kilka uzytecznych dla emigranta prawd

[tow.mittal]

Bertrand Russell
POCHWAŁA LENISTWA
Jak większość ludzi mojego pokolenia wychowany byłem w myśl
maksymy: "próżniakowi szatan psotną myśl podsuwa". Dzieckiem byłem
grzecznym, wierzyłem we wszystko, co mi mówiono i tym oto sposobem
ukształtowałem w sobie poczucie obowiązku, które kazało mi ciężko
pracować aż po dziś dzień. Z czasem jednak, gdy sumienny charakter
stał na straży moich uczynków, moje poglądy uległy rewolucyjnej
przemianie. Dzisiaj myślę, że na świecie pracuje się o wiele za
dużo, że uznanie pracy za cnotę wyrządziło nam wszystkim ogromne
szkody i że we współczesnych gospodarczo rozwiniętych państwach
powinniśmy głosić wartości zupełnie inne niż dotąd.
Wszyscy znamy dykteryjkę o podróżniku, który napotkał w Neapolu
dwunastu wylegujących się w słońcu żebraków (działo się to jeszcze
przed epoką Mussoliniego) i zaoferował lira najbardziej leniwemu
spośród nich. Jedenastu zerwało się, by dowodzić swych praw do lira,
nic zatem dziwnego, że otrzymał go dwunasty. Podróżnik ów postąpił
oczywiście słusznie, jednak w krajach, w których słońce nie grzeje
tak mocno, jak nad Morzem Śródziemnym, praktykowanie lenistwa
nastręcza niemałe trudności i trzeba będzie szeroko zakrojonej
kampanii, by ludzi doń skłonić.
Mam nadzieję, że po przeczytaniu tych rozważań kierownicy
organizacji młodzieży chrześcijańskiej podejmą wśród porządnych,
młodych ludzi kampanię na rzecz bezczynności. Jeśli tak się stanie,
to będę mógł powiedzieć, że nie żyłem na próżno.
Zanim jednak przytoczę własne argumenty w obronie lenistwa rozprawić
się muszę z pewnym poglądem, którego przyjąć nie mogę. Otóż, ilekroć
ktoś posiadający środki utrzymania chce podjąć jakąś zwykłą pracę w
rodzaju pisania na maszynie lub nauczania w szkole, mówi mu się, że
odbiera w ten sposób chleb innym, a więc postępuje niegodziwie.
Gdyby rozumowanie to było słuszne, wystarczyłoby, żebyśmy wszyscy
oddali się całkowitej bezczynności, a chleba byłoby w bród.
Zwolennicy tej argumentacji zapominają, że człowiek zwykle wydaje
to, co zarabia, a wydając daje zatrudnienie innym. Jeśli tylko
wydajemy nasze dochody, dajemy tyle chleba jednym, kupując ich
wyroby, ile odbieramy innym - zarabiając. Z tego punktu widzenia
prawdziwym szkodnikiem okazuje się co najwyżej człowiek oszczędny.
Jeśli ktoś, jak ów przysłowiowy francuski chłop, przechowuje swoje
oszczędności w pończosze, to gołym okiem widać, że nie dają one
nikomu pracy. Sprawa staje się mniej oczywista, jeśli ów człowiek
decyduje się swoje oszczędności zainwestować. Wyłaniają się wówczas
inne problemy.
Jednym z najczęstszych sposobów rozporządzenia oszczędnościami jest
powierzenie ich w formie pożyczki jakiemuś rządowi. Ponieważ jednak
przeważająca część wydatków publicznych w większości cywilizowanych
państw przeznaczana jest na pokrycie kosztów wojen dawnych lub na
przygotowania do wojen nowych, człowiek pożyczający pieniądze
rządowi przypomina ów czarny charakter z dramatu Szekspira, który
wynajął płatnych morderców przeciwko sobie samemu. Byłoby oczywiście
lepiej, gdyby te pieniądze wydał, nawet gdyby miał je przegrać w
kości lub przepić. Ale - powie ktoś - sytuacja zmienia się zupełnie,
jeśli oszczędności inwestuje się w działalność jakiegoś
przedsiębiorstwa. Można się z tym zgodzić, pod warunkiem jednak, że
przedsiębiorstwo takie rzeczywiście powstanie i że będzie wytwarzać
coś pożytecznego. Nikt jednak nie zaprzeczy, że w naszych dniach
większość inwestycji kończy się niepowodzeniem. Oznacza to, że
pokaźne zasoby pracy ludzkiej, które mogłyby być użyte do
wytworzenia przedmiotów dających ludziom zadowolenie, zużyte zostały
do wyprodukowania maszyn, które stoją bezczynnie i nie przynoszą
nikomu pożytku. Człowiek inwestujący pieniądze w przedsięwzięcie,
które bankrutuje, przynosi szkodę nie tylko sobie, ale i innym.
Gdyby te same pieniądze wydać na przyjęcia w gronie przyjaciół, ci
mieliby z tego (wolno nam mieć nadzieję) przyjemność, podobnie
zresztą jak wszyscy, do których pieniądze te ostatecznie by
wpłynęły: rzeźnik, piekarz lub przemytnik alkoholu. Jeśli jednak
wydaje się je np. na budowę torów kolejowych w miejscu, w którym -
jak się okazuje - na komunikację tego rodzaju nie ma
zapotrzebowania, zajmują tylko pewną część pracy ludzkiej czymś, co
nie przysporzy nikomu przyjemności. Tymczasem ktoś, kto wskutek
chybionej inwestycji straci swój majątek, uważany jest za ofiarę
niezawinionego nieszczęścia, podczas gdy wesoły rozrzutnik, który
wydał swoje pieniądze w sposób filantropijny, traktowany jest z
pogardą jako człowiek niemądry i lekkomyślny.
Powyższe uwagi mają jedynie charakter wstępny. W dalszej części tego
szkicu będę z całą powagą bronić tezy, wedle której wielka część
ludzkich krzywd we współczesnym świecie bierze się z przekonania o
szczególnej wartości pracy i że droga do szczęścia i dobrobytu
wiedzie przez zorganizowane ograniczenie ilości wykonywanej pracy.
Zanim przedstawimy nasze argumenty na rzecz lenistwa, odpowiedzmy
sobie na pytanie podstawowe: czym jest praca? Otóż bywa ona
dwojakiego rodzaju: pierwszy polega na zmianie położenia części
materii na powierzchni ziemi lub w jej pobliżu w stosunku do innej
jej części; rodzaj drugi zaś polega na wydawaniu poleceń innym, by
to właśnie czynili. Pierwszy rodzaj pracy jest nieprzyjemny i źle
płatny, drugi zaś przyjemny i dobrze płatny. Drugi rodzaj przejawia
skłonność do niepohamowanego wzrostu. Istnieją przecież nie tylko
ci, którzy polecenia wydają, ale również inni, którzy udzielają
porad co do tego, jakie mianowicie polecenia powinny być wydawane.
Zazwyczaj dwie zorganizowane grupy udzielają dwóch wzajemnie
sprzecznych rad i to właśnie nazywa się polityką. Kwalifikacje
wymagane do tego rodzaju pracy nie polegają na znajomości
przedmiotu, co do którego się radzi, lecz na znajomości sztuki
perswazji w mowie i piśmie, to jest sztuki reklamy. W Europie, lecz
nie w Ameryce, istnieje jeszcze trzecia klasa, bardziej szanowana
niż obie wyżej wspomniane grupy. Są to ludzie, którzy dzięki
posiadaniu ziemi, mogą pobierać opłaty za udzielany innym przywilej
prawa do istnienia i pracy. Owi właściciele ziemscy nie pracują,
dlatego czytelnik mógłby się spodziewać, że będę ich chwalił.
Niestety stan bezczynności, w którym pozostają możliwy jest tylko
dzięki wysiłkowi innych; zaprawdę to ich pragnienie prowadzenia
wygodnego i próżniaczego życia jest historycznym źródłem ewangelii
pracy. Ostatnią rzeczą, której by sobie kiedy życzyli jest, by inni
kiedykolwiek poszli za ich przykładem.
Od zarania cywilizacji aż po czasy rewolucji przemysłowej człowiek
był zdolny do wytwarzania ciężką pracą tylko niewiele więcej niż
było konieczne do utrzymania jego samego i jego rodziny, nawet jeśli
jego żona pracowała tak ciężko, jak on sam, a dzieci pomagały mu w
pracy odkąd były dość duże. Małej nadwyżki, która powstawała po
wyprodukowaniu najniezbędniejszych środków utrzymania nie
pozostawiano wytwórcom - przywłaszczali ją sobie wojownicy i
kapłani. W latach nieurodzaju, choć nadwyżki nie było, wojownicy i
kapłani odbierali tyle, co zawsze, w wyniku czego wielu pracowników
umierało z głodu.
System ten przetrwał w Rosji aż do roku 19171, a na Wschodzie
utrzymuje się po dziś dzień. W Anglii, mimo rewolucji przemysłowej,
przetrwał w pierwotnej formie okres wojen napoleońskich aż do
czasów, gdy sto lat temu do władzy doszła nowa klasa fabrykantów. W
Ameryce, z wyjątkiem stanów południowych, gdzie przetrwał aż do
wojny domowej, system ów załamał się po wojnie o niepodległość.
Ustrój, który trwał tak długo i skończył się tak niedawno, wywarł -
rzecz jasna - głęboki wpływ na ludzką psychikę i zapatrywania.
Uważany przez nas za naturalny szacunek dla pracowitości jest w
dużym stopniu pozostałością tego preindustrialnego stanu świadomości
i nie odpowiada wymaganiom współczesnego świata. Dz

[tow.mittal]

Od zarania cywilizacji aż po czasy rewolucji przemysłowej człowiek
był zdolny do wytwarzania ciężką pracą tylko niewiele więcej niż
było konieczne do utrzymania jego samego i jego rodziny, nawet jeśli
jego żona pracowała tak ciężko, jak on sam, a dzieci pomagały mu w
pracy odkąd były dość duże. Małej nadwyżki, która powstawała po
wyprodukowaniu najniezbędniejszych środków utrzymania nie
pozostawiano wytwórcom - przywłaszczali ją sobie wojownicy i
kapłani. W latach nieurodzaju, choć nadwyżki nie było, wojownicy i
kapłani odbierali tyle, co zawsze, w wyniku czego wielu pracowników
umierało z głodu.
System ten przetrwał w Rosji aż do roku 19171, a na Wschodzie
utrzymuje się po dziś dzień. W Anglii, mimo rewolucji przemysłowej,
przetrwał w pierwotnej formie okres wojen napoleońskich aż do
czasów, gdy sto lat temu do władzy doszła nowa klasa fabrykantów. W
Ameryce, z wyjątkiem stanów południowych, gdzie przetrwał aż do
wojny domowej, system ów załamał się po wojnie o niepodległość.
Ustrój, który trwał tak długo i skończył się tak niedawno, wywarł -
rzecz jasna - głęboki wpływ na ludzką psychikę i zapatrywania.
Uważany przez nas za naturalny szacunek dla pracowitości jest w
dużym stopniu pozostałością tego preindustrialnego stanu świadomości
i nie odpowiada wymaganiom współczesnego świata. Dzisiejsza technika
sprawiła, że czas wolny może w pewnych granicach być czymś więcej
niż przywilejem jednej niewielkiej grupy, może stać się prawem
przysługującym w równym stopniu wszystkim członkom społeczeństwa.
Moralność pracy to moralność niewolników, a świat współczesny nie
potrzebuje niewolnictwa.
Jest oczywiste, że w społeczeństwie pierwotnym chłopi pozostawieni
sami sobie nie rozstawaliby się z ową skromną nadwyżką, z której
utrzymywali się kapłani i wojownicy. Raczej już wytwarzaliby mniej
albo spożywali więcej. Początkowo produkowali i oddawali część
owoców swojej pracy zmuszani do tego siłą. Z czasem jednak okazało
się, że wielu z nich można wpoić etykę, wedle której ciężka praca
jest ich obowiązkiem, nawet jeśli to dzięki niej inni mogą
próżnować. Dzięki temu można było ograniczyć stosowanie przymusu i
zredukować wydatki rządowe. Dziś jeszcze 99 procent angielskich
robotników szczerze oburzyłoby się na propozycję, by król nie miał
wyższych dochodów niż robotnik. Historycznie biorąc, pojęcie
obowiązku było środkiem, przy pomocy którego posiadający władzę
skłaniali wszystkich pozostałych, aby żyli zgodnie z interesami
swoich władców, a nie zgodnie z interesem własnym. Sprawujący władzę
nie dopuszczają do siebie świadomości tego stanu rzeczy, umiejąc
wzbudzić w sobie przekonanie, że ich interesy tożsame są z ogólnym
interesem ludzkości.
Niekiedy jest tak istotnie. Ateńscy właściciele niewolników na
przykład poświęcali część swojego wolnego czasu na sprawy publiczne,
przyczyniając się w ten sposób do pomnożenia trwałego dorobku
cywilizacji, czego nie mogliby uczynić w bardziej sprawiedliwym
ustroju społecznym. Wolny czas jest niezbędny dla postępu
cywilizacyjnego, a w dawniejszych epokach mogła nim rozporządzać
tylko garstka za cenę trudu i mozołu mas. Ich trud zaś pożyteczny
był nie ze względu na wartość ich pracy, lecz ze względu na wartość
wolnego czasu. Współczesna technika umożliwia sprawiedliwy podział
wolnego czasu bez żadnej szkody dla cywilizacji.
Współczesna technika w ogromnym stopniu zredukowała ilość pracy
niezbędnej do zaspokojenia minimum potrzeb każdego człowieka. Stało
się to oczywiste w czasie wojny. Wszyscy mężczyźni powołani do
wojska, mężczyźni i kobiety pracujący w fabrykach zbrojeniowych,
mężczyźni i kobiety trudniący się szpiegostwem, wojenną propagandą
lub związani z wojną pracą w biurach rządowych - otóż wszyscy oni
zostali wycofani z zawodów produkcyjnych. Mimo to w państwach
Koalicji ogólny poziom dobrobytu wśród robotników
niewykwalifikowanych był wyższy niż kiedykolwiek przedtem lub potem.
Znaczenie tego faktu przesłaniały operacje finansowe. Zaciągane
pożyczki stwarzały wrażenie, że teraźniejszość żyje na rachunek
przyszłości. To jednak rzecz jasna było niemożliwe: człowiek nie
może zjeść bochenka chleba, który jeszcze nie istnieje. Wojna
wykazała dowodnie, że dzięki naukowej organizacji pracy można dziś
osiągnąć zadowalający poziom dobrobytu ludności, wyzyskując w tym
celu tylko drobną część zdolności produkcyjnej współczesnego świata.
Gdyby po zakończeniu wojny naukowa organizacja produkcji stworzona w
celu pozyskania ludzi do walki i pracy w fabrykach broni została
zachowana i gdyby jednocześnie skrócono dzień pracy do czterech
godzin, wszystko byłoby w najlepszym porządku. Zamiast tego
powrócono do dawnego chaosu. Tym, na których pracę był popyt, kazano
pracować długie godziny, ci zaś, którzy pozostali bez pracy, skazani
byli na głód. Dlaczego? Dlatego, że praca jest obowiązkiem, a
człowiek nie powinien otrzymywać zapłaty za to, co wytwarza, ale za
cnotę pracowitości, którą się wykazał.
Oto moralność państwa niewolniczego praktykowana w okolicznościach
zupełnie niepodobnych do tych, w jakich powstała. Nic dziwnego, że
doprowadziła do katastrofalnych wyników. Dla ilustracji rozważmy
jakiś przykład. Przypuśćmy, że w danej chwili pewna liczba
robotników zajmuje się produkcją szpilek. Ludzie ci wyrabiają
wszystkie szpilki, jakich świat potrzebuje, pracując - powiedzmy -
osiem godzin dziennie. Pewnego dnia ktoś robi wynalazek, dzięki
któremu ta sama liczba ludzi może wyprodukować dwa razy więcej
szpilek niż dotychczas. Ale świat nie potrzebuje więcej szpilek;
szpilki są już tak tanie, że ich sprzedaż nie powiększy się prawie
wcale, jeśli obniży się ich cena. W świecie rozumnym każdy, kto
trudni się produkcją szpilek, zacząłby pracować cztery godziny
zamiast ośmiu, a wszystko poza tym zostałoby po staremu. Jednak w
świecie rzeczywistym uznano by to za demoralizację. Wszyscy pracują
nadal osiem godzin, szpilek jest za dużo, część przedsiębiorców
bankrutuje i połowa ludzi zatrudnionych przy produkcji szpilek traci
pracę. W rezultacie otrzymujemy tę samą ilość wolnego czasu, co w
systemie racjonalnym, z tą tylko różnicą, że gdy jedna połowa ludzi
nie ma nic do roboty, druga nadal się przepracowuje. W ten sposób
staje się pewne, że nieunikniony przyrost wolnego czasu zamiast być
źródłem powszechnego szczęścia, spowoduje pomnożenie niedoli. Czy
można wyobrazić sobie większy obłęd?
Pomysł przyznania biedakom prawa do wolnego czasu zawsze wywoływał
protest ludzi bogatych. Na początku dziewiętnastego wieku w Anglii
zwykły dzień roboczy mężczyzny trwał piętnaście godzin. Dzieci
pracowały czasem równie długo, choć na ogół ich dzień pracy trwał
godzin dwanaście. Gdy jacyś lubiący wścibiać nos w cudze sprawy
intryganci sugerowali skrócenie czasu pracy, odpowiadano im, że
praca trzyma dorosłych z dala od kieliszka, a dzieci od psoty.
Pamiętam, że gdy byłem dzieckiem, i gdy wkrótce po nadaniu
robotnikom w miastach praw wyborczych ustawowo wprowadzono, ku
oburzeniu sfer wyższych, niektóre dni wolne od pracy, pewna księżna
wygłosiła taki oto komentarz:
" A na cóż biedakom święta? Powinni pracować!". Dziś ludzie nie są
już tak szczerzy, ale samo uczucie przetrwało i jest źródłem
niemałej części zamieszania, które panuje w sprawach gospodarczych.
Zastanówmy się przez chwilę nad etyką pracy bez poddawania się
przesądom. Każdy człowiek z konieczności spożywa w ciągu swojego
życia pewną ilość wytworów pracy ludzkiej. Przyjmując, co nam wolno,
że wobec pracy żywimy zwykle niechęć, za niesprawiedliwe uznamy, by
ktoś spożywał więcej niż wytwarza. Jest oczywiste, że ktoś - jak to
czyni na przykład lekarz - dostarczać może usług, a nie towarów;
powinien jednak coś z siebie dawać w zamian za schronienie i
utrzymanie. W tych granicach obowiązek pracy trzeba uznać, ale tylko
w tych granicach.
Nie będę rozwodzić się nad tym

[tow.mittal]

" A na cóż biedakom święta? Powinni pracować!". Dziś ludzie nie są
już tak szczerzy, ale samo uczucie przetrwało i jest źródłem
niemałej części zamieszania, które panuje w sprawach gospodarczych.
Zastanówmy się przez chwilę nad etyką pracy bez poddawania się
przesądom. Każdy człowiek z konieczności spożywa w ciągu swojego
życia pewną ilość wytworów pracy ludzkiej. Przyjmując, co nam wolno,
że wobec pracy żywimy zwykle niechęć, za niesprawiedliwe uznamy, by
ktoś spożywał więcej niż wytwarza. Jest oczywiste, że ktoś - jak to
czyni na przykład lekarz - dostarczać może usług, a nie towarów;
powinien jednak coś z siebie dawać w zamian za schronienie i
utrzymanie. W tych granicach obowiązek pracy trzeba uznać, ale tylko
w tych granicach.
Nie będę rozwodzić się nad tym, że w całym dzisiejszym świecie, poza
Związkiem Radzieckim, wielu ludzi uchyla się nawet od tego
minimalnego obowiązku. Mam na myśli tych wszystkich, którzy
pieniądze dziedziczą lub dla pieniędzy się żenią. To jednak, że
toleruje się próżniactwo tych ludzi uważam za znacznie mniej
szkodliwe od tego, że robotnicy muszą się albo przepracowywać, albo
głodować.
Gdyby zwykli robotnicy pracowali cztery godziny dziennie, przy
założeniu wprowadzenia pewnego minimum rozsądnej organizacji pracy,
nie byłoby bezrobocia, a i towarów starczyłoby dla wszystkich.
Pomysł taki oburza ludzi majętnych, ponieważ w ich przekonaniu
biedacy nie wiedzieliby, co począć z taką ilością wolnego czasu. W
Ameryce ludzie, nawet dobrze sytuowani, często pracują wiele godzin
dziennie; ludzie ci oburzają się oczywiście na myśl, że robotnicy
mogliby rozporządzać wolnym czasem, chyba że pojawia się on w
postaci ponurej kaźni bezrobocia. W istocie ich niechęć do czasu
wolnego sięga tak daleko, że nie życzą go nawet swym synom.
Osobliwe, że pragnąc dla swych synów pracy tak ciężkiej, by nie
mieli wcale czasu stać się ludźmi cywilizowanymi, nie protestują
przeciw temu, że ich żony i córki nie pracują wcale. Snobistyczna
admiracja bezużyteczności, która w społeczeństwie arystokratycznym
obejmuje obie płcie, w plutokracji ogranicza się do kobiet, co
jednak ani trochę nie godzi jej ze zdrowym rozsądkiem.
Trzeba przyznać, że umiejętność mądrego gospodarowania wolnym czasem
jest dziełem cywilizacji i wykształcenia. Człowiek, który przez całe
życie pracował przez wiele godzin dziennie, będzie się nudził, gdy
nagle pracować przestanie. Z drugiej strony jednak brak wolnego
czasu pozbawia nas wielu najpiękniejszych rzeczy w życiu. Dzisiaj
nie ma już żadnego powodu, by przeważająca część ludzkości cierpiała
z tego powodu. Tylko niemądry, a powszechny ascetyzm każe nam
domagać się nadmiernej pracy w świecie, w którym nie ma już takiej
potrzeby.
W ideologii, której hołduje rząd Rosji, obok wielu rzeczy zasadniczo
różnych od tradycyjnych wartości głoszonych przez świat Zachodu
znalazły się również elementy przejęte bez żadnej zmiany. Poglądy
klasy rządzącej, a zwłaszcza tej jej części, która zajmuje się
edukacją i propagandą, na temat godności pracy są niemal identyczne
z treściami od stuleci wkładanymi przez ludzi władzy w głowy tak
zwanych "uczciwych biedaków". Pracowitość, trzeźwość i gotowość do
pracy przez długie godziny, a nawet uległość wobec władzy w imię
odległych korzyści, wymagane są jak dawniej, a władza, jak zawsze,
powołuje się na wolę Wszechmocnego, tyle tylko, że występuje on
teraz pod nowym imieniem dialektycznego materializmu.
Zwycięstwo robotników w Rosji pod niektórymi względami przypomina
zwycięstwo feminizmu w innych krajach. Przez stulecia mężczyźni
czcili kobiety jak boginie i usiłowali osłodzić im ich niższą
pozycję społeczną twierdzeniem, że cnota więcej jest warta niż
władza. W rezultacie feministki zaczynają domagać się jednego i
drugiego. Stało się tak, ponieważ pionierki ruchu kobiecego
uwierzyły we wszystko, co mężczyźni powiedzieli im o wartości cnoty,
nie w to jednak, co im mówiono na temat bezwartościowości władzy
politycznej. Podobnie rzeczy miały się w Rosji pod względem stosunku
do pracy fizycznej. Od wieków bogacze i ich zausznicy głoszą
pochwałę pracy w trudzie i znoju, pochwałę prostego życia i religii,
która naucza, że ubodzy maj większą niż bogacze szansę dostania się
do nieba. Starali się oni wpoić pracownikom fizycznym
przeświadczenie, że jest coś szczególnie szlachetnego w zmienianiu
położenia materii w przestrzeni - tak jak mężczyźni starali się
przekonać kobiety o jakiej szczególnej szlachetności płynącej z
seksualnego zniewolenia. W Rosji wszystkie te teorie o doskonałości
pracy fizycznej potraktowano poważnie, wskutek czego robotnik cieszy
się tam większym szacunkiem niż ktokolwiek inny. Apele te mają w
istocie rzeczy charakter religijny, choć ich cele są inne: chodzi o
pozyskanie szturmowców do zadań specjalnych. Praca fizyczna jest
przedstawiana młodzieży jako idea i jest podstawą całej nauczanej
etyki.
W dzisiejszej Rosji taka polityka jest być może zupełnie słuszna.
Ogromny kraj pełen bogactw naturalnych wymaga rozwoju, a rozwój ten
musi się dokonać niemal bez pomocy kredytów. W tych okolicznościach
ciężka praca jest koniecznością i niejedno przemawia za tym, że
przyniesie ona wspaniałe owoce. Co nastąpi jednak, gdy osiągnięty
zostanie punkt, w którym wszyscy będą mogli zaspokoić swoje potrzeby
bez wielogodzinnej pracy?
Na Zachodzie problem ten rozwiązuje się na wiele sposobów. Ponieważ
nikt nie próbuje budować systemu ekonomicznej sprawiedliwości,
większa część wytwarzanych dóbr przypada w udziale niewielkiej
mniejszości, członkowie której najczęściej nie pracują wcale.
Ponieważ nie istnieje żaden system centralnej kontroli produkcji,
wytwarzamy mnóstwo rzeczy nikomu niepotrzebnych. Utrzymujemy wysoki
poziom bezrobocia, ponieważ możemy obyć się bez pracy części
robotników zmuszając innych do wysiłku ponad miarę. A kiedy metody
te okazują się nieskuteczne, wybucha wojna: każemy pewnej liczbie
ludzi zająć się wytwarzaniem środków wybuchowych, innej za grupie
polecamy przeprowadzać wybuchy, jak byśmy byli dziećmi, które
właśnie odkryły sztuczne ognie. Dzięki połączeniu tych wszystkich
środków udaje nam się - choć nie bez trudności - podtrzymać wiarę w
to, że długie godziny ciężkiej pracy są nieuniknionym przeznaczeniem
przeciętnego człowieka.
W Rosji, z powodu wyższego stopnia sprawiedliwości gospodarczej i
centralnej kontroli produkcji zagadnienie musi by rozwiązane
inaczej. Rozwiązanie racjonalne oznaczałoby, że z chwilą zapewnienia
wszystkim minimum utrzymania i elementarnych wygód nastąpi stopniowa
redukcja godzin pracy. Decyzja co do tego, czy bardziej pożądane
jest więcej pracy czy też dóbr, powinna, na każdym etapie, być
podejmowana w powszechnym głosowaniu. Trudno jednak wyobrazić sobie,
by władze, które dotąd głosiły, że praca jest najwyższą wartością,
mogły uznać za swój cel raj, w którym jest niewiele pracy i wiele
czasu wolnego. Wydaje się bardziej prawdopodobne, że powstawać będą
coraz to nowe plany, w których wyniku dzisiejszy czas wolny zostanie
złożony na ołtarzu większej wydajności produkcji w przyszłości.
Czytałem niedawno o będącym dziełem rosyjskich inżynierów pomysłowym
planie ogrzania Morza Białego i północnych wybrzeży Syberii przy
pomocy tamy zbudowanej poprzez Morze Karskie. Pomysł godny podziwu,
może jednak opóźnić osiągnięcie przez robotników zadowalającego
poziomu komfortu życiowego o całe pokolenie, podczas gdy szlachetny
trud zostanie zademonstrowany wśród pól lodowych i śnieżnych burz
Oceanu Lodowatego. Ten stan rzeczy, jeśli nastąpi, będzie rezultatem
uznania cnoty ciężkiej pracy raczej za cel sam w sobie niż za środek
do zbudowania takiej rzeczywistości, w której praca przestanie by
potrzebna.
W rzeczywistości dokonywanie zmian w położeniu materii, choć w
pewnej mierze konieczne dla naszej egzystencji, żadną miarą nie może

[tow.mittal]

W rzeczywistości dokonywanie zmian w położeniu materii, choć w
pewnej mierze konieczne dla naszej egzystencji, żadną miarą nie może
być uznane za jeden z ostatecznych celów życia ludzkiego. W
przeciwnym razie każdego robotnika drogowego musielibyśmy stawia
wyżej od Szekspira. Dwie są przyczyny nieporozumienia w tej sprawie.
Pierwszą jest konieczność zadbania o to, by biedacy zadowoleni byli
ze swego losu. W tym celu warstwy posiadające od tysiącleci głoszą
naukę o godności pracy, dokładając jednocześnie wszelkich starań, by
samym godności tej uniknąć. Drugą jest nowy rodzaj przyjemności,
którą czerpiemy z urządzeń mechanicznych i zachwyt, który wzbudza w
nas zadziwiająco sprytny sposób, w jaki potrafimy wprowadzać zmiany
na ziemi. Ani jedna, ani druga nie budzi entuzjazmu robotnika. Jeśli
zapytacie go, co uważa za najlepszą część swojego życia, wątpliwe
jest byście usłyszeli odpowiedź: "lubię pracę fizyczną, ponieważ
daje mi poczucie, że spełniam najszlachetniejsze zadanie człowieka i
ponieważ sprawia mi przyjemność myśl o tym, jak dalece człowiek może
zmienić planetę, na której żyje. Organizm mój wymaga wprawdzie
okresów odpoczynku, które powinienem spożytkować najlepiej jak
potrafię, ale najszczęśliwszy jestem, gdy nadchodzi ranek i mogę
powrócić do pracy, która daje mi najwyższe zadowolenie. Nigdy nie
słyszałem, by robotnik wypowiadał się w tym duchu. Robotnicy
traktują pracę tak, jak powinna by traktowana - jako niezbędny
środek utrzymania; wszelkie zaś szczęście i radość, które czerpią z
życia, dają im ich wolne godziny.
Powie ktoś, że choć wolny czas w niewielkiej ilości jest rzeczą
przyjemną, to człowiek nie wiedziałby czym wypełnić dzień, gdyby
pracował tylko cztery godziny na dobę. Twierdzenie to jest w
dzisiejszym świecie w jakiejś mierze prawdziwe i w tym samym stopniu
stanowi potępienie naszej cywilizacji. Nie można tego samego
powiedzieć o wcześniejszych epokach. Dawna zdolność do beztroskiej
zabawy została w poważnym stopniu zahamowana przez kult wydajności.
Współczesny człowiek uważa, że wszystko powinno by robione przez
wzgląd na dobro czegoś innego, a nie na własne dobro. Poważni
ludzie, na przykład, wciąż potępiają zwyczaj chodzenia do kina,
twierdząc, że przyczynia się on do wzrostu przestępczości młodzieży.
Wszelka natomiast praca, która przyczynia się do powstania dzieła
filmowego, traktowana jest z szacunkiem, ponieważ jest to praca i
ponieważ przynosi dochód. Pogląd, w myśl którego na szacunek
zasługuje wyłącznie to, co przynosi dochód, prowadzi do całkowitego
pomieszania pojęć. Rzeźnik, u którego kupujemy mięso i piekarz,
który dostarcza bułek są godni pochwały ponieważ w ten sposób
zarabiają pieniądze; my jednak, jeśli jedzenie sprawia nam
przyjemność, uchodzimy za frywolnych lekkoduchów, chyba że jemy
wyłącznie po to, by nabrać sił do pracy.
Mówiąc ogólnie uważa się, że zarabianie pieniędzy jest dobre, a
wydawanie pieniędzy złe. Przekonanie to, zważywszy że każda
transakcja zawiera oba elementy, jest absurdalne; równie dobrze
można by utrzymywać, że klucze są pożyteczne, a dziurki od klucza
szkodliwe. Wszelkie dobre strony, jakie mieć może produkcja dóbr
muszą w ostatecznym wyniku sprowadzać się do pożytku, który
przynieść może ich konsumpcja. Choć człowiek w naszym świecie
pracuje dla zysku to społeczny cel jego wysiłku leży w konsumpcji
wytworów jego pracy. Ten właśnie rozdźwięk między jednostkowym a
społecznym celem wytwarzania, jest przyczyną kłopotów, które sprawia
ludziom jasne myślenie w wiecie, w którym bodźcem do pracy jest
zysk. Za dużo myślimy o produkcji, a za mało o konsumpcji. Wskutek
tego nie przywiązujemy należytej wagi do prostych radości i
szczęścia, a produkcji nie osądzamy z punktu widzenia przyjemności,
jaką daje konsumentowi.
Gdy proponuję, żeby dzień pracy zredukować do czterech godzin, nie
chcę przez to powiedzieć, że cały pozostały czas powinny
bezwzględnie wypełniać puste błahostki. Chodzi mi o to, że
czterogodzinny dzień pracy winien dawać człowiekowi prawo do
zaspokojenia elementarnych potrzeb i wygód życiowych, pozostały zaś
czas powinniśmy wykorzystywać tak, jak sami uznamy za stosowne.
Ważną częścią wszelkich systemów tego rodzaju powinno by
rozszerzenie zakresu wykształcenia - wykształcenia nastawionego
między innymi na budzenie zamiłowań pozwalających na rozumne
wykorzystanie wolnego czasu. Nie mam tu przede wszystkim na myśli
rzeczy, które uchodzą za szczególnie wyrafinowane wzloty ducha i
intelektu. Obyczaj tańców ludowych na przykład zanikł wszędzie poza
odległymi rejonami wiejskimi. Impulsy jednak, które kazały obyczaj
ten kultywować, muszą nadal istnieć w ludzkiej naturze. Przyjemności
mieszkańców miast przyjęły na ogół bierny charakter: oglądanie
filmów, meczów futbolowych, słuchanie radia i tak dalej. Wynika to z
faktu, że ich potrzeba aktywności wyczerpała się w całości w pracy;
gdyby mieli więcej czasu wolnego, powróciliby do przyjemności
wymagających czynnego udziału.
W przeszłości istniała nieliczna klasa czasu wolnego i znacznie
liczniejsza klasa pracownicza. Klasa czasu wolnego korzystała z
przywilejów, które z punktu widzenia sprawiedliwości społecznej nie
miały żadnego uzasadnienia; w rezultacie jej horyzonty uległy
zawężeniu, uciekać się musiała do przemocy i teorii, dzięki którym
mogła usprawiedliwić swe przywileje. Czynniki te ogromnie jej
zaszkodziły, ale mimo ich wpływu to ta właśnie klasa wytworzyła
niemal wszystko, co nazywamy cywilizacją. Ona pielęgnowała sztuki
piękne i stworzyła naukę, jej członkowie pisali książki, budowali
systemy filozoficzne i doskonalili stosunki społeczne. Nawet
emancypacja grup uciskanych inicjowana była zwykle przez ową klas
panującą.
A jednak istnienie pozbawionej wszelkich obowiązków dziedzicznej
klasy czasu wolnego prowadziło do niesłychanego marnotrawstwa.
Żadnego z członków tej warstwy nie uczono nigdy pracowitości, a
klasa jako całość nie odznaczała się bynajmniej szczególną
inteligencją. Mogła dać światu jednego Darwina, ale jako przeciwwagę
dała także dziesiątki tysięcy obywateli ziemskich, którzy przez całe
swe życie nie zaprzątali swych głów niczym intelektualnie bardziej
wyrafinowanym niż polowanie na lisa lub ściganie kłusowników. W
dzisiejszym świecie uniwersytety dostarczać mają w sposób bardziej
systematyczny tego, co klasa czasu wolnego wytwarzała w sposób
przypadkowy jako produkt uboczny swego istnienia. Jest to wielki
krok naprzód, ma jednak swoje złe strony. Życie na uniwersytecie
jest tak różne od życia poza jego murami, że ludzie przebywający w
środowisku akademickim przeważnie nie znają i nie rozumieją trosk
zwykłych śmiertelników. Ponadto wypowiadają się zwykle językiem,
który pozbawia ich poglądy należytego wpływu na szerszą publiczność.
Niekorzystny również jest fakt, że studia uniwersyteckie są
zorganizowane w taki sposób, który często zniechęca ludzi myślących
oryginalnie. Z tych względów ośrodki akademickie, przy całym
płynącym z nich pożytku, nie stoją w należyty sposób na straży
interesów cywilizacji w świecie, w którym poza murami uczelni
wszyscy są zbyt zajęci, by móc poświęcić się czemukolwiek, co nie ma
charakteru czysto utylitarnego.
W świecie, w którym nikt nie będzie zmuszany do pracy przez więcej
niż cztery godziny na dobę, wszyscy, którzy mają takie potrzeby,
będą mogli oddać się badaniom naukowym, a malarze będą mogli malować
nie przymierając głodem, bez względu na to, jak doskonałe będą ich
malowidła. Młodzi pisarze nie będą musieli przyciągać uwagi
czytelników tanią sensacją, aby w ten sposób zyskać niezależność
materialną potrzebną do napisania monumentalnego dzieła, na które,
gdy czas nadejdzie, nie starcza już sił i zdolności. Ludzie, którzy
w trakcie swojej pracy zawodowej zainteresują się jakąś dziedziną
gospodarki lub polityki, będą mogli rozwijać swoje pomy

[ratpole]

tow.mittal napisał:

"Tymczasem ktoś, kto wskutek chybionej inwestycji straci swój majątek, uważany
jest za ofiarę niezawinionego nieszczęścia, podczas gdy wesoły rozrzutnik, który
wydał swoje pieniądze w sposób filantropijny, traktowany jest z pogardą jako
człowiek niemądry i lekkomyślny. "

A wy, Krawczyk, to ktora z tych ofiar? hehe
Tyles sie bidoku napastowal i nawet pies z kulawym ogonem nie przyszedl tego
oszczac hehehe

[tow.mittal]

sprawdz skad pisze bo mylisz mnie z Kaganem, a przeciez Kagan nie
moze przebywac jednoczesnie na Cyprze i na Hamilton Island.

[harlista]

Pewnie ze nie moze
Ale obaj mozecie byc jednoczenie pod pewnym ogolnodostepnym adresem w Warszawie.

[tow.mittal]

nie mozemy. sugerujesz ze spie w jednym lozku z kaganem?

[bogo2]

facet sie przedstawil na judaica... marian kaluski...
z tego co pisze, to mam wrazenie, ze z domu kagan... :)

ratpole napisał:

>
> A wy, Krawczyk, to ktora z tych ofiar? hehe(..)

[tow.mittal]

boj sie bogo co ty wypisujesz