Prośba o wyjaśnienie- skuwanie fasad w czasach PRL

[no.morro]

Miałbym prośbę.
Ostatnio odbyłem rozmowę na temat architektury Warszawy i m.in.
zaprezentowałem zasłyszany na jakimś spotkaniu pogląd o tym, że w czasach PRL
skuwano fasady domów, przygotowując je w ten sposób do wyburzenia jako
obiekty przypominające raczej rudery niż piękne kamienice.

Mój rozmówca stwierdził, że w czasach PRL władza nie musiała sie przed niczym
tłumaczyć i ta hipoteza jego zdaniem nie jest specjalnie wiarygodna bo gdyby
chcieli wyburzyć to by wyburzyli bez oglądania się na czyjąkolwiek opinię.
Jego zdaniem jeżeli już to robiono, to ze względów bezpieczeństwa by na
chodniki nie spadały kawałki elewacji.

Mógłby mi ktoś podać źródła gdzie ten pogląd (o wyburzaniu) został
zaprezentowany albo podać linka gdzie takie kamienice są pokazane "przed"
i "po" takiej akcji lub trochę bardziej naświetlić całą sprawę?

Z góry bardzo dziękuję.

[rapid136]

Z tego co wiem, to fasady skuwano juz przed wojną. Powodem było to, że
zdobienia było kojarzone z czasem zaborów. W czasach PRLu pewnie robiono to juz
z rozmaitych powodów. Z chęci ujednolicenia wyglądu ulicy, dopasowania starych
kamienic do nowych bloków. Ze wzgledów bezpieczeństwa pewnie też czasem.
Mozliwe, że też decydowało o tym widzimisie lokalnego urzędasa.
Zdaje się że ktos wspominał o tym w wątku i kamienicy Foksal 13

Przykład ...

[chinique]

www.warszawa1939.pl/index.php?r1=marszalkowska_66.htm&r3=0

[no.morro]

Czy ta kamienica nie została jednak zniszczona w czasie Powstania i potem
nieodbudowana w dawnej formie? Czy też może jej wystrój przertwał wojnę i skuto
fasadę później?

[jurek1987]

Kamienica ta została podczas wojny uszkodzona.
Wystrój usunięto po 1950 roku.

[jurek1987]

Takich budynków jest oczywiście znacznie więcej.
W przeważającej ilości skuwano tandetniejsze gipsowe wystroje,
ale zdarzały się przypadki niszczenia solidnych elewacji-
kamienica na Marszałkowskiej róg Wilczej jest na to świetnym przykładem.
Natomiast obdarte z gipsowych zdobień kamienice można zobaczyć np.
na Kruczej 3 i Mokotowskiej 73.
W przypadku domów o niezbyt solidnym wystroju jego zniszczenie można było
w łatwy sposób zaargumentować-po prostu decydowały tu względy bezpieczeństwa i
niechęć do remontowania tandetych,często już zmurszałych elewacji.
Jeśli mówimy o domach solidniejszych mamy do czynienia ze zwykłym wandalizmem.

Dlaczego

[mvitti]

skuwanie fasad kamienic było jednym z elementów odcinania się od "starej"
Polski. Że po wojnie architektami byli ci najwybitniejsi, kochający
fumcjonalizm, modernizm lat 30, to pomysł ten spotykał się z ich pełna
akceptacją. Jeszcze przed wojną pojawiały sie takie koncepcje (wtedy ze względu
na inną modę, na prostotę).

[no.morro]

Czy fasad nie skuto przypadkiem na Wileńskiej? Na tej jak i na innych ulicach
Pragi często straszą fasady z cegły i widac że coś tam wczesniej było...

[horpyna4]

Mvitti, masz rację. Najpierw moderniści uznali secesję i eklektyzm za style
przeładowane ozdobami i w ogóle w złym guście. Później, w PRL-u, za "burżuazyjny
przeżytek". Ale znaczna część tych elewacji uległa rozsypce z powodu braku
jakiejkolwiek konserwacji. Przecież kamienice odebrano właścicielom i zamieszkał
w nich często tzw. "element". Dewastacja postępowała, brakowało pieniędzy na
remonty instalacji (czy przegniłych stropów, w startch domach bywały drewniane).
To kto by się przejmował takimi drobiazgami, jak kruszenie się ozdób? A jak w
wyszczerbienie dostanie się woda, a potem zamarznie, to wiadomo co będzie.
W rezultacie zaczęto skuwać, co się tylko dało, bo spadało przechodniom na
głowy.

Barbarzyństwo i ideologia

[erazm1]

Jedyna publikacja, która sensownie przedstawia ten temat to "Warszawa nie
odbudowana" Majewskiego i Markiewicza z 1998 roku, skuwano oczywiście z
nienawiści do przedwojennej i burżuazyjnej Polski, a dlaczego nie wszystkie
takie kamienice wyburzono, prosta sprawa, nie było mieszkań zastępczych, a te
co były to dostawali zasłużeni dla reżimu raczej niż w większości menele z
takich kamienic, dziś wiele z nich jest w opłakanym stanie, bo jako
przeznaczone do wyburzenia nie przechodziły remontów.

Nie kryła się za tym żadna szczególna filozofia

[fima]

Po prostu niechlujstwo, permanentny "brak mocy przerobowych", niedostrzeganie
jakichkolwiek wartości zastanego dziedzictwa kulturowego przez ludność
napływową, likwidacja mieszczaństwa jako warstwy społecznej, upaństwowienie
wszystkiego - czyli to co niosła ze sobą komunistyczna komunalna gospodarka
mieszkaniowa a mieszczącego się w pojęciu "barbarzyństwo", trafnie podanym
przez Erazma.
Nie ma co doszukiwać się tu jakichkolwiek znaczeń czy koncepcji estetycznych.
Rąbano sztukaterie, bo remont czegoś takiego wydawał się bezsensowny: "dziwna
chłopu wątroba" - jak mawiał Kisiel.
Ta mentalność częściowo przetrwała, choć na brak mocy przerobowych już nie
można narzekać: po maksymalnym wyświnieniu obiektu żąda się jego całkowitego
unicestwienia, nie pojmując jego wartości historycznej czy urbanistycznej:
Dworzec Centralny, Pasaż Wiecha, SuperSam, liczne wciąż stojące zdewastowane
kamienice, hale targowe itp. itd - przykładów niestety wciąż bez liku.

Skuwanie dekoracji z Supersamu

[chinique]

Czy można płynnie przejść z ubolewania nad skuwaniem secesji do ubolewania nad
Dworcem Centralnym i Supersamem?

[fima]

chinique napisał:
> Czy można płynnie przejść z ubolewania nad skuwaniem secesji do ubolewania nad
> Dworcem Centralnym i Supersamem?

Tak, oczywiście.
Jeśli się rozumie czym jest dziedzictwo kulturalne, patrimoine, cheritidż.

[mvitti]

jak najbardziej, ja przechodze...bo nie chodzi ani o bezmyslne umiłowanie
starego, ani o sentyment za socjalizmem, a o zrozumienie, czym jest dziedzictwo,
co to jest dobra architektura i czym jest klimat miasta...ja niedawno to
pojęłam;) i dlatego nie chce wyburzania starych kamienic(też dlatego bo bez
zabudowy pierzejowej nie ma przytulnego miasta), ani ciekawych, europejskich,
przykładów architektóry okresu PRL, która niepotrzebnie jest z nim
wiązana...Supersam i dworzec centralny do gruntownego odnowienia, nie do
zburzenia!!!
Dlaczego nikt się nie chwyta za uniwerus, uniwersal i inne baraki, tylko za
prawdziwe perełki (stolica kino, supersam np.)???

Na uniwersal ...

[chinique]

... i inne syfy też przyjdzie czas. Rozstawmy po mieście saturatory, bo tworzą
przytulny klimat i budki z hot-dogami, bo przypominają o przytulnych latach
transformacji, gdzie pośród szalejącej hiperinflacji, każdy mógł odpalić swój
mały biznes, kiedy jeszcze pełni nadziei na lepsze jutro, a jeszcze nie
podłamani cieniami młodej demokracji handlowaliśmy na gigantycznym bazarku pod
Pałacem Kultury dżinsami za trzydzieści złotyk, sprowadzanymi za pół darmo z
dziewiarskiej Łodzi.

Czyli jak rozumiesz co to jest dobra architektura?

Chyba herytydż.

[chinique]

To niebezpieczna żonglerka zbyt pojemnymi pojęciami podobna do innej - tak na
pozór oczywistymi ideami jak wiara, nadzieja, miłość. Jak tak sobie obserwuję
dyskusje miłośników zabytków, a równolegle do niej dysputy skajskrejpersiarzy,
to nachodzi mnie refleksja gdzie leży gruba kreska Mazowieckiego optymalnie
rozdzielająca skrajne zachowania ratowania każdej klinkierówki i gipsowej
dekoracji za wszelką cenę a orania wszystkiego buldożerami i spychaczami i
stawiania budynków o umownie średnio-kiepskiej architekturze ale za to
"prestiżowych" "inteligentnych", a na dodatek typu high rise. Z jednej strony
marzenia o przywróceniu klimatu Paryża północy :), z drugiej strony miasto już
ma, a dopiero będzie miało capacity i wymagania funkcjonalne o jakich nie śniło
się urbanistom i architektom przed wojną a także później. Czy można mówić o
dziedzictwie kulturalnym Supersamu, podczas gdy Warszawa stoi przed szansą
stworzenia downtown będącego centrum korporacyjnego dowodzenia na region Europy
Środkowej? Ktoś tam chciał w Supersamie zrobić muzeum architektury, podczas gdy
orając go, albo przenosząc do skansenu można te 1000 miejsc pracy klasy średniej
przenieść spod Piaseczna do Centrum, gdzie w porze lanczu i wieczorami białe
kołnierze dojeżdżające jak w londyńskim City "tramwajami" mogłyby wskrzesić
swoimi PLN knajpy i usługi zapyziałego pl. Unii Lubelskiej i stworzyć
wielkomiejski klimat i nagle by się okazało, że nieco bardziej od Supersamu
zabytkowe fasady/kamienice w najbliższej okolicy same się wyremontowały, bo nie
dość, że najemcy usług na parterach mieliby z czego zapłacić czynsz, to jeszcze
do okolicznych wspólnot zaczęli by się wprowadzać ludzie z pieniędzmi dbający o
swoje najbliższe otoczenie nieco lepiej niż żulik, który przychodzi do
siedemdziesięcioletniej mamusi wyłudzić trochę z jej renty na wódzię, a ona nie
ma bo mieszka sama na 120-metrowym mieszkaniu i płaci 900PLN czynszu. Przejdźmy
jednak do historii jako budowniczy muzeów w Supersamach, podczas gdy np.
Mokotowska się sypie na głowy. Co na to herytydż i wspomniana łojcowizno?

[no.morro]

Niezły wpis i coś w tym jest.

Wracając do tematu wątku. Jak rozumiem pogląd, że skuwanie fasad było
pretekstem do późniejszego wyburzania kamienic nie jest wam znany?

[erazm1]

oczywiście, że było, bo jak już skuli do gołej cegły, no to była rudera i
wystarczy poczytac w prasie, jak się cieszono, ze znikają, całą Grzybowska,
Sienna, Pańska były doprowadzone do takiego stanu, efekt.... tych kamienic dziś
nie ma, a to były całe ciągi pierzei....

[jurek1987]

Oj ale z tą Grzybowską to nie był najlepszy przykład...
Tam po 1950 zburzono tylko jedną czynszówkę...
Natomiast przez skuwanie fasad i brak remontu doprowadzono do postaci
ruder i następnie wyeliminowano trzy stojące obok siebie kamienice
na końcu ulicy Chmielnej po nieparzystej stronie.

[allgau]

kochany na Grzybowskiej po 1945 zburzono wiele więcej niż jedną czynszówkę
zobacz w Atlasie Jarka Zielińskiego...

[jurek1987]

Nie chodzi mi o wypalone budynki których mury rozebrano już w 1946roku
tylko o dobrze zachowane kamienice które niszczono w latach 60 i 70-
właśnie wtedy gdy w najlepsze trwał proces skuwania starych elewacji.
Z Atlasu(który znam bądz co bądz bardzo dobrze)wynika że w tym okresie na
Grzybowskiej nie było ciągów zachowanych kamienic tylko nieliczne ocalałe domy
trwające na różnych odcinkach ulicy i pochodzące w większej części z lat
międzywojennych.Te czynszówki które wtedy istniały w stanie kompletnym
przetrwały do dziś z wyjątkiem secesyjnej kamienicy
(jak pisał Kasprzycki kupca Arona Thursza)pod nr.24.
Potwierdzają to także fotografie z tamtego okresu.
Pozdrawiam

[s.fug]

chinique napisał:
> Ktoś tam chciał w Supersamie zrobić muzeum architektury, podczas gdy
> orając go, albo przenosząc do skansenu można te 1000 miejsc pracy klasy
średnie
> j
> przenieść spod Piaseczna do Centrum, gdzie w porze lanczu i wieczorami białe
> kołnierze dojeżdżające jak w londyńskim City "tramwajami" mogłyby wskrzesić
> swoimi PLN knajpy i usługi zapyziałego pl. Unii Lubelskiej i stworzyć
> wielkomiejski klimat i nagle by się okazało, że nieco bardziej od Supersamu
> zabytkowe fasady/kamienice w najbliższej okolicy same się wyremontowały, bo
nie
> dość, że najemcy usług na parterach mieliby z czego zapłacić czynsz, to
jeszcze
> do okolicznych wspólnot zaczęli by się wprowadzać ludzie z pieniędzmi...

Zaraz, zaraz... Toż kilka lat temu tuż obok wyrosło już jedno ogromne
gmaszysko, w którym pracuje pewnie porównywalna liczba "białych kołnierzyków" -
Centrum Puławska czy jakoś tak. No i co? Plac jest wciąż, jak piszesz,
zapyziały, fasady nie wyremontowane, knajpki nie rozkwitły?! Dlaczego? Przecież
miało być tak pięknie...
Może wyjaśnisz nam tę zagadkę?

CFP

[chinique]

Zamiast histeryzować, polecam PKT, albo inny serwis, w którym można sprawdzić
ilościowo ile usług ma miejsce w okolicy. Ja ograniczę się jedynie do knajp - w
samym Europleksie mamy Tricafe, Red Sun Sushi Bar, Pizza Expres/San Marzano,
Eurest, Silver Bar oraz World Cafe, tuż obok jest Safir oraz Pizza Hut. Sugeruję
pojechać i sprawdzić ile nowych usług powstało w okolicy skrzyżowania
Rakowieckiej i Puławskiej, salony GSM, wysokiej klasy "fryzjery", sklepy
odzieżowe i inne. Nie wyglądało by to tak, gdyby pod Kinem Moskwa wciąż stały
czołgi. A pl. Unii Lubelskiej jest zapyziały, bo to akurat nie jest najbliższe
sąsiedztwo CFP, ale się podniesie jak dobrzy ludzie przeniosą Supersam do
skansenu i postawią jakiś kulturalny i przemyślany architektonicznie biurowiec.

Architektura CFP, przyznaję, słabawa i to jest akurat miejsce na poprawę i
powód, aby zatwierdzać do realizacji nieco "ładniejsze" projekty, które
obowiązkowo powinny zawierać kawałek otwartej przestrzeni publicznej.

obszerne wyjaśnienie

[mvitti]

Pozowle sobie wkleić wklejony przez kol. Kosaćca fragment:
tekst Roberta Marcinkowskiego,autora "Ilustrowanego Atlasu..":

"W powojennej historii naszego miasta bardzo ważną rolę odegrało Biuro Odbudowy
Stolicy (.....). Na czele BOS stanął Piotrowski Roman, członek PPR (...). Przed
wojną należał do awangardowych architektów skupiających się wokół pisma
"Praesens" (wcześniej "Blok"), tworzących grupę zwolenników szwajcarskiego
architekta Le Corbusiera (1887 - 1965), który jest uważany za ojca tzw.
architektury nowoczesnej. (...) O ile jego twórczość w normalnych warunkach była
nieszkodliwa (...), o tyle przeszczepiona na polski grunt pierwszych lat
powojennych uległa nienaturalnych wypaczeniom i mutacjom, wcielana zaś w życie
na masową skalę, przyniosła bardzo negatywne efekty. Niestety Polska, a
szczególnie Warszawa, była wtedy jak niezaorany ugór. Architekci z BOS mogli
eksperymentować do woli. Własność prywatne została zlikwidowana. Odebrano
ludziom place i stojące na nich kamienice, które stały się państwowe, czyli
niczyje. (...)
W bandycki sposób, z pominięciem jakichkolwiek praw, odebrano ludziom dorobek
całego życia, a często wielu pokoleń: kamienice, majątki ziemskie i firmy -
niektóre z nich były prawdziwymi imperiami rodzinnymi, jak np. "G. Gerlah", po
której spuściznę przejęła powojenna "Skala", "Heberbuch i Schiele" (Obecnie
Browary Warszawskie) czy "E. Wedel". (...)
Jako że grupa architektów-nowatorów skupiająca się wokół BOS miała poglądy
lewicujące, nie było kłopotów z zaakceptowaniem przez wadze komunistyczne tego,
że realizują oni własne, niespełnione przed wojną, w "burżuazyjnej Polsce',
projekty, które podobnie jak komuniści, gloryfikowały lud pracujący, dla którego
tworzono całe osiedla i dzielnice. Komuniści przyjęli więc młodych architektów w
szeregi swych partii (wtedy jeszcze dwóch: PPS i PPR). Okazało się, że ludzie
związani z tymi ugrupowaniami nie mają aż tak radykalnych poglądów na
zagadnienie odbudowy stolicy, jak architekci z BOS. Oto bowiem posłowie PPR
okazali się bardziej wyrozumiali dla Warszawy niż radykałowie-utopiści, którzy
ku nieszczęściu przyszłych pokoleń swój plan rozbiórki dużej części miasta
wcielili w życie. Posłowie PPR twierdzili, że należy odbudowywać co się da, w
minimalnym stopni dokonując wyburzeń. Zalecali unikanie rozbiórek, nawet jeśli
remontowane obiekty miałaby kolidować z przewidywanymi w przyszłości
inwestycjami. (...) Jednakże doktrynerzy z BOS nie chcieli o tym słyszeć i
niszczyli całe połacie miasta pod byle pretekstem. Raz mówiono o konieczności
rozebrania kamienic, aby "nie zagnieździła się w nich prywatna inicjatywa" - ty
były, można by rzecz, powody polityczne, pod takim pretekstem chciano rozebrać
damy otaczające plac Unii Lubelskiej. Kiedy indziej tempo rozbiórek
przyspieszano "w trosce o obywateli". (...) Kolejną przyczyną wyburzeń był fakt,
że stare budynki znajdowały się w obrębie nowych inwestycji. Zdarzało się jednak
i tak, że pod tym pretekstem niszczono też obiekty stojące na sąsiednich ulicach
i nie mające nic wspólnego z zamierzoną inwestycją. W końcu rozbierano domy, bo
"były brzydkie - reprezentowały styl wsteczny", więc należało je szybko usunąć.
A trzeba wiedzieć, że puste place po takich rozbiórkach stały nie zabudowane
nawet po 20 lat!
Jak więc widać, działania Biura Odbudowy Stolicy wcale nie prowadziły do
odbudowy. W najlepszym przypadku można mówić o przebudowie. Tak naprawdę jednak
instytucja ta zajmowała się inwentaryzacją tego, co pozostało i kłamliwą
propagandą, że podczas wojny prawie całe miasto legło w gruzach. Przede
wszystkim jednak kontynuowano działo zniszczenia zapoczątkowane przez Niemców.
Robiono to "Zgodnie z prawem". Na uwagę zasługuje fakt, że przy postępowaniach
wywłaszczeniowych około 17.000 przypadków załatwiono niepoprawnie, łamiąc
przepisy uprzednio przez siebie samych ustalone. Jeśli zestawimy z tym liczbę
5000 kamienic, jakie znajdują się obecnie na terenie Gminy Centrum, (obecnie na
powrót dzielnica Śródmieście - przyp. ASME) to będziemy mieli choć trochę
pojęcia o rozmiarach tragedii naszego miasta, jaka rozegrał się w latach
powojennych. Bardzo często nie pozwalano nic samemu odbudowywać, chyba że było
to na rękę ówczesnym władzom (np. wiele domów przy Nowym Świecie podźwignięto z
gruzów za prywatne pieniądze, po czym w majestacie prawa wraz ze znajdującymi
się na nich nieruchomościami zostały zagrabione przez państwo). (...)
Kierownictwo BOS już wcześniej zadecydowało, że "budynki przeznaczane do
rozbiórki będą wyburzane niezależnie od stopnia ich zachowania" [J. Sujecki
"Druga śmierć miasta" 1998]. To przerażające, ale tak niestety było. (...)
Należy jasno i wyraźnie powiedzieć, że to właśnie dzięki działalności BOS
nastąpiła definitywna zagłada starej Warszawy, że to dzięki BOS zburzono, a nie
odbudowano Warszawę. (...)
Należy z całą mocą podkreślić, że Warszawę niszczono z premedytacją nie, jak się
powszechnie sądzi, do 1945, a do 1956 r. Potem również dewastowano nasze miasto,
ale już nie tak intensywnie. Zresztą proces ten twa do dzisiaj, z tą tylko
różnicą, iż obecnie inaczej się tłumaczy wyburzanie kamienic. Mówi się o ich
złym stanie technicznym, o siedlisku patologii społecznych itd. (...)
Po wojnie Warszawa nigdy nie była odbudowana. Była budowana od nowa w zupełnie
innej, modernistyczno-funkcjonalistycznej, a później socrealistycznej formie,
która z czasem ewoluowała w kierunku innego koszmaru - blokowiska (np.: Osiedle
Za Żelazną Bramą). Po okresie "radosnej odbudowy" nastąpił czas ślamazarnego
wznoszenia coraz to nowych straszydeł, jak Targówek, Chomiczówka, Jelonki czy
Bemowo. (...)
Szczególnie jednak godny ubolewania jest fakt, że cały czas idą "pod kilof"
stare przedwojenne budynki. Z jednej strony to wina przekupności urzędników przy
wydawaniu zezwoleń na kolejne rozbiórki, z drugiej to kwestia naginania
niejednoznacznych i źle skonstruowanych przepisów, kiedy indziej znowu brak
dobrej woli i świadomości tego, jak niewiele już w Warszawie zostało starych
kamienic."

[mvitti]

Dodam tylko, że nie trzeba się ze wszystkim zgadzać, ton jest nadmiernie
ideologiczny, ale ogólnie rzecz biorąc tak było. Jednak "odbudowa" warszawy,
która toczyła się jednocześnie, obok jej niszczenia była i jest czymś godnym
podziwu...chodzi mi tu o zwykłą mobilizację ludności i władz.
A co do budowania na nowo, czy też odbudowy...to jednak Stara Ochota jest
odbudowana...fakt nie identycznie, ale dosyć wiernie.
Pozdrawiam:)

[horpyna4]

Z tym BOS-em to niestety prawda. Nie bez powodu tłumaczono ten skrót jako "Boże,
odbuduj stolicę".