Pałka

[puma002]

PAŁKA - ROŚLINA PRZYSZŁOŚCI?

Wśród roślinności szuwarowej, porastającej brzegi większych i mniejszych
zbiorników wodnych, każdy bezbłędnie wskaże pałkę, zwaną niekiedy rogożą.
Należy do roślin często spotykanych i nietrudnych do zidentyfikowania. Jej
kołyszące się na wietrze charakterystyczne kolbowate kwiatostany kojarzą się
z łatwo wpadającą w ucho nazwą.

Rodzaj pałka (Typha) jest jedynym przedstawicielem rodziny pałkowatych
(Typhaceae). Botanicy zaliczyli tu około 15 gatunków rozprzestrzenionych na
całym świecie. Zasięg tego rodzaju sięga do kręgu polarnego na północy, a na
południu po krańce Ameryki Południowej, Tasmanii i Nowej Zelandii. Różne
gatunki pałki można spotkać na niżu i w górach do wysokości 2250 m n.p.m.
Najwięcej przedstawicieli tego rodzaju występuje w Eurazji, po cztery gatunki
rosną w Ameryce i Afryce, jeden – w Australii i na pobliskich wyspach.
Najszerszym zasięgiem mogą pochwalić się dwa gatunki, pospolite także w
Polsce: pałka szerokolistna (Typha latifolia L.) i pałka wąskolistna (Typha
angustifolia L.). Niekiedy przy ogrodowych oczkach wodnych sadzona jest
miniaturowa pałka drobna (Typha minima Funck ex Hoppe).

Pałka szerokolistna jest byliną dorastającą do 2-2,5 m wysokości. Grube
kłącza płożą się w mule dennym, wytwarzając dwojakiego rodzaju korzenie:
jedne cienkie i silnie rozgałęzione czerpią z wody sole mineralne, inne
zakotwiczają roślinę w gruncie i wykorzystują substancje pokarmowe z gleby.
Łodyga zielona, obła, gładka, sztywna, wyprostowana. Liście szarozielone,
znacznie dłuższe od kwiatostanu, długopochwiaste, równowąskie, do 2 cm
szerokości. W liściach i innych częściach rośliny znajduje się rozbudowana
sieć kanałów powietrznych, którymi powietrze dostaje się do podwodnych
organów, umożliwiając przemianę gazową. Kwiatostanem jest szczytowa kolba.
Gruba, walcowata, aksamitna w dotyku słupkowa część kolby przylega
bezpośrednio do wyżej położonej cieńszej części pręcikowej kwiatostanu.
Kwiaty bardzo drobne, liczne, zaopatrzone w pęczki włosków zamiast okwiatu;
żeńskie kwiaty z jednym słupkiem, męskie - z trzema pręcikami. Nazwa łacińska
pałki pochodzi od greckiego słowa typhos – dym, gdyż jej kolby są brunatne,
nieraz prawie czarne, jakby osmalone sadzą. Roślina kwitnie w czerwcu i
lipcu. Kwiaty męskie po osiągnięciu dojrzałości produkują imponujące ilości
żółtego pyłku, rozwiewanego przez wiatr. Zapylone kwiaty żeńskie z wolna
rozwijają się wczesną jesienią w brązowe owocostany przypominające cygara.
Owoce pałki to drobne orzeszki połączone z aparatem lotnym w postaci pęczka
włosków okwiatu. Dojrzałe owoce są rozsiewane przez wiatr lub roznoszone
przez wodę. Pałka szerokolistna rośnie na brzegach stawów, jezior,
starorzeczy, bagien, w rowach melioracyjnych, na podłożu mulistym, zwykle w
postaci mniejszych lub większych łanów. Zasiedla głównie akweny żyzne rosnąc
w miejscach, gdzie głębokość wody nie przekracza 2 m. Toleruje częste i
znaczne wahania poziomu wody, lecz nie znosi długotrwałego przesychania
gleby. Znakomicie prosperuje w wodach zanieczyszczonych ściekami komunalnymi,
w pewnej odległości od źródła ich wypływu. Jest rośliną ekspansywną, szybko
zarasta akweny dzięki intensywnemu wzrostowi kłączy i rozsiewaniu dużej
ilości owoców. Bardzo pospolita na całym niżu i w niższych położeniach
górskich.

Pałka wąskolistna (Typha angustifolia) jest byliną do 2,5 m wysokości o
liściach rynienkowatych, wąskich (do 1 cm szerokości). W kolbowatym
kwiatostanie część słupkowa oddzielona jest 3-5-centymetrową przerwą od wyżej
położonej części pręcikowej. Kolba żeńska cienkowalcowata, czerwonobrunatna.
Pałka wąskolistna rośnie na podłożu gliniastym lub piaszczystym, schodząc do
głębokości około 1,5 m, najczęściej na brzegach wód stojących, jezior i
sztucznych zbiorników, rzadko nad rowami lub rzekami z bardzo wolno płynącą
wodą. Zwykle występuje masowo. Bardzo pospolita na niżu, rzadziej spotykana w
niższych partiach gór. Pałka wąskolistna wykazuje podobne właściwości
biologiczne jak pałka szerokolistna. Obydwa krajowe gatunki pałki mają
zbliżony skład chemiczny i podobne zastosowanie.

Suche kłącza pałki zawierają do 20% białka, 46% skrobi, 6,8-11% innych
węglowodanów oraz sole mineralne (w tym 0,74% kwaśnego szczawianu wapnia). W
liściach występują flawonoidy (kwercetyna, kemferol), znaczne ilości witaminy
C (308-822 mg%) i innych witamin oraz składniki mineralne. Kwiatostany są
bogate w garbniki katechinowe. Pyłek kwiatowy zawiera 17,8% węglowodanów, do
10% olejów, kwasy tłuszczowe (palmitynowy i stearynowy), ponadto beta-
sitosterol, kwercetynę, glikozyd izoramnetynę. Pyłek obfituje w białko i
prowitaminę A.

W niektórych krajach gatunki z rodzaju Typha wykorzystywane są od stuleci w
celach leczniczych, pokarmowych, przemysłowych i w gospodarstwie domowym. W
Polsce pałka mimo swej pospolitości wydaje się obecnie niezbyt popularna
jako roślina użytkowa.

Mało kto słyszał o leczniczych właściwościach pałki. W Polsce spopielonych na
proszek kolb pałki i liści używano w medycynie ludowej przy biegunkach. Przez
lekarzy arabskich pałka szerokolistna była stosowana już w średniowieczu. W
Chinach i Japonii pyłek kwiatowy obydwu gatunków pałki należy do środków
tamujących krew, także jako skuteczny środek przeciwkrwotoczny w silnych
krwotokach porodowych. Pyłek i kłącza wykorzystywane są w medycynie chińskiej
jako lek przeciwzapalny, moczopędny i przeciwskurczowy. W lecznictwie ludowym
różnych narodów kłącza pałki stosowane były w nieżytach żołądka, czerwonce,
również jako środek przeciwzapalny, ściągający i zmiękczający. W Rosji odwar
z kłączy pałki był lekiem przeciw szkorbutowi. Odwar z liści pałki podawano w
cukrzycy, a rozdrobnione liście były środkiem przeciwkrwotocznym i
antyseptycznym. Indianie z plemienia Czejenów pili wywar z wysuszonych i
sproszkowanych kłączy przy kurczach żołądka oraz wykorzystywali kłącza w
leczeniu biegunki. Indianie Potawatomi robili okłady na rany i oparzenia ze
świeżych posiekanych kłączy. Maść z puchu kolby stopionego z masłem
wykorzystywano w leczeniu odmrożeń i oparzeń.

[puma002]

W jeszcze szerszym zakresie niż w fitoterapii można wykorzystywać pałkę w
celach kulinarnych. Niemal wszystkie części tej rośliny są jadalne w
określonych porach roku. Kłącza pałki stanowiły niegdyś istotny składnik
pożywienia niektórych szczepów Indian i ludów zamieszkujących tereny Rosji.
Poddane obróbce cieplnej kłącza przypominają smakiem ziemniaki. W wielu
rejonach wschodniej Azji nadal jada się surowe, pieczone lub gotowane kłącza, a
z wysuszonych sporządza pożywną mąkę. W celu uzyskania takiej mąki zbiera się
kłącza od jesieni poprzez zimę do wczesnej wiosny – wówczas gromadzi się w nich
cały zapas skrobi. W razie potrzeby kłącza można wyciągać z dna zbiornika
wodnego również podczas wegetacji, wiosną i latem - są jednak wówczas mniej
wartościowe pod względem odżywczym, a ich eksploatacja w tym okresie zakłóca
spokój istotom zamieszkującym szuwary. Kłącza pałki, osiągające grubość kciuka,
obmywa się starannie z mułu, a po oskrobaniu ze skórki, pocięciu na kawałki
oraz wysuszeniu miele się je i odsiewa włókniste części. Można również
zmiażdżyć lub zmiksować z wodą świeżo zebrane kłącza, uzyskując niemal czysty
krochmal po zebraniu włókien i odlaniu wody. Mąka z kłączy pałki przypomina
ziemniaczaną, gdyż nie zawiera glutenu i składa się prawie wyłącznie ze skrobi.
Z takiej „mąki” przyrządzać można kisiele, a zmieszana pół na pół z mąką
pszenną lub żytnią służy do wypieku pieczywa i placków. Upalone na kolor
czekoladowy kawałeczki kłączy pałki sproszkowane i zaparzone wrzątkiem dają
smaczną namiastkę kawy. Zbierane w maju młode pędy pałki o stulonych jeszcze
liściach są po ugotowaniu bardzo delikatne, przypominają smakiem szparagi.
Można je także spożywać na surowo. Wiosną i latem (do sierpnia) warto zjadać
już tylko miękki rdzeń z nasady pędów, odrzucając włókniste zewnętrzne warstwy
pochew liściowych. W końcu maja i na początku czerwca ścina się niedojrzałe
kwiatostany męskie, widoczne powyżej grubej, wówczas jeszcze zielonej kolby z
kwiatami żeńskimi - po ugotowaniu aromatem i wybornym smakiem do złudzenia
przypominają młode kolby kukurydzy, choć konsystencję mają zupełnie inną. W tym
samym czasie pręcikowe kwiaty innych egzemplarzy pałki rozsypują już obficie
żółty pyłek, roznoszony przez wiatr. Pyłek również nadaje się do spożycia. Jego
zbiór nie jest tak mozolnym zajęciem, jak się z pozoru wydaje - przy
bezwietrznej pogodzie uda się zebrać nawet łyżeczkę pyłku z każdego
kwiatostanu, a pałki tworzą często rozległe łany, z setkami kwitnących okazów.
Zginamy pełne pyłku kwiatostany i umieszczamy w papierowej lub foliowej torbie,
a następnie energicznie nimi potrząsamy, aż pyłek osiądzie na dnie torby.
Uwaga - pyłku nie powinni zbierać alergicy! Pyłek pałki jest dobrym źródłem
białka oraz prowitaminy A. Stanowi atrakcyjny dodatek do mąki do wypieku
chleba, ciast i naleśników, którym nadaje piękną złocistą barwę. Indianie
uważali za przysmak nawet drobniutkie owoce pałki, które spożywali po uprzednim
opaleniu puchu. Zbierane jesienią i zimą dojrzałe owoce po uprażeniu mają
przyjemny, orzechowy smak. Z nasion pałki można tłoczyć jadalny olej.

Pałka znalazła również szereg zastosowań w innych dziedzinach życia. Długie
włókniste liście pałki po uprzednim wymoczeniu wykorzystywane są do wyplatania
mat, koszyków i kapeluszy. Włókno z liści przerabia się na powrozy, chodniki,
grube tkaniny, stosuje się również jako surowiec tapicerski. Z młodych pędów
pałki można sporządzać kiszonki, a surowymi kłączami karmić trzodę chlewną.
Pędy pałki służą jako materiał budowlany oraz do pokrywania dachów. Zdrewniałe
łodygi używane są do produkcji papieru, stanowią również surowiec do wyrobu
płyt izolacyjnych i budowlanych. Puch z żeńskich kwiatostanów pałki dodawano
dawniej do sierści króliczej przy wyrobie kapeluszy filcowych. Indianie i
mieszkańcy Azji używali puchu z pałki do wypychania materacy, poduszek i jako
materiał izolacyjny do ocieplania swoich chat. Puch stosowano także zamiast
kapoku w kamizelkach ratunkowych, jako surowiec wyściółkowy oraz do produkcji
celulozy i materiałów wybuchowych. Efektowne kolby pałki (żeńskie kwiatostany)
służą często do dekoracji pomieszczeń. Nie sposób pominąć istotnego znaczenia
tej rośliny w środowisku naturalnym: szuwary przybrzeżne są ostoją ptactwa
wodnego, zaś młode pędy i kłącza pałki stanowią wartościowy pokarm dla dzikich
zwierząt, m.in. bobrów, niedźwiedzi i dzików. Z uwagi na swoją „żarłoczność”
pałka szerokolistna powinna znaleźć zastosowanie przy oczyszczaniu ścieków w
ekologicznych oczyszczalniach.

Jak z tego wynika, pałka jest rośliną niesłychanie pożyteczną. Na dokładne
zbadanie jej składu chemicznego i właściwości leczniczych musimy jeszcze
poczekać, lecz w czasie wypraw nad wodę warto wypróbować kulinarne zalety
różnych części tej rośliny. Trudno uwierzyć, że nasza krajowa pałka należy do
najbardziej produktywnych roślin na świecie. Możliwe do uzyskania są plony
kłączy w wysokości 8 ton z hektara, co wypada bardzo korzystnie w porównaniu ze
zbożami. Naturalne siedlisko pałki to bagniste tereny i płytkie wody, które są
wspaniałym schronieniem dla dzikich zwierząt. Zatem zamiast niszczyć bezcenne
środowisko naturalne przez meliorowanie podmokłych terenów dla zwiększenia
areału zbóż, powinniśmy uprawiać tę roślinę o wiele mniejszym nakładem pracy,
uzyskując przy okazji o wiele wyższe plony.