kosaciec
15.01.06, 15:49
Prawobrzeżne ziemie Kotliny Warszawskiej, położone na zalewowych tarasach
rozległej tu doliny Wisły, były peryferyjnymi obszarami rodzącego się
Królestwa Piastów. Na wschód od nich rozciągały się wielkie obszary leśne.
Część tego nadwiślańskiego zespołu osadniczego należała do diecezji płockiej
z parafią Kamion, część zaś wchodziła w skład diecezji poznańskiej. W jej
granicach leżał Gocław i Zerzeń z parafią utworzoną w 1403 r. oraz Błota i
Miedzeszyn. W wieku XIII i XIV wykształciły się tu dobra szlacheckie. Od
połowy XIV w. pojawiają się w dokumentach wzmianki o wsiach takich jak:
Zerzeń, Wólka Zerzeńska, Borków, Falenica, Zagóżdż, Zastów. Po przyłączeniu
Mazowsza do Korony oraz przeniesieniu stolicy do Warszawy zanotować można
ożywienie gospodarcze. Okolice te stały się też areną niecodziennych wydarzeń
historycznych. Na polach Zastowa 25 listopada 1527 r. odbył się zjazd
senatorów i szlachty mazowieckiej, obradujący m.in. na temat wolnych elekcji.
W kwietniu następnego roku na polach wsi Kamion odbył się zjazd elekcyjny
szlachty z całej Polski i Litwy, zakończony 11 maja 1573 r. wyborem Henryka
Walezego na króla Polski i Litwy.
Położone na przedpolach stolicy tereny przyciągające licznych osadników,
kilkakrotnie zmieniały właścicieli, wchodząc w skład majątków znanych rodzin
szlacheckich, takich jak: Zerzeńscy, Drużbicze, Pilichowscy, Kazanowscy,
Sapiechowie, Bielińscy i in.. To właśnie od Urszuli z Bielińskich
Czermińskiej, Elżbieta Sieniawska zakupiła w 1720 r., włączając do dóbr
wilanowskich, między innymi wsie Zastów, Las, Zbytki, Olendry oraz karczmę
Wawer. Po raz pierwszy w dokumentach pojawił się wtedy zapis nazwy Wawer.
Karczma zbudowana została u zbiegu ważnych szlaków komunikacyjnych jak
również w pobliżu dróg o charakterze lokalnym. Dało to możliwość utrzymania
się sporej liczbie rzemieślników i kupców. Karczma zniknęła z map na
przełomie XVIII i XIX w. w wyniku wytyczenia granic po trzecim rozbiorze
Polski i utrudnień w kontaktach między poszczególnymi zaborami. Utworzenie
Królestwa Kongresowego ożywiło ruch towarowy i podróżny i karczmę Wawer
odbudowano.
Osobnym rozdziałem w historii Pragi Południe i okolic, w tym Wawra, były
walki w czasie powstania listopadowego. Wtedy to miejscowości Grochów i Wawer
na stałe zagościły na kartach historii. Na terenie obecnego Anina, Starego i
Nowego Wawra, Wygody i Woli Grzybowskiej doszło 19 i 25 lutego 1831 r. do
krwawych bitew a następnie do serii walk uwieńczonych zwycięskim bojem na
polach Wawra i Wygody. Bohaterem tych walk był m.in. Piotr Szembek.
Folwarki i wsie położone na terenie walk powstańczych poniosły ogromne
straty. Dla powetowania strat właściciele tych terenów, administratorzy
Wilanowa, postanowili rozparcelować i wydzierżawić grunty dotychczas
niezasiedlone. Karczma odbudowana w 1834 r. przeżywała prawdziwy rozkwit.
Wokół powstało osiedle rzemieślników i kupców. W tym czasie na
rozparcelowanych dobrach powstało osiedle rolnicze które nazwano kolonią
Wawer.
Powstanie styczniowe i związane z nim uwłaszenie chłopów przyspieszyły
reorganizację administracji terenowej. Nowy podział administracyjny
doprowadził do powstania gminy Wawer obejmującej osady i wsie: Wawer, Wygoda,
Kawęczyn, Gocławek, Grochów, Kamionek, Saska Kępa, Gocław, Zastów, Kaczydół
(obecnie Międzylesie), Stara Miłosna i Żurawka. ( w roku 1889 - Kamionek, a w
1916 - Grochów, Gocławek i Saska Kępa zostały przyłączone do Warszawy) .W
Wawrze zlokalizowano Zarząd Gminy i Sąd Gminny dla trzech gmin: Wawer, Bródno
i Zagoźdź. Niebywały wpływ na rozwój gminy miał fakt przeprowadzenia przez
jej tereny linii kolejowej zwanej Nadwiślańską. W 1877 r. otwarto w Wawrze
stację kolejową. Od 1900 r. stolicę z Wawrem połączyła również kolejka
dojazdowa kursująca od mostu Kierbedzia, którą w 1908 r. przedłużono do
Karczewa. Powstały liczne letniska: w Świdrze, Józefowie, Michalinie,
Falenicy, Miedzeszynie, Radości, Międzylesiu i Aninie. Przybywało też stałych
mieszkańców. W Wawrze osiedlali się głównie kolejarze, kupcy i rzemieślnicy.
Anin, zwłaszcza w latach trzydziestych stał się atrakcyjnym miejscem
zamieszkania dla przedstawicieli zawodów artystycznych, przemysłowców,
urzędników państwowych, wojskowych.
W 1924 r. Falenica otrzymała prawa miejskie i stała się siedzibą gminy
obejmującej osiedla: Anin, Międzylesie, Radość, Zbójna Góra, Stary i Nowy
Miedzeszyn, Michalin, Józefów i Świder. Na krótko przed wybuchem drugiej
wojny światowej gmina Wawer składała się z następujących osad Stary i Nowy
Wawer, Zastów, Stara Miłosna, Międzylesie, Anin (który w 1939 r. powrócił do
Wawra) i Wiśniowa Góra oraz wsie: Pochulanka, Zbytki, Las i Zerzeń.
Walki wrześniowe i obrona Warszawy w 1939 r. przyczyniły się do emigracji
ludności z Warszawy na tereny m.in. Wawra. Wielu uciekinierów szukało tu
tymczasowego schronienia i doraźnej pomocy. Postawiło to przed ówczesnymi
władzami gminy szczególne obowiązki opieki nad rodzinami dotkniętymi skutkami
wojny, w postaci pomocy materialnej, znalezienia pracy, zaopatrzenia w "lewe"
dokumenty. Do listopada 1939 r. funkcjonował szpital polowy ss. Felicjanek i
ss. Rodziny Maryi. Siostry prowadziły też dożywianie biednych i
poszkodowanych w wyniku działań wojennych. W listopadzie 1939 r. zarząd
gminy, podjął prace nad urządzeniem odrębnego cmentarza dla ofiar wojny,
który mimo terroru hitlerowskiego przetrwał czas wojny dzięki solidarności
wawerskiego społeczeństwa.
W nocy z 26 na 27 grudnia 1939 r. Niemcy aresztowali 114 obywateli polskich,
w większości mieszkańców Wawra i Anina, a 27 grudnia dokonali masowej
egzekucji w której zginęło 107 z nich. Była to pierwsza zbrodnia na ludności
cywilnej Warszawy i okolic. Została ona upamiętniona przez utworzenie
konspiracyjnej młodzieżowej Organizacji Małego Sabotażu "Wawer", związanej z
organizacją harcerską Szarych Szeregów, która skupiała około 500 członków i
wykonała około 170 akcji w latach 1940 - 1945.
Ruch oporu w Wawrze powstał już na przełomie 1939/1940 r. W skład Związku
Walki Zbrojnej i później Armii Krajowej wchodziły kompanie tworzące Rejon IV
AK w Otwocku. Działały tu również inne organizacje ruchu oporu, a ludność
cywilna wspomagała działania konspiracyjne. Na szeroką skalę prowadzona była
akcja tajnego nauczania, w której brała udział większość młodzieży
zamieszkałej na terenie gminy oraz większość wawerskich nauczycieli.
W Falenicy od 31.10.1939 r. do 20.08.1942 r. istniało getto, przez które
przeszło 7,5 tys. osób. W lipcu 1942 r. Niemcy rozstrzelali 45 osób
narodowości żydowskiej przewożonych transportem z Rembertowa do getta w
Falenicy. Jeszcze przed wojną Towarzystwo "Pomoc dla sierot" założone i
kierowane przez dra Janusza Korczaka, organizowało w gminie Wawer, kolonię
dziecięcą dla dzieci żydowskich, nazwaną "Różyczka". Dzięki pomocy władz
gminnych i okolicznej ludności kolonia przetrwała do października 1940 r.
kiedy to dzieci wraz z opiekunem musiały opuścić dom i udać się do getta w
Warszawie.
Dla prawobrzeżnej Warszawy wojna zakończyła się 15 września 1944 r., chociaż
front przez 4 miesiące trwał na linii Wisły, a ostrzał artyleryjski z lewego
brzegu przynosił duże straty. Organizowano jednak w miarę możliwości normalne
życie.
W pierwszych latach powojennych do osiedli położonych między Wawrem a
Falenicą napływała ludność ze zrujnowanej stolicy i okolicznych miasteczek i
wsi. Zajęte zostały wszystkie drewniane domy letniskowe. Wiele z nich
nadmiernie zagęszczonych, wielokrotnie przebudowywanych, uległo dewastacji.
Na pustych działkach wyrosły prowizoryczne budynki mieszkalne. Ucierpiały też
okoliczne lasy, w których masowo wycinano drzewa.
W okresie powojennym czterokrotnie zmieniano przynależność administracyjną
terenów gminy Wawer. Od 1945 do 1951 roku Wawer był samodzielną gminą, a od
roku 1951 do 1960 przyłączono go razem z Falenicą do
