanie prac.

Jeszcze po II wojnie światowej w Krynicy istniały dwie skocznie narciarskie. Uprawia się tutaj również kolarstwo górskie, curling, boks (mistrzem świata federacji IBC jest Paweł Kołodziej), kick-boxing, karate, taekwondo, snowboard, narciarstwo alpejskie, short-track, saneczkarstwo, piłkę nożną. Organizowane są turnieje szachowe. W 2001 r. w Krynicy rozegrano kilka konkurencji Uniwersjady w m. W Krynicy-Zdroju swoją siedzibę ma jedna z siedmiu regionalnych grup ratownictwa górskiego – Krynicka Grupa GOPR.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Tu Konfederaci barscy w latach 1769–1772 mieli swój obóz i siedzibę dowódcy Kazimierza Pułaskiego oraz byli wspierani przez miejscową ludność. Do roku 1947 wieś była zamieszkiwana przez Łemków, którzy zostali przymusowo wysiedleni. We wsi stoi była cerkiew greckokatolicka pw. św. Łukasza Ewangelisty, obecnie pełniąca funkcję kościoła rzymskokatolickiego. Do lat 60. XX wieku we wsi stała drewniana cerkiew prawosławna, która została zniszczona i rozebrana. Obecnie we wsi zamieszkuje kilka rodzin łemkowskich. W 2012 roku postawiono z inicjatywy byłych mieszkańców wsi i ich potomków pomnik na obecnym cmentarzu, na którym chowano do 1947 roku, przodków wygnanych Rusinów (Łemków). Za rzeką naprzeciwko cerkwi znajduje się stary cmentarz, na którym zachowało się kilka nagrobków. Chowano na nim zmarłych do 1928 roku, czyli daty powrotu całej ludności wsi do prawosławia, wraz ze swoim proboszczem ks. Dymitrem Chylakiem.

[madohora]

Cerkiew św. Łukasza w Izbach – dawna cerkiew greckokatolicka, wzniesiona w 1888, w znajdująca się w Izbach.
Od 1948 użytkowana przez kościół rzymskokatolicki, obecnie jako kościół filialny pw. św. Łukasza parafii w Banicy.
Cerkiew wpisano na listę zabytków w 1994.

[madohora]

Tylicz położony jest 6 km na wschód od Krynicy, u zbiegu rzeki Muszynka (Tyliczanka) i uchodzącego do niej potoku Mochnaczka. Znajduje się na granicy dwóch mezoregionów: Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego. Wieś leży przy drodze krajowej 75. W pobliżu znajduje się nieistniejące już przejście graniczne Muszynka-Kurov ze Słowacją na Przełęczy Tylickiej (683 m n.p.m.).

[madohora]

30 lipca 1391 – przekazanie przez króla Władysława Jagiełłę prawa własności biskupom krakowskim, włączenie do Kresu Muszyńskiego (Miastko alias Novum Oppidum).

[madohora]

1769–1770 – miejsce stacjonowania konfederatów barskich.

[madohora]

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Tylicz”

[madohora]

1966 – uroczyste obchody 600-lecia Tylicza.

[madohora]

1992 – budowa rozlewni wód mineralnych Multi Vita

[madohora]

Dawna cerkiew greckokatolicka z 1743 roku, pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana pełni obecnie funkcję kościoła cmentarnego. Zachowane wyposażenie cerkiewne.

[madohora]

szlak turystyczny czarny Kopiec Pułaskiego (Krynica-Zdrój) – Huzary (864 m n.p.m.) – Tylicz

[madohora]

TYLICZ ROK OK. 1913

[madohora]

Cerkiew w Tyliczu jest cerkwią łemkowską, trójdzielną. Ponad przedsionkiem wznosi się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, z drewnianym hełmem i kutym krzyżem. Znacznie mniejsze hełmy znajdują się ponad nawą i nad prezbiterium. Po obydwu stronach nawy cerkwi zlokalizowane zostały dwie kaplice boczne. Podobna konstrukcja występuje jedynie w świątyni w Miliku. Nawę pokrywa dach namiotowy, zaś prezbiterium - kalenicowy.

[madohora]

[madohora]

Na głazie od strony południowej znajduje się płaskorzeźba z herbem Tylicza, pod którym wyryty jest majuskułą napis: 650 - LECIE - TYLICZA.

[madohora]

Wykonawcą płaskorzeźb był Paweł Zięba, artysta rzeźbiarz z Łużnej. Tablica została ufundowana przez właściciela Grupy Kapitałowej Multico, Zbigniewa Jakubasa, a odlana w przedsiębiorstwie Newag w Nowym Sączu.

[madohora]

Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wieku[1]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

[madohora]

Nad wsią, w stronę granicy ze Słowacją znajdują się Okopy konfederatów barskich, gdzie utworzono krajobrazowy rezerwat przyrody

[madohora]

1947 – wysiedlenie Łemków

[madohora]

Cerkiew w Muszynce jest cerkwią łemkowską, trójdzielną. Ponad przedsionkiem wznosi się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, z drewnianym hełmem i kutym krzyżem. Poniżej dachu wieży znajduje się rząd półkolistych okienek. Mniejszych rozmiarów hełmy znajdują się nad nawą i trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Jest ono przykryte dachem kalenicowym, podczas gdy nad nawą wznosi się dach namiotowy. Cały dach świątyni jest kryty blachą.

[madohora]

STACJA KOLEJOWA W KRYNICY

[madohora]

Muszyna położona jest na wysokości około 450 m n.p.m. w dolinie rzeki Poprad i dwóch jej dopływów: potoków Szczawnik i Muszynka. Główna część miejscowości znajduje się na prawym brzegu Popradu, niewielka część zwana Zapopradziem znajduje się w jego zakolu na lewym brzegu. Muszyna znajduje się w odległości ok. 5 km od granicy ze Słowacją oraz w odległości około 11 km od Krynicy-Zdroju. Pod względem geograficznym znajduje się w trzech mezoregionach: Beskid Sądecki, Góry Leluchowskie i Góry Lubowelskie

[madohora]

W 1288 miejscowość zostaje zapisana w testamencie przez Wysza, scholastyka kapituły krakowskiej, biskupom krakowskim. W XIV w. król Władysław Łokietek na skutek zatargu z biskupem Muskatą przyłączył te ziemie do królewszczyzny. Przez następnych 80 lat posiadali je kolejni władcy Polski. Muszyna prawa miejskie otrzymała w 1356 od Kazimierza Wielkiego.

[madohora]

W okolicach Muszyny działali podczas powstania konfederaci barscy. Po śmierci marszałka konfederatów Jakuba Bronickiego, 17 kwietnia 1769 w Muszynie wybrano Ignacego Potockiego, starostę kaniowskiego, Marszałkiem Konfederacji Ziemi Sanockiej. Po przejściu jego z marszałkostwa sanockiego na marszałka lwowskiego, na sejmiku w Sanoku 13 listopada 1769. Marszałkiem Konfederacji Ziemi Sanockiej wybrano Filipa Radzimińskiego – starostę dmitrowskiego

[madohora]

[madohora]

szlak turystyczny zielony Muszyna – Złockie – Jaworzyna (1114 m n.p.m.) – Krynica-Zdrój – Huzary (864 m n.p.m.) – Mochnaczka Niżna – Lackowa (997 m n.p.m.) – Wysowa-Zdrój (Szlak Wincentego Pola)
szlak turystyczny żółty Muszynka – Rezerwat przyrody Okopy Konfederackie – Wojkowa – Muszyna – Szczawnik – Pusta Wielka (1061 m n.p.m.) – Żegiestów
szlak rowerowy niebieski turystyczna Pętla Muszyńska

[madohora]

Ruiny, pozostałości wieży i muru tarczowego, znajdują się na szczycie stromej góry o wysokości 527 m n.p.m., nazywanej Baszta lub Zamczysko; jest ona częścią pasma Koziejówki i wznosi się na prawym brzegu Popradu między wpadającymi do niego potokami Muszynką i Szczawnikiem. W opracowaniach dotyczących Muszyny pojawiają się rozbieżne informacje na temat czasu powstania zamku na górze Baszta; niektóre opracowania podają, że zamek ten powstał według tradycji w 1301 roku z fundacji królewskiej; inne, że na przełomie XV i XVI wieku, po zburzeniu najstarszej warowni znajdującej się w Muszynie w wyniku najazdu Macieja Korwina i Tomasza Tarczy z Lipian w 1474 roku[3]. Opracowania na temat zamku zawierają również rozbieżne informacje na temat miejsca, gdzie znajdowała się ta najstarsza warownia; niektóre źródła wskazują na szczyt góry Baszta], inne na najwyższy szczyt Pasma Koziejówka (636 m n.p.m.). Przypuszczalnie starsza warownia poprzedzająca istniejące ruiny wznosiła się na wzgórzu sąsiadującym z ruinami zamku.

[madohora]

Północną część zamku zajmowała czworoboczna wieża o grubych murach, wsparta skarpami. Dziedziniec, na którym znajdowała się głęboka studnia wykuta w skale, miał kształt zbliżony do prostokąta, od wschodu zamykał go budynek mieszkalny podzielony na dwie części. Strony południowej zamku bronił podwójny mur z wąskim, wydłużonym dziedzińczykiem wewnętrznym. W opracowaniach pojawia się informacja, że mury zamku na górze Baszta wskazują na najdawniejszy sposób budowy, tzw. mauergusswerk, składający się z kamieni obrobionych tylko z jednej strony, rumowiska i wapna; w drugiej połowie XIX wieku, gdy ruiny były lepiej zachowane, w grubym murze wieży widoczny był niezgrabny komin, utworzony przez obmurowywanie coraz wyżej podciąganego okrągłego pniaka o grubości 15 cali
Ruiny zamku w Muszynie są tematem rysunków Macieja Bogusza Stęczyńskiego oraz Napoleona Ordy; dokumentują one stan zachowania zabytku w połowie XIX wieku. Według niektórych opracowań wieża zamku zachowała się do 1908 roku

[madohora]

[madohora]

W 1391 roku król Władysław Jagiełło miał nadać biskupom krakowskim i włączyć do Państwa Muszyńskiego pobliski Tylicz (wówczas Miastko); rzekomy dokument Jagiełły zawierający to nadanie uznawany jest za XVI-wieczny falsyfikat

[madohora]

W 1958 roku w Muszynie otwarto Muzeum Regionalne PTTK Państwa Muszyńskiego; posiada ono przeszło 2000 eksponatów, w tym podróżny sepet biskupi z XVI wieku; na jego zewnętrznej ściance namalowano wizerunek Świętej Rodziny, a na wieku od wewnątrz herb Pomian i insygnia biskupie (do motywu insygniów biskupich nawiązuje również herb Muszyny). W 2010 roku podjęto przebudowę budynku muzeum

[madohora]

Siły zbrojne Państwa Muszyńskiego

Naczelnym dowódcą wojskowym na terytorium latyfundium był starosta muszyński; do pomocy miał on przybranych rotmistrza i poruczników.
Harnicy

Główną część sił zbrojnych Państwa Muszyńskiego tworzyła piechota, tzw. harnicy, w liczbie od 200 (w czasie pokoju) do 600 (w czasie wojny). Muszyńscy harnicy uczestniczyli m.in. w obronie Krakowa (1655), Sandomierza i Nowego Sącza w czasie potopu szwedzkiego, a także w bitwie pod Wiedniem w 1683 roku (pod wodzą hetmana Stanisława Jana Jabłonowskiego, który zimował w Muszynie, wracając spod Wiednia do Polski).
Dragonia biskupia

Państwo Muszyńskie dysponowało również jazdą – dragonią biskupią; służyli w niej wyłącznie sołtysi. Oddział dragonów muszyńskich w sile 200 ludzi uczestniczył w oswobodzeniu Nowego Sącza od Szwedów 13 grudnia 1655 roku.
Pospolite ruszenie
Wszyscy mężczyźni zdolni do noszenia broni mieszkający na terenie latyfundium mieli obowiązek posiadania rynsztunku wojskowego i uczestniczyli w comiesięcznych musztrach pod nadzorem starosty; brali w nich udział na zmianę coraz to nowi kmiecie, dzięki czemu do wojny przygotowani byli wszyscy mieszkańcy Państwa Muszyńskiego.

[madohora]

Cmentarz żydowski w Muszynie – został założony w XIX wieku i zajmuje powierzchnię 0,3 ha, na której zachowało się około osiemdziesięciu nagrobków. Znajduje się w pobliżu ul. Ogrodowej. Nekropolia dzieli się na część starszą (na lewo od bramy) i nowszą (po prawej stronie bramy). Większość inskrypcji jest w języku hebrajskim.

[madohora]

Obiekt jako kwatera na cmentarzu parafialnym rozplanowany na planie wydłużonego prostokąta. Na osi wejścia wbudowana w mur ogrodzenia wschodniego pomnikowa kamienna ściana w formie kapliczki. Cmentarz jest w dobrym stanie.
Na cmentarzu w 2 mogiłach zbiorowych i 1 grobie pojedynczym pochowano 22 żołnierzy austro-węgierskich poległych w listopadzie i grudniu 1914

[madohora]

.

[madohora]

Muszyna Zdrój - przystanek kolejowy w Muszynie, w województwie małopolskim, w Polsce.
W roku 2017 przystanek obsługiwał 0–9 pasażerów na dobę

[madohora]

Pijalnia "Antoni"

W uzdrowiskowej dzielnicy Muszyny — Zapopradziu — przy Alei Zdrojowej, znajduje się pijalnia wody Antoni. To jeden z najstarszy muszyńskich zdrojów. Do pijalni doprowadzona jest woda z odwiertu o głębokości 120 m, pochodzącego z 1929 r.

[madohora]

Największa w Polsce mofeta (pomnik przyrody)

To miejsce zimnej (poniżej 100oC) ekshalacji wulkanicznej złożonej głównie z dwutlenku węgla. Ten wyjątkowy pomnik przyrody nieożywionej, nazwany na cześć Prof. Henryka Świdzińskiego, jest największą i najbardziej efektowną mofetą w Polsce, a także jedną z nielicznych w Europie. W kilku punktach, na powierzchni około 25 m2, ze zmienną częstotliwością wydobywają się nieustannie różnej wielkości bąble CO2. Z tego też względu miejscowi ludzie powiadają, że jest to miejsce, w którym widać, jak oddycha diabeł.

[madohora]

Ogrody Sensoryczne

Największe w kraju Ogrody Sensoryczne, nazywane również ogrodami zmysłów, cieszą oko różnorodnością pięknych roślin, jak również rozkoszują nasze zmysły owocami z krzewów i drzewek owocowych takich jak: czereśnia, jabłoń, malina, aronia. W ogrodach można aktywnie spędzić czas ćwicząc na przeróżnych sprzętach (które są także przystosowane dla osób starszych) podziwiając jednocześnie przepiękną panoramę okolicy. Przy dobrej widoczności, z wieży widokowej zobaczyć można słowackie Tatry. Ogrody sensoryczne są szczególnym miejscem dla nowożeńców, którzy mogą tu zasadzić swoje drzewko miłości - symbol szczęścia.

[madohora]

Cerkiew pw. św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku - to najstarsza cerkiew w południowej Polsce, która w 2013 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Powstała w 1600 r. Parafię greckokatolicką uposażył w roku 1637 biskup J. Zadzik. Na skutek zagrożenia powodziowego, została przeniesiona w roku 1814 na obecne miejsce i częściowo przebudowana. W tym okresie powstało nowe prezbiterium, stare natomiast zamieniono na zakrystię. W 1878 r. dobudowano główną wieżę o konstrukcji słupowej. Cerkiew została odnowiona w 1965 roku.
Jest to budynek drewniany o konstrukcji zrębowej, trójdzielny, jednonawowy. Nad nawą kopuła namiotowa łamana trzykrotnie, w prezbiterium strop z fasetą, w zakrystii sklepienie kolebkowe. Elewacja zewnętrzna i dach pokryty gontem. Całość wieńczą trzy baniaste wieżyczki z pozornymi latarniami. Wystrój cerkwi jest niezwykle bogaty. Zachowały się tutaj najbardziej cenne zabytki sztuki sakralnej w regionie byłego "klucza muszyńskiego".

Warto obejrzeć polichromię figuralną z 1637 roku, a także barokowy ołtarz główny z ikoną "Matki Bożej z Dzieciątkiem" z XVII wieku, oraz ikonostas będący tłem do ołtarza. Unikatową wartość mają również pozostałe ikony umieszczone na bocznych ołtarzach, rokokowa ambona z 1700 roku, oraz dzwon z 1615 roku. Cerkiew od 1951 roku jest rzymskokatolickim kościołem. Parafię erygował w roku 1951 ks. biskup J. Stępa. W 1965 roku cerkiew poddana została renowacji.

[madohora]

Muszyna Letnisko podgórskie i zdrojowisko, stacja kolejowa i poczta w miejscu. Okolica górzysta, malownicza, pokryta lasami szpil kowymi w dolinie rzek Popradu i Muszynki. Klimat łagodny, bez wiatrów. Muszyna ma 6 źródeł szczawy żelazisto-alkalicznej. Wody muszyńskie są eksportowane we flaszkach po całej Pol sce jako woda lecznicza w stanach anemicznych i w niektórych chorobach żołądkowych. — Muszyna jest wskazana dla rekon walescentów, dla osób wycieńczonych pracą, zimą zaś dla roz maitych sportów zimowych. Pensjonaty, wille i mieszkania w domkach prywatnych. Sanatorjum Złotego Krzyża dla urzędni ków państwowych. Wycieczki na pobliską Jaworzynę 1140 m., do Żegiestowa i Krynicy (10 km); można tam *też korzystać z kąpieli mineralnych i borowinowych. Dojazd jak do Krynicy

[madohora]

Pewien pan w Krynicy
Z nikim się nie liczy
Z sąsiadem gra w brydża
Lecz innych poniża
Dlaczego. Na ten temat milczy.

[madohora]

Pewna pani z Krynicy
Z mężem się nie liczy
Ciągle coś od niego chce
Bo on wszystko robi źle
A mąż krzywo patrzy i milczy

[balzack]

Fajnie ini trocha daleko...

[madohora]

[madohora]

Krynica Górska

Nie wiem czy w jednym słowie zawrę wszystko
Krynica Górska to jest uzdrowisko
Na deptaku jest pijalnia wód pod palmami
Tam się można spotkać z kuracjuszami
Mnie jednak nie bawią takie klimaty
Więc ja tych panów spisuję na straty
Ja naszą wycieczkę zacznę od cmentarza
Podobno tam się kultura narodów wyraża
Dlaczego ja was tam zapraszam? Wiosna to dobra pora
Bo tam na cmentarzu jest grób Nikifora
Nikifor za życia jako kaleka wyśmiewany
A dzisiaj jego obraz jest rozchwytywany
Za życia nikt się z nim za bardzo nie liczył
Chociaż sam mówił, że on jest Matejko z Krynicy
Kiedyś człowiek dla innych za mały
O Nikiforze dziś filmy już powstały
Na głównym deptaku jest dom gdzie ganek drewniany
Tam jest Muzeum Krynickie schowane
We wrześniu jest jeszcze tydzień kultury
Trwa wówczas festiwal Jana Kiepury
A za pijalnią ulicą Zdrojową
Można wejść lub wjechać na Górę Parkową
A jak was centrum trochę znuży
Można się przejść na spacer dłuższy
Tam na końcu ulicy przycupnęła cerkiew
Z dala już słychać diuków śpiew
Jak ktoś tak jak ja muzykę czuje
Cerkiewny śpiew go zafascynuje
Słychać już nawet z daleka
Jak ktoś zawodzi a może narzeka
Wchodzisz do środka i wzrokiem wodzisz
A tam…jedna osoba na śpiewy przychodzi
Taka już jest cała Górska Krynica
Każdy coś dla siebie znajdzie na ulicach

[madohora]

Migracje zakończyły się na przełomie XV i XVI wieku. Wołosi przestali prowadzić wędrowniczy tryb życia i w dużej mierze osiedlili się na stałe, by uprawiać ziemię i zajmować się hodowlą zwierząt. Największy rozwój kultury łemkowskiej w Polsce datuje się na końcówkę XVI wieku, kiedy to powstawało wiele wsi i budowli charakterystycznych dla tej grupy etnicznej.

[madohora]

[madohora]

TYLICZ

[madohora]

Tylicz – wieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Krynica-Zdrój. Tylicz (Miastko) uzyskał lokację miejską przed 1325 rokiem, zdegradowany przed 1400 rokiem, ponowne nadanie praw miejskich w 1612 roku, degradacja przed 1934 rokiem[. Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wieku. W latach 1973–1976 istniała gmina Tylicz. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

[madohora]

Tylicz położony jest 6 km na wschód od Krynicy, u zbiegu rzeki Muszynka (Tyliczanka) i uchodzącego do niej potoku Mochnaczka. Znajduje się na granicy dwóch mezoregionów: Beskidu Sądeckiego i Beskidu Niskiego. Wieś leży przy drodze krajowej 75. W pobliżu znajduje się nieistniejące już przejście graniczne Muszynka-Kurov ze Słowacją na Przełęczy Tylickiej (683 m n.p.m.)

[madohora]

W XI-XIII wieku istnieje osada pod nazwą Ornawa na szlaku między Polską a Węgrami.
W 1336 – wieś królewska.
10 września 1363 nadanie praw miejskich przez króla Kazimierza Wielkiego.
30 lipca 1391 – przekazanie przez króla Władysława Jagiełłę prawa własności biskupom krakowskim, włączenie do Kresu Muszyńskiego (Miastko alias Novum Oppidum).
Październik 1410 – spalenie i zniszczenie Miastka przez wojska węgierskie pod dowództwem Ścibora ze Ściborzyc-wojewody siedmiogrodzkiego.
XVI w. – upadek miasta.
26 czerwca 1612 – biskup krakowski Piotr Tylicki ponownie nadaje prawa miejskie, od tej pory miejscowość nazywa się Tylicz. Dokument lokacyjny został wystawiony w Bodzentynie koło Kielc 26 lipca 1612 r. Biskup określił prawa i obowiązki mieszczan tylickich „na wzór miasta Muszyny”. Miasto otrzymuje prawo do cotygodniowego targu, czterech jarmarków rocznie oraz nowy herb.
1627 rok – biskup krakowski Marcin Szyszkowski wydaje przywilej dla Cechu Rzemiosła Wszelakiego w mieście Tyliczu.
1637 rok- parafia w Tyliczu zakłada w mieście szpital dla ubogich.
1662 rok – Tylicz liczy 352 mieszkańców. Większymi miastami w tym czasie były: Nowy Sącz 1325 mieszkańców, Stary Sącz 945 mieszkańców, Muszyna 541 mieszkańców, Nowy Targ 448 mieszkańców.
1769–1770 – miejsce stacjonowania konfederatów barskich.
12 kwietnia 1763 rok – Sąd Kryminalny Kresu Muszyńskiego wydał wyrok śmierci za czarowstwo i bałwochwalstwo na Orynie Pawliszance przez spalenie na stosie, na podstawie art. 63. Prawa Chełmińskiego . Wyrok wykonano na wzgórzu Szubienica.
1781 – włączenie do dóbr kameralnych (K.k. Muszyner Cameral Verwaltung). Napływ Żydów.
1900 – powstała Ochotnicza Straż Pożarna
1935 – utrata praw miejskich (według innych danych w 1914 lub 1930). Siedziba władz gminy zbiorowej.

[madohora]

W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka Straży Granicznej I linii „Tylicz”

1939 – oddziały Wojska Polskiego po 2 września 1939 r. stawiły silny opór grupie wozów pancernych armii słowackiej działających na rzecz armii niemieckiej. Słowacy zostali zmuszeni do wycofania się.
1955 – siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej (dla gromad: Tylicz, Mochnaczka Niżna, Muszynka).
1966 – uroczyste obchody 600-lecia Tylicza.
1973 – reaktywowanie gminy Tylicz.
1975 – włączenie do Gminy Uzdrowiskowej Krynica.
1992 – budowa rozlewni wód mineralnych Multi Vita
2004-2005 - założenie Parku Zdrojowego, budowa gimnazjum
27 marca 2007 – uroczyste nadanie imienia Jana Pawła II Gimnazjum w Tyliczu
30.03.2010 powstanie Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Tylicza

[madohora]

Przy rynku znajduje się drewniany kościół parafialny z 1612 roku pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła, zarejestrowany jako zabytek pierwszej klasy.

[madohora]

Dawna cerkiew greckokatolicka z 1743 roku, pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana pełni obecnie funkcję kościoła cmentarnego. Zachowane wyposażenie cerkiewne.

[madohora]

Pomnik Kazimierza Pułaskiego, upamiętniający również 650-lecie Tylicza.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

ZABUDOWANIA ŁEMKOWSKIE - TYLICZ LATA 80/90

zdjęcie pochodzi z mojego domowego archiwum

[madohora]

[madohora]

CERKIEW W TYLICZU

[madohora]

Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Tyliczu – dawna greckokatolicka cerkiew, zbudowana w 1743, znajdująca się w Tyliczu. Po 1947 przejęta przez kościół rzymskokatolicki. Obecnie użytkowana jako kaplica cmentarna parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tyliczu. Cerkiew wpisano na listę zabytków w 1964. Została włączona do małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej.

[madohora]

[madohora]

Cerkiew w Tyliczu jest cerkwią łemkowską, trójdzielną. Ponad przedsionkiem wznosi się wieża o konstrukcji słupowo-ramowej, z drewnianym hełmem i kutym krzyżem. Znacznie mniejsze hełmy znajdują się ponad nawą i nad prezbiterium. Po obydwu stronach nawy cerkwi zlokalizowane zostały dwie kaplice boczne. Podobna konstrukcja występuje jedynie w świątyni w Miliku. Nawę pokrywa dach namiotowy, zaś prezbiterium - kalenicowy.
We wnętrzu polichromia. Część wykonanych w jej ramach malowideł (w tym postacie świętych Olgi i Włodzimierza) to kopie ikon z soboru św. Włodzimierza w Kijowie. Starszy jest ikonostas, powstały w XVIII wieku. W latach 80. XX wieku nieznani sprawcy wynieśli z niego część wizerunków, które zostały uzupełnione po 2001. Szczególną cechą ikonostasu w cerkwi w Tyliczu jest wielkość ikon patronów świątyni oraz św. Mikołaja, które, choć umiejscowione w najniższym rzędzie ikon, są znacznie wyższe niż carskie wrota i sięgają rzędu następnego

[madohora]

[madohora]

Wokół cerkwi znajduje się ogrodzenie, w którego obrębie znajduje się dzwonnica oraz dawny i współczesny cmentarz.

[madohora]

Tylicz

Krynica Górska to duże uzdrowisko
A do Tylicza z Krynicy już blisko
Można tam dojechać PKS-em
Albo nawet pieszo przejść nad lasem
Tylicz to nie wielka wioska
W niej zabudowa jest bardzo prosta
W centrum rynek no i przystanek
A dookoła kamieniczki murowane
Nie wiem po co na tydzień tam jedziesz
Jak w godzinę cały Tylicz zwiedzisz
Pomiędzy domami wąskie uliczki
A domki kolorowe i śliczne
Jest tam jeszcze studnia murowana
Wśród drzew głęboko schowana
Tam pry tej studni cudowne źródełka
Gdzie czysta woda na nas zerka
W Tyliczu jest Kościół z dzwonnicą
O cerkwi prawosławnej też nie przemilczę
W kościele na suficie freski malowane
A wyposażenie kościoła drewniane
Przy cerkwi przykucnęły modrzewie
A w środku ikony malowane na drzewie
Ikonostas bogato rzeźbiony
I cały pięknie posrebrzony
To chyba wszystko o czym chcę powiedzieć
W Tyliczu można by i miesiąc siedzieć

[madohora]

Mochnaczka Niżna – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowosądeckim, w gminie Krynica-Zdrój
Wieś biskupstwa krakowskiego w powiecie sądeckim w województwie krakowskim w końcu XVI wieku[2]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.
Wieś leży przy drodze krajowej nr 75, w Beskidzie Niskim, w dolinie potoku Mochnaczka, prawobrzeżnego dopływu Muszynki. Wieś Mochnaczka została założona w na prawie wołoskim w 1589 przez Jana Świątkowskiego z przywileju nadanego przez biskupa Myszkowskiego (tereny te należały do Klucza Muszyńskiego, będącego własnością biskupią). Parafię greckokatolicką w Mochnaczce, podległą dekanatowi muszyńskiemu uposażył w 1626 r. biskup M. Szyszkowski. Z tego też roku pochodził pierwszy dzwon cerkiewny, ważący 300 kg. W 1648 z gruntów wsi wyodrębniła się Mochnaczka Niżna. W XVIII i XIX w. liczba ludności – głównie Łemków wyznania greckokatolickiego – wynosiła od 500 do 800 osób. W 1936 parafia greckokatolicka została włączona do Apostolskiej Administracji Łemkowszczyzny. We wsi zamieszkiwało wtedy 788 grekokatolików, 21 rzymskich katolików i 33 żydów. Po II wojnie światowej, w ramach Akcji Wisła, Łemkowie zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane.