Gość: Niklot
IP: *.aleksandrow.sdi.tpnet.pl
26.01.03, 10:44
www.niniwa2.cad.pl/BIKONT.HTMZaraz po ukazaniu się filmu Lanzmanna
pojawiły się na świecie setki artykułów,
urządzano seminaria akademickie i telewizyjne debaty. Dyskusja na
temat "Polska
i Holocaust" była w tych recenzjach tematem ubocznym, często w ogóle nie
podnoszonym. Najostrzej postawił sprawę francuski dziennik "Liberation",
dając
tytuł: "La Pologne sur les bancs des accusees" ("Polska na ławie
oskarżonych").
Toteż ten właśnie artykuł był przywoływany w całej polskiej prasie.
Z Franzem Suchomelem, SS Untersturmfurhererem Treblinki, widziałem się
wcześniej wiele razy - opowiada mi Lanzmann. - Powiedziałem mu: "Panie
Suchomel, my Żydzi, mamy taki problem: nie wiemy, jak uczyć historii
Holocaustu
nasze dzieci, jak im wytłumaczyć, że miliony Żydów bez walki szło do gazu. Ja
nie jestem prokuratorem, potrzebuję szczegółów technicznych, które by to
pomogły zrozumieć". Cała jego rodzina była przeciw, zięć groził, że
rozwiedzie
się z jego córką. Raz ten zięć chciał mnie uderzyć, on mnie obronił. Ze mną
był
w komitywie przeciwko swojej rodzinie! Zastrzegł sobie, że pozostanie
anonimowy. Nie miałem żadnych oporów, żeby go oszukać. Jak napisał potem
jeden
z recenzentów, nie było powodu, bym respektował zasady gry w krykieta
obowiązujące w Eton. Słono mu płaciłem. To Franz Suchomel sam zaproponował,
byśmy się spotkali w hotelu w Braunau na granicy niemiecko-austriackiej, w
miejscu urodzenia Hitlera. Mapę Treblinki, którą dostałem od niemieckiego
prokuratora, powiększyłem wielokrotnie i zawiesiłem w pokoju hotelowym.
Kupiłem
wędkę i przepołowiłem, przerabiając ją na linijkę, jaką posługiwali się
dawniej
nauczyciele. Suchomel, kiedy zobaczył mapę, cofnął się. Ale podałem mu
linijkę,
mówiąc: "Pan jest moim nauczycielem, ja uczniem". Wszedł od razu w rolę. To
przecież był najlepszy czas w całym jego życiu, był młody, aktywny. Miał znów
okazję, by jeszcze raz to przeżyć. To widać, jak śpiewa niemiecką pieśń
pochwalną Treblinki, którą musieli śpiewać Żydzi: "Patrząc na świat prosto i
daleko/zawsze dzielne i radosne/maszerują do pracy komanda./ Dzisiaj jest dla
nas tylko Treblinka,/Ona jest naszym przeznaczeniem" - jego twarz robi się
spięta, oczy ciemnieją. On tam wrócił. Mówi z dumą: "Jest pan zadowolony?
To "oryginał". Żaden Żyd już tego nie zna!". W przerwie był wystawny obiad,
kaczka, bita śmietana, mój operator, którego ojciec zginął w Auschwitz,
zrobił
mi awanturę, nie był w stanie tego znieść. Suchomel był bardzo zadowolony,
proponował, żebyśmy się jeszcze raz spotkali. Ale nie miałem tyle
pieniędzySimone de Beauvoir opisuje jego "niewzruszoną wiarę w
marksizm": "Obiektywna konieczność była dla niego jedynym ratunkiem w
świecie,
który mu się zawalił", "W przeciwnikach musiał widzieć zło absolutne, obóz
dobra musiał mu się jawić bez jednej skazy".
- Niedługo po skończeniu wojny pojechałem do Berlina, prowadziłem wykłady na
uniwersytecie - opowiada Lanzmann. - Byłem zafascynowany Leibnizem, uważałem,
że Niemcy mają najlepszą filozofię. Rektor uniwersytetu był nazistą, ktoś
odkrył poemat, który pisał na cześć żony Goeringa, jaka wdzięczna jest linia
jej szyi, gdy schyla się, by podać herbatę. Nie wyciągnięto z tego żadnych
konsekwencji. W Berlinie wschodnim odbywały się wielkie festyny młodzieży.
Próbowałem dostać przepustkę do radzieckiej strefy okupacyjnej, ale mi
odmówiono. Nie było jeszcze wtedy muru, udało mi się odbyć nielegalną podróż
pod opieką pastorów. Serię artykułów Lanzmanna wychwalających życie w NRD
opublikował wówczas francuski "Le Monde".
Po śmierci Sartre'a w 1980 roku Lanzmann został dyrektorem "Les Temps
Modernes", jest nim do dzisiaj. W 1982 roku redakcja skonfliktowała się w
sprawie stosunku do stanu wojennego w Polsce. W jednym numerze ukazały się
dwa
wstępniaki, jeden (jego sygnatariusze mieli zaraz potem odejść z pisma),
że "zdławienie 'Solidarności' oznacza tragiczną i ciężką dla nas do przyjęcia
oczywistość - pogrzebanie socjalizmu", i drugi, nie zawierający potępienia
stanu wojennego, napisany ogólnikową nowomową ("To nie socjalizm gwarantuje
wolność, ale dopiero gwarancje wolności mogą prowadzić do socjalizmu"),
podpisany m.in. przez Simone de Beauvoir i Claude'a Lanzmanna.
- Wydawało mi się i wydaje do tej pory, że generał Jaruzelski jest polskim
patriotą i nie chciał dopuścić do przelewu krwi - mówi Lanzmann.
To zaufanie do generała Jaruzelskiego kazało mu kilka lat później wyrazić
zgodę
na pokazanie w polskiej telewizji skróconej i przemontowanej wersji filmu.
Gdy w Związku Radzieckim w 1989 roku zorganizowano mu pokaz filmu, Lanzmann
mówił o Michaile Gorbaczowie w wywiadzie dla "Moskowskich Nowosti": "Wierzę
Mu.
Wasz przywódca uważa, że prawda to wielka siła polityczna".
Swój prosowietyzm pielęgnuje do dziś. Nieprzypadkowo pewnie akcja jego filmu
mieści się w obecnych granicach Polski. Gdy pytam, dlaczego nie pojechał do
podkijowskiego Babiego Jaru,, Lanzmann uważa, że się czepiam. Zawsze
kategorycznie protestuje przeciwko porównywaniu totalitaryzmu sowieckiego i
niemieckiego. W tym roku odmówił udziału w seminarium na Sorbonie, który
wspólną klamrą łączył obozy koncentracyjne, łagry, ludobójstwo w Bośni i
Ruandzie. Oświadczył, że łączenie czegokolwiek z "Shoah" to "akademicka
niegodziwość".
Gdy mówię mu, że w czasie wojny Polska była właśnie dokładnie wtłoczona
między
dwa totalitaryzmy, Lanzmann denerwuje się:
- Okropności stalinizmu to zupełnie co innego. Nie można wszystkiego mieszać.
Wiem, wiem, wy mieliście Katyń. Ale to zbyt łatwo mówić: totalitaryzmy. To
był
horror mniejszy niż hitlerowski. Nikt tam dzieci nie prowadził do gazu.
Lanzmann stał się najwybitniejszym specjalistą od swego własnego filmu i od
lat
żyje w jego cieniu. "W Oksfordzie analizował, tłumaczył i oklaskiwał "Shoah"
z
obsesyjnym artystycznym egocentryzmem, przypominającym Wagnera czy Joyce'a" -
pisał o nim Timothy Garton Ash. Jednocześnie z furią zwalcza wszystkie inne
filmy, które dotyczą Czasu Zagłady. O amerykańskim głośnym
serialu "Holocaust"
mówił: "To było świństwo z każdego punktu widzenia". O "Europie, Europie"
Agnieszki Holland: "To film prowokujący do wymiotów". W dyskusji wokół "Listy
Schindlera": "Sam pomysł robienia filmu fabularnego z Holocaustu jest
obsceniczną nieprzyzwoitością".
W sprawie "Korczaka" Andrzeja Wajdy był autorem skandalu, który zablokował
wejście filmu do francuskich kin. Przed projektowaną premierą Claude Lanzmann
tak głośno krzyczał o antysemityzmie filmu, że żona ówczesnego premiera
Dauphine Rocard urządziła specjalny pokaz dla kilku osób w rządowej
rezydencji.
Lanzmann wstał po projekcji, zwrócił się do producenta: "To ty to zrobiłeś?
Nie
ma czego gratulować", do pani Rocard: "Nie zdaje pani sobie sprawy, do
jakiego
stopnia to jest szkodliwe" - i wyszedł z sali. Pani Rocard, nie nawykła do
takiego zachowania, rozpłakała się, a premierę odwołano.
- I naprawdę - pyta mnie Lanzmann - nie widzi pani, że "Korczak", a
także "Ziemia obiecana" to filmy antysemickie?
- Naprawdę. Rozmawiałam o tym, przygotowując się do spotkania z panem z moimi
znajomymi, polskimi Żydami. Stanisław Krajewski, współprzewodniczący Polskiej
Rady Chrześcijan i Żydów, mówił, że ostatniej sceny w "Korczaku" nie uważa za
szczególnie udaną, ale też nie ma w niej nic niestosownego.
Spotkajmy się jeszcze raz. Przekonam panią. Do czego to prowadzi? Czy
następny
film Polacy zrobią z Adamem Czerniakowem w roli głównej?
- Pan uważa za niestosowny sam fakt, że Polak robi film o Zagładzie?
- Nie chcę tego rozstrzygać, ale ja nigdy nie zdobyłbym się na taką
bezczelność, by zrobić film o Palestyńczykach.