laband
13.10.04, 10:09
POLSKA. LUDNOŚĆ.
Zaludnienie do początków XX w.
Podstawą szacunków zaludnienia Polski do końca XVIII w. są wykazy podatkowe
(świętopietrza, łanowego, pogłównego, podymnego); uzyskiwane na tej podstawie
liczby mają jedynie wartość orientacyjną. Dla XIX w. dysponuje się wprawdzie
spisami powszechnymi (w Królestwie Pol. dopiero z 1897), ale i ta statystyka
nie jest dokładna.
Liczbę mieszkańców ziem pol. (łącznie z Pomorzem Zach.) ok. 1000 szacowano w
wielkim przybliżeniu na ok. 1–1,3 mln, a średnią gęstość na 4,5–5,0 osoby/km
2; 1990 liczby te zostały zakwestionowane przez T. Ładogórskiego, który
szacuje ludność całego kraju na ok. 2–2,2 mln mieszkańców (?), a średnią
gęstość zaludnienia na ok. 8,0–8,6 osoby/km2. Rozwój gospodarki rolnej i
hod., od końca XI w. kolonizacji wewn., a od XIII w. także napływ osadników z
Zachodu sprzyjały urbanizacji kraju i powiększaniu się liczby ludności;
przyrost ten był hamowany klęskami elementarnymi (nieurodzaje, głody,
zarazy), wyniszczającymi wojnami i bardzo wysoką umieralnością niemowląt i
dzieci. W 1000–1340 ludność Wielkopolski, Małopolski i Mazowsza zwiększyła
się o ok. 80%, z 0,7 do 1,25 mln. W odróżnieniu od zach. Europy, dotkniętej w
XIV w. ogólnym regresem gosp. i wyludnionej przez epidemię dżumy („czarna
śmierć”), w Polsce nastąpił dalszy rozwój osadnictwa i intensyfikacja
procesów urbanizacyjnych, trwająca nieprzerwanie aż do końca XVI w.; liczba
ludności powiększyła się również wskutek unii z Litwą 1385 i przyłączenia
1466 Prus Król. wraz z Warmią, co spowodowało spore zróżnicowanie średniej
gęstości zaludnienia (na Litwie tylko ok. 5 osób/km2). Na przeł. XV i XVI w.
w całym państwie pol.-litew. mieszkało zapewne ok. 7,5 mln ludności. W XVII
w. centr. ziemie Korony objęła stagnacja gosp., którą pogłębiły wojny i
epidemie 1624–25 i 1629–30, co doprowadziło do spowolnienia rytmu rozwoju
zaludnienia (przyrost ok. 0,3% rocznie). W poł. XVII w. Rzeczpospolitą
zamieszkiwało ok. 11 mln ludności, ale liczne wojny i następujące po nich
masowe epidemie 1651–64 oraz straty terytorialne na wsch. przyniosły blisko
30% ubytku ludności. Stopniowy jej przyrost w ostatnich dziesięcioleciach
XVII w. gwałtownie zahamowały działania wojenne 1700–21 i epidemie 1708–09.
Po ich ustaniu ludność kraju aż do II rozbioru (1793) powiększała się,
szczególnie szybko w 2. poł. XVIII w. W przededniu I rozbioru 1772 państwo
zamieszkiwało ok. 14 mln mieszkańców, przy średniej gęstości zaludnienia ok.
19 osób/km 2.
W XIX w. nastąpił szybki przyrost ludności, czemu sprzyjał przede wszystkim
znaczny wzrost produkcji zbożowej i coraz powszechniejsza uprawa ziemniaka,
likwidujące chroniczne niedożywienie. Rozwój medycyny (szczepienie ospy) i
postęp w higienie (rozpowszechnienie mydła, inwestycje wodociągowo-
kanalizacyjne w większych miastach) wpłynęły na zmniejszenie śmiertelności
ogólnej, a zwł. niemowląt, co przy utrzymującej się wysokiej płodności
zaowocowało w końcu stulecia rewolucją demograficzną. W 1811 ludność Księstwa
Warsz. wynosiła ok. 4330 tys.; 1820 liczbę ludności Królestwa Pol. można
szacować na ok. 4150 tys., Galicji na ok. 4500 tys., Wielkiego Księstwa Pozn.
na ok. 1070 tysięcy. Zaludnienie poszczególnych dzielnic zmieniało się w XIX
w. nierównomiernie: 1846–1911 największy jego przyrost nastąpił w Królestwie
Pol., mniejszy w Galicji, najmniejszy w Poznańskiem.
Liczba ludności zajmującej się gł. rzemiosłem i handlem w monarchii
wczesnopiastowskiej nie przekraczała zapewne kilku procent wszystkich
mieszkańców. Blisko 700 lokacji miast XIII–XV w. przyspieszyło procesy
urbanizacyjne Korony pol. — 1500 mieszczanie stanowili już ok. 17%, a 1580
ok. 23–27% ogółu ludności. Późniejszy regres gosp., wojny i zniszczenia
wyludniły miasta, których ludność po potopie szwedz. zmniejszyła się 1662 o
ok. 18%. U schyłku XVIII w. w 862 miastach (w granicach po I rozbiorze)
zamieszkiwało ok. 18% wszystkich mieszkańców Korony. Na Litwie ok. 1500
istniało niewiele ponad 70 miast i dopiero intensywna akcja lokacyjna, zwł. w
2. poł. XVI w., spowodowała, że u schyłku XVIII w. mieszczanie stanowili tam
12,4%. Zniesienie poddaństwa w początkach XIX w. i rozwój przemysłu wpłynęły
na coraz liczniejsze migracje ze wsi do miast; szczególne nasilenie procesów
urbanizacyjnych nastąpiło 1870–1914; powstawały nowe ośr. przem. oraz
górnośląska konurbacja przem., liczba ludności największych zespołów
miejskich powiększyła się w tym okresie blisko 3 razy (w Warszawie i
Katowicach 5 razy); w Królestwie Pol. ludność miejska 1827–97 wzrosła z 21,5%
do 30%, w zaborze prus. 1890 stanowiła ona 29%, w Galicji 1900 tylko 18,1%.
Pełna struktura społ. Korony jest znana nieco dokładniej dla 2. poł. XVI w.,
kiedy to 2/3 społeczeństwa stanowili chłopi, ok. 23–27% mieszczanie, szlachta
ok. 10%, co jednak wydaje się szcunkiem zawyżonym, i ok. 0,2% duchowieństwo;
stan ten z niewielkimi zmianami przetrwał do końca XVIII w. W XIX w. pojawiły
się: burżuazja, inteligencja i robotnicy, którzy w końcu XIX w. stanowili w
Wielkim Księstwie Poznańskim i na Pomorzu Gdańskim ponad 21%, w Królestwie
Pol. ponad 15%, w Galicji ok. 9%. Od połowy XIV w. Polskę zamieszkiwało ok.
30% ludności rus.; przyłączenie Inflant (1561) i unia lubel. (1569)
spowodowały wzrost do ok. 50% ludności niepol., w której 40% stanowili
Litwini, Rusini (Białorusini i Ukraińcy), Żydzi, Niemcy i inni; w poł. XVII
w. odsetek Polaków w Rzeczypospolitej wynosił tylko ok. 40. W końcu XVIII w.
ludność wyznania rzymskokatol. stanowiła ponad 53% ogółu, grekokatol. ok.
30%, mojżeszowego 10,5%, prawosł. 3,5%, protest. (bez Gdańska) 1,5%; sto lat
później w 3 dzielnicach zaborowych odpowiednio 62,7%, 16,8%, 11,7%, 3,2%,
5,3% (inne wyznania 0,3%).
Cezary Kuklo
Zaludnienie w XX w. Polska jest krajem prawie jednolitym narodowościowo
(mniejszości nar. — ok. 1,5 mln, gł. Ukraińcy, Białorusini, Niemcy, Czesi i
Słowacy, Litwini, Żydzi, Cyganie) i religijnie — przeważają rzymskokatolicy
(ok. 35 mln); ponadto prawosławni (573 tys.), grekokatolicy, ewangelicy,
Świadkowie Jehowy i in. Przed wybuchem II wojny świat. Polskę zamieszkiwało
35 mln mieszk. (90 osób na km2); w wyniku wojny nastąpił spadek liczby
ludności do 23,6 mln (1946); do 1980 duża dynamika rozwoju ludności była
związana gł. z wysokim przyrostem naturalnym (1950–55 powyżej 19‰), tempo
wzrostu liczby ludności należało do najwyższych (po ZSRR) w Europie — liczba
ludności wzrosła do 35,7 mln, czyli o 43% (osiągnęła stan przedwoj. w poł.
lat 70.); po 1980 tempo wzrostu liczby ludności znacznie spadło (niski
przyrost naturalny: 9,6‰ —1980, 4,1‰ —1990, 1,1‰ —1996), do 1996 liczba
ludności wzrosła tylko o 3,1 mln i wynosiła 38,6 mln (stan 31 XII). Najwięcej
ludzi zamieszkiwało województwa: katow. (3,9 mln), warsz. (2,4), gdań. (1,5),
pozn. (1,4), było to 23,7% ludności Polski (8,3% pow. kraju), najmniej:
chełm. (250 tys.), bialskopodl. (309), łomż. (354); 1996 średnia gęstość
zaludnienia wynosiła 124 osoby na km2 (1946 — 76 osób); do najgęściej
zaludnionych 1996 województw należały: łódz. (730 osób na km2), warsz. (638
osób), katow. (589 osoby), najrzadziej zaludnione były: suwal. (46), łomż.
(51), słup. (57) i bialskopodl. (58). Po II wojnie świat. w Polsce były 703
miasta (stan w dniu 14 II 1946), ich ludność stanowiła 31,8% ogółu
mieszkańców; wyróżniało się 9 aglomeracji. W 1996 były 864 miasta,
zamieszkiwane przez 61,9% ludności kraju; w okresie powoj. rozwijały się gł.
miasta średnie (20–100 tys. mieszk.) i duże, w których 1996 mieszkało 80,4%
ogółu ludności miejskiej (1950 — 66%); były 42 miasta powyżej 100 tys.
mieszk., w tym 5 powyżej 500 tys.; największe pol. miast