Polski czytelnik w końcu otrzymuje do rąk tłumaczenie na język polski
podstawowej pracy teoretycznej, głównego ideologa integralnego nacjonalizmu
ukraińskiego Dmytro Doncowa – „Nacjonalizm”. Jest to książka ważna. Jej waga
wydaje sie tym większa im bardziej energicznie dają o sobie znać w życiu
politycznym Ukrainy elementy skrajne i wrogie Polsce i Polakom. Przekonują nas
o tym rozmaite zachowania demonstrowane przez stronę ukraińską /zachodnio
ukraińską/, które przynosi mijający czas. Ostatnio nasi południowo-wschodni
sąsiedzi uraczyli na zbeszczeszczeniem lwowskiego pomnika wystawionego w
miejscu stracenia polskich profesorów w czym brali udział i nacjonaliści
ukraińscy spod znaku OUN. Umieszczony tam napis namalowany czerwoną farbą
„smiert lacham” nie pozostawia żadnych wątpliwości. Dlatego też „Nacjonalizm”
Doncowa powinien być dla nas w dalszym ciągu poważnym ostrzeżeniem i dlatego
tekst ten powinniśmy znać. Powinien on dotrzeć do świadomości możliwie
najszerszych kręgów polskiej opinii publicznej. Na książkę tą będziemy patrzeć
jako na istotny dokument odzwierciedlający charakter radykalnego skrzydła
ukraińskiej myśli politycznej, które reprezentowała i właściwie nadal
reprezentuje Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów i inne organizacje oraz
środowiska poczuwające się do kontynuowania jej tradycji niezależnie od
aktualnej nazwy.
Nacjonalizm ukraiński okresu międzywojennego wsławił się na terenie II
Rzeczypospolitej, gdzie funkcjonował i rozwijał się, działalnością
terrorystyczna, sabotażową oraz szpiegowską wymierzoną przeciwko państwu
polskiemu i Polakom[1][1][1]. W latach drugiej wojny światowej doprowadził do
ludobójstwa ludności polskiej zamieszkującej południowo-wschodnie województwa
II Rzeczypospolitej zapisując się krwawymi czynami ludobójstwa. Jego
działalność kosztowała życie od około 120 000 do około 200 000 osób[2][2][2].
Jest więc fenomenem, który musi budzić zainteresowanie badaczy a powinien być
także brany pod uwagę z pełną powagą również i przez polityków-praktyków.
Nacjonalizm ten mimo tak wielu zbrodni, które popełnił, jako teoria nie jest u
nas bliżej znany. Na taki stan rzeczy złożyło się wiele czynników. Dlatego
polskojęzyczne wydanie głównej pracy Donicowa jest świetną okazją aby mu się
dokładnie przyjrzeć, konstatując jego istotę i wyciągnąć właściwe wnioski co
do oceny jego minionej działalności jak i perspektywicznych możliwości. Jak
napisał jeden z publicystów paryskiej „Kultury”: „gdy chodziło (w latach II RP
B.G.) o zaczną część społeczeństwa (ukraińskiego B.G.) a zwłaszcza o młode
pokolenie (Doncow B.G.) był niemal wyłącznym władcą uczuć i myśli. Młodzi
nacjonaliści z OUN widzieli w nim przywódcę z powszechnej nominacji, ideologa
o niewątpliwym autorytecie, niemal narodowego proroka”[3][3][3].
Takie stwierdzenie nie powinno już pozostawiać żadnej wątpliwości co do
faktycznej roli Doncowa w najnowszej historii Ukraińców i zamieszkujących wraz
z nimi te same ziemia Polaków. Ocenę znaczenia jego doktryny uzupełnia
wypowiedź, która wyszła z pod pióra najlepszego jak dotychczas historyka
ukraińskiego nacjonalizmu dr hab. Wiktora Poliszczuka. Stwierdził on”
„istnieje oczywista spójność miedzy doktryną D. Donicowa, programowymi ( i
innymi) uchwałami i postanowieniami OUN oraz praktyką ukraińskiego ruchu
nacjonalistycznego, poczynając od UWO (Ukraińska Wojskowa Organizacja B.G.)
poprzez OUN i na UPA (Ukraińska Powstańcza Armia B.G.) kończąc, od 1920 do
1950 roku”[4][4][4].
Wróćmy jednak do czynników, które zamazują właściwy obraz
nacjonalizmu ukraińskiego nieraz nawet sugerując, iż jest on zjawiskiem
równorzędnym np. w stosunku do nacjonalizmu polskiego. Jest ich co najmniej
kilka. Już w latach rządów sanacji obowiązywała doktryna, że Rosję sowiecką
można rozbić przy pomocy narodów zamieszkujących w ZSRS, które jednak pragną
niepodległości. Takim narodem mieli być przede wszystkim Ukraińcy. Dlatego
też polityka w stosunku do tej mniejszości w Polsce była stosunkowo liberalna
(tzw. „eksperyment wołyński” wojewody Józefskiego) a zakres swobód znaczny.
Doktryna sanacyjna poprzestawała na koncepcji państwowej asymilacji
mniejszości narodowych wstrzymując się na tym polu przed polityka typowo
nacjonalistyczną, która sugeruje konieczność wynaradawiania. Taka sytuacja
oznaczała możliwość działania na obszarze II Rzeczypospolitej rożnych
organizacji i osób związanych z ukraińskim nacjonalizmem, byleby tylko nie
wchodziły w konflikt z obowiązującym prawem i wykazywały się oficjalnie
lojalnością w stosunku do państwa polskiego. Z takiej sytuacji korzystał i
Dońców przebywający na terenia Polski, Wydał on swój „nacjonalizm” po Raz
pierwszy w Żółkwi leżącej nieopodal Lwowa. Ponadto jego doktryna wyłożona w
tej książce miała charakter wyraźnie antyrosyjski sugerując konieczność
wyrwania narodu ukraińskiego od wszelkich wpływów rosyjskich, nie tylko w
sensie politycznym ale także i mentalnym oraz kulturowym. Dońców walczył z
ukraińskim „prowansalstwem” rozumiejąc pod tym terminem duchowe uzależnienie
Ukraińców od Rosji [5][5][5]. Reprezentował więc tendencję wyrwania Ukrainy, i
to pod każdym względem, z orbity wpływów rosyjskich. Taka postawa nie mogła
być nie mile widziana w ówczesnej Polsce, która popierała tzw. „:prometeizm”,
a również i dzisiaj jest praktykowana w naszym kraju. W latach II
Rzeczypospolitej uważano, iż nacjonalizm ukraiński da się skanalizować
przeciwko Rosji sowieckiej zyskując w ten sposób wyraźny atut i nic nie tracąc
w zamian. Rachuby takie okazały się całkowicie błędne. Zauważano jedynie
antyrosyjski i polityczny aspekt problemu ukraińskiego . I tak, jak można
sądzić, myśli się dzisiaj! Jest jeszcze jeden wazny czynnik w całej sprawie.
Ukraina, jak to stwierdził Zbigniew Brzeziński, jako niepodległe
państwo nie była wyśnionym ideałem milionów jej mieszkańców. Była pewnym
kaprysem historii i „produktem” rozpadu związku Sowieckiego[6][6][6] .
Mieszkańcy południowej i wschodniej Ukrainy jeśli nie są Rosjanami to zostali
mocno zrusyfikowani. Inaczej jest na zachodzie kraju, który do roku 1939
stanowił cześć Polski. Tam nacjonaliści – kontynuatorzy OUN mają zdolność
„reanimacji” narodu i nadania mu z powrotem aktywnego charakteru po latach
rusyfikacji i sowietyzacji. Są też oni wrogo nastawieni do Polski i Polaków
pielęgnując tradycję OUN i UPA oraz liderów tych organizacji, którzy z
polskiego punktu widzenia są przede wszystkim ludźmi odpowiedzialnymi za
zbrodnie ludobójstwa popełnionego na Polakach w latach wojny i zaraz po jej
zakończeniu. O roli ukraińskich nacjonalistów dla procesu owej „reanimacji”
narodowej na Ukrainie tak pisał profesor Włodzimierz Pawluczuk w swojej
książce poświeconej współczesnej Ukrainie.
„Nie byłoby jednak niepodległej Ukrainy, nie byłoby historii
narodu Ukrain siego jako narodu politycznego, walczącego o pełną
niepodległość, gdyby nie nacjonalizm, gdyby nie UPA, gdyby nie narodowy
fanatyzm jednostek opętanych szaleńcza ideą stworzenia z amorficznej masy
bitnego, znaczącego dziejowo narodu. Los Ukrainy byłby podobny do losu
Białorusi. Jeśliby wykreślić z dziejów Ukrainy zawartość ideową i działalność
nacjonalistów, w tym przede wszystkim UPA, to kultura i historia Ukrainy nie
zawiera treści, które by dawały szanse na legitymizację pełnej niepodległości
tego kraju. Dziewiętnastowieczni patrioci Ukrainy (…

nic nie mówili o
niepodległej Ukrainie i – co więcej – nie myśleli o tym. Ale nie myśleli o tym
nawet Hruszewski, Wynnyczenko, przywódcy Centralnej Rady Ukrainy w 1917 roku
postulując jedynie autonomie Ukrainy w ramach Rosji”[7][7][7].