Pan Samochodzik

[seremine]

Pan Samochodzik jest bohaterem kultowej PRL-owskiej serii powieści dla młodzieży. Jednak jego twórcę, Zbigniewa Nienackiego, trudno nazwać wzorem dla młodych ludzi. Pisarz zwalczał AK, wspierał stan wojenny, wiódł żywot libertyna i porzucił rodzinę, by zamieszkać z nieletnią. 23 września mija 25. rocznica śmierci Zbigniewa Nienackiego.

[seremine]

Niedługo przed śmiercią schorowany, zniszczony przez nałogi i dręczony niemocą twórczą Zbigniew Nienacki otrzymał od wydawnictwa Warmia zadanie uaktualnienia serii powieści o Panu Samochodziku. Chodziło o usunięcie PRL-owskiej propagandy, którą przesycone były książki o słynnym muzealniku-detektywie. Choć autor się starał, to nie starczyło mu sił, a może też i chęci na przeprowadzenie pełnego face-liftingu swojego bohatera. Nic dziwnego. Bo zarówno literacka postać, jak i jej autor byli zbyt mocno zrośnięci ze swoją epoką, by można to było przekreślić kilkoma ruchami pióra.

[seremine]

Urodzony w 1929 roku Nienacki zawsze przyznawał: "We wczesnej młodości byłem ortodoksyjnym komunistą". Nie wiadomo, czy zdołał zachować w sobie tę ortodoksyjność także w dojrzałym wieku, lecz z pewnością pozostał wierny komunistycznej władzy. Nienacki był z nią związany od młodych lat, wspierając UB i będąc członkiem PZPR i pisząc w reportażach dla "Gazety Robotniczej" o "bandytach" z AK. Był z nią związany także jako pisarz.

W latach 50., kiedy w głowie pisarza dopiero kiełkował pomysł na Pana Samochodzika, tworzył literaturę propagandową, mającą na celu ukazanie niepodległościowego podziemia w jak najgorszym świetle. W książce "Worek Judaszy" pisze na przykład o bohaterskim agencie, który doprowadza "bandę" AK w zasadzkę przygotowaną przez UB. Powieść zresztą przypomina jedną z autentycznych akcji UB, po której w trybie przyspieszonym rozstrzelano dwóch żołnierzy podziemia. W jednym z wywiadów dotyczących powieści Nienacki powiedział: "Sięgnąłem w niej do swej biografii". Czy rzeczywiście uczestniczył w akcji UB, nie wiadomo.

W latach 60. Nienacki wstąpił do PZPR i ORMO. Nie był jedynym, który dołączył do partyjnych organizacji. W tamtym czasie wstępowali do nich tacy pisarze jak Edmund Niziurski, Wojciech Żukrowski czy Janusz Przymanowski, a także aktorzy, jak Stanisław Mikulski, Tadeusz Łomnicki czy Jarema Stępowski. Większość z jednego tylko powodu: aby móc spokojnie kontynuować swoje kariery.

Nie każdy jednak wypełniał swoje funkcje równie gorliwie co Nienacki. Jako inspektor ruchu drogowego w Łodzi pisarz z ochotą karał mandatami kierowców, a gdy kilka lat później wyprowadził się na wieś, chodził po lesie i nakładał mandaty na osoby niszczące przyrodę. Za te zasługi otrzymał w 1978 roku odznakę specjalną dla Zasłużonego Działacza ORMO.

Sympatia Nienackiego do władzy ludowej znalazła odzwierciedlenie także w serii książek dla młodzieży o Panu Samochodziku. Jej główny bohater, Tomasz N. N. (odziedziczył inicjały po swoim twórcy: Nowicki to prawdziwe nazwisko pisarza, a Nienacki był jego pseudonimem), należy do ORMO i pozostaje w dobrych relacjach z Milicją Obywatelską. W "Wyspie Złoczyńców" autor wychwala działalność Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, w "Księdze strachów" oraz "Panu Samochodziku i Niewidzialnych" przedstawia Niemców z RFN-u jako wrogów Polski, a w "Panu Samochodziku i tajemnicy tajemnic" krytykuje Zachód. Władza potrafiła się odwdzięczyć lojalnemu autorowi, przede wszystkim dużymi nakładami książek, które w latach 70. drukowano nawet w 100 tysiącach egzemplarzy.

[seremine]

W 1952 roku Nienacki poślubił pracowniczkę Wytwórni Filmów Fabularnych w Łodzi Helenę Dąbską, a rok później na świat przyszedł ich syn Marek. Jednak upojonemu sukcesami autorowi jedna kobieta nie wystarczała.

W 1967 roku kupił działkę z domem w Jerzwałdzie na Pojezierzu Iławskim, gdzie pozostawiwszy rodzinę w Łodzi wkrótce przeprowadził się i poznał rozkosze hippisowskiej wolnej miłości. Poeta i prozaik, a prywatnie przyjaciel Nienackiego z czasów szkolnych, Tadeusz Gierymski przywiózł z odwiedzin u niego bardzo gorące wspomnienia. Na początek panowie pojechali do Iławy, gdzie zatrzymali się pod miejscowym liceum. "Wkrótce wybiegła grupka młodzieży — wspominał Gierymski. — Dwie licealistki widzą nasze auto, śpieszą ku nam, w biegu zdejmując z ramion czerwone szkolne tarcze. Już nie pamiętam ich imion. Wracamy do domu Zbyszka. Bachanalie trwały do północy. Następnego dnia wstałem późno. Zbyszek wołał już z ogrodu. Mieliśmy przecież pożeglować. Dwie licealistki już na nasz czekały, opalając się. Leżały zupełnie nago na burcie jachtu. Byłem zawstydzony, speszony, lecz udawałem, jakby był to dla mnie widok codzienny".

W restauracji w Iławie Nienacki poznał 17-letnią dziewczynę Alicję Janeczek. Mimo że była zaledwie rok starsza od jego syna, nawiązał z nią romans, który przez pewien czas ukrywał, ponieważ dziewczyna była nieletnia. Po osiągnięciu pełnoletności mimo sprzeciwu rodziców przeprowadziła się do jego domu. Nienacki z punktu widzenia prawa został bigamistą, ponieważ formalnie nigdy nie rozwiódł się z żoną.

Przyjaciele i znajomi pisarza często wspominali o jego erotycznych, jeśli nie erotomańskich zachowaniach. Bywało, że na spotkaniach pojawiał się nie z jedną, a dwiema, zwykle znacznie młodszymi od siebie dziewczętami.

[seremine]

Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku, kiedy ludzie kultury masowo rzucali legitymacjami partyjnymi, Nienacki nie tylko opowiedział się za gen. Jaruzelskim i Wojskową Radą Ocalenia Narodowego, ale aktywnie wspierał wojskowych, nawołując w wywiadach społeczeństwo do "spokojnej pracy" i ostrzegając przed okazywaniem sympatii Solidarności. I tym razem władza nie zapomniała się odwdzięczyć, przyznając mu Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Mniej entuzjazmu przejawiali przyjaciele. Tadeusz Gierymski zerwał z znajomość z Nienackim, nazywając jego postawę "jeszcze jednym przejawem zbyszkowego konformizmu".

Odrzucenie przez środowisko artystyczne przygnębiło Nienackiego. Jednak na niwie twórczej nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. W 1983 roku wydał powieść, która natychmiast stała się skandalem: "Raz w roku w Skiroławkach". Jako że książki zawierające wątki erotyczne w siermiężnej epoce PRL-u w zasadzie nie istniały, czytelnicy emocjonowali się jedynym tylko wątkiem: oto raz w roku mieszkańcy Skiroławek zbierają się w starym młynie i oddają się dzikiej, nieskrępowanej, grupowej kopulacji. Mimo że książce nie brak walorów literackich, na zawsze przypięto jej łatkę erotycznej. Nie licząc pieniędzy zarobionych na sprzedaży, przyniosła ona autorowi więcej strat niż zysków. Bojkot towarzyski rozciągnął się na sąsiadów Nienackiego z Jerzwałdu, którzy stanowili pierwowzory mieszkańców Skiroławek. Wielu, obrażonych, że pisarz zrobił z nich erotomanów, zerwało z nim kontakty.

Nienackiemu oberwało się także od krytyki, zarzucającej mu uprawianie pornografii. Najgłośniejszym echem odbił się felieton Daniela Passenta w "Polityce", w którym autor na podstawie kilku wycinków krytykuje erotyczną warstwę powieści. Rozwścieczony Nienacki poskarżył się tak wysoko, jak tylko mógł: "Politykę" upomniał Wojciech Jaruzelski, pytając w liście ówczesnego redaktora naczelnego Mieczysława Rakowskiego, czy pismo "nie ma innych zmartwień" niż atakowanie zasłużonego dla władzy pisarza.

[seremine]

Nienacki zaczął stopniowo izolować się od świata, czemu sprzyjał jego wyniesiony ponoć z doświadczeń wojennych strach przed obcymi. W swoim domu w Jerzwałdzie kazał zainstalować kraty w oknach, w dokoła posiadłości, której pilnował duży pies, zbudował wysoki płot. Jakby tego było mało, nosił przy sobie broń.

REKLAMA
Lata 80. to schyłkowy okres Nienackiego. W walce z twórczą niemocą nie pomagały nałogi. Mimo odmy płuc pisarz dużo palił, a pod koniec życia zaczął coraz częściej zaglądać do kieliszka. Zaczęło szwankować serce, a także wzrok, co musiało być wyjątkowym ciosem dla człowieka parającego się pisaniem.

W latach 90. wydawnictwo Warmia poprosiło Nienackiego o zmianę realiów, w których funkcjonuje Pan Samochodzik. W nowych wersjach książek w miejsce pracownika ORMO pojawił się społeczny instruktor Służby Drogowej. Jednak wyrzucenie propagandy z tak mocno zakorzenionych w PRL-owskiej rzeczywistości powieści jak choćby "Księga strachów", okazało się niewykonalnym zadaniem.

Nawarstwienie się problemów osobistych i twórczych odbiło się na zdrowiu. W 1990 roku pisarz zachorował na serce. Znaczną część kolejnego roku spędził w szpitalach. Na początku 1993 roku na krótko powrócił do spotkań z czytelnikami, lecz od połowy tego roku jego stan już tylko się pogarszał. Nienacki zmarł 23 września 1994 roku i pochowany na cmentarzu w Jerzwałdzie. Alicja Janeczek, która pozostała z pisarzem przez 27 lat została z niczym, bowiem prawo do spadku po pisarzu miała jego prawowita żona Helena, która odziedziczyła, a wkrótce potem sprzedała dom Nienackiego w Jerzwałdzie.

[seremine]

Choć Nienacki przez całe życie starał się, by zostać uznanym autorem powieści dla dorosłych, zostanie zapamiętany przede wszystkim jako twórca kultowej młodzieżowej serii książek o Panu Samochodziku. Śmierć Nienackiego nie położyła kresu przygodom Tomasza N.N. Za kontynuację przygód Pana Samochodzika zabrało się kilku autorów. Najsłynniejszy z nich, Andrzej Pilipiuk, który tworzył je pod pseudonimem Tomasz Olszakowski, napisał o cztery powieści więcej niż sam Nienacki. Znany ze swoich antykomunistycznych poglądów Pilipiuk tak tłumaczył swoją miłość do aktywnego PRL-owskiego funkcjonariusza, Pana Samochodzika, w wywiadzie z Onetem: "Owszem, Nienacki był komunistą i nasiał w swoich książkach ideologii do bólu. Ale sam Pan Samochodzik jakąś szczególną świnią przy okazji nie został".

Do dziś w sumie 11 autorów napisało 91 tomów dalszych przygód Pana Samochodzika. Tyle że od wydanej w listopadzie 2011 roku powieści "Willa Anna" z okładki zniknął słynny nagłówek "Pan Samochodzik i...", a z jej wnętrza postać Tomasza N.N. Wydawnictwo Warmia nie mogąc sprostać wymaganiom finansowym rodziny Nienackiego zostało zmuszone do kontynuowania serii bez tytułowego bohatera. Tę rolę przejął jego dotychczasowy pomocnik, były komandos i historyk sztuki Paweł Daniec, wehikuł został zastąpiony nowoczesnym jeepem. Choć w Panu Samochodziku jest coraz mniej Pana Samochodzika to legenda słynnego muzealnika-detektywa oraz jego twórcy ani trochę nie przyblakła. W "Kanonie książek dla dzieci i młodzieży" znajduje się "Wyspa złoczyńców". W internecie istnieją poświęcone autorowi i jego bohaterowi strony, a ich sympatycy co roku spotykają się nad Jeziorakiem, gdzie rozgrywa się akcja powieści "Nowe przygody Pana Samochodzika". Mimo licznych życiowych potknięć autora, jego największe dzieła żyją. I mają się całkiem dobrze.

[mala200333]

Prywatnie nieciekawy.

[jutta_t]

Szkoda ze taki prywatnie był..