Czytaliście to?

[swigonka]

Warszawa, 15.05.2007 roku
Halina Dominas-Kuczkowska

CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ KLESZCZE
(Podstawowe informacje dla celów edukacyjnych w Polsce)

Na wstępie – bardzo przepraszam – że piszę nie najłatwiejszym
językiem. Będzie wiele terminów medycznych, które – z czego zdaję
sobie sprawę, nie bywają w mowie potocznej często używane. Jestem
pewna, że uzupełniając swoją wiedzę, przyzwyczaicie się do mnie i do
tego, co WAM opowiadam. Zapoznajcie się z moją opowieścią. To nie
tylko wiedza teoretyczna a i tę mam w miarę sporą. Zajmuję się
kleszczami ponad 25 lat.
Coraz mniej w naszym otoczeniu takich ludzi, psów, kotów i innych
zwierząt dzikich i hodowlanych, którym nie wkleszczył się
(wymyśliłam ten czasownik do tej opowieści), czyli wkłuł się w skórę
jakiś KLESZCZ. Bo kleszcz nie kąsi, nie gryzie, ON WIE CO ROBI. W
tajemnicy powiem, bardziej zajmuje się tym ONA KLESZCZ. TYM CO JEJ
POTRZEBNE.
K L E S Z C Z E to pajęczaki – IXODES. W Europie i Azji, to rodzaje
Ixodes ricinus (kleszcz pospolity, dawniej zwany pastwiskowym lub
mylnie – psim) oraz Ixodes persulcatus. W Ameryce Północnej Ixodes
pacyficus i Ixodes dammini. Natrafiano także na kleszcze. Afryce
Południowej i w Australii, ale zachorowania zdarzają się
sporadycznie w tych rejonach. Są niewielkie – samice mają 3 – 4 mm
długości, samce są mniejsze. Mają ciemno brązowy, prawie czarny
kolor.
Od kilku lat – poza wyjątkiem w 2005/2006 – były w Polsce stosunkowo
łagodne zimy. Sprzyjało to zwiększonemu rozwojowi kleszczy, ALE
TAKŻE – równolegle – w ich populacji jest coraz większy odsetek
kleszczy zarażonych patogenami chorób zakaźnych. Nie chodzi tylko o
krętki borelii, czy o wirusy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i
mózgu ale także o inne zarazki – wirusy, bakterie i pierwotniaki.
Kleszcz może zakazać jednocześnie kilkunastoma patogenami chorób
zakaźnych. Komplikuje to bardzo leczenie, ale jeszcze bardziej
postępowanie diagnostyczne. I nie ułatwia prowadzenia badań
serologicznych diagnostycznych i dla śledzenia przebiegu leczenia.
Do zakażeń dochodzi podczas ssania krwi wkłutego zarażonego
kleszcza. Oczywiście mogą to być także przypadkowo krętki borelii.
Borelioza nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka,
musiałaby zaistnieć sytuacja, która doprowadziłaby do zakażenia
krętkami żyjącymi na obrzeżach zmian skórnych rumienia wędrującego.
Takie badania doprowadzające do zakażeń, prowadzono na studentach
ochotnikach w USA, w okresie wstępnych badań nad Lyme arthritis, ale
to już dawno za nami.
DLACZEGO KLESZCZE ATAKUJĄ LUDZI – tutaj nawet nie można postawić
znaku zapytania. K l e s z c z e t o p a s o ż y t y, które
egzystują – ŻYJĄ – dzięki krwi żywiciela, także ludzi.
CYKL ROZWOJOWY KLESZCZA trwa JEDEN DO DWU LAT. Przeważnie rozpoczyna
się wiosną.
W PIERWSZYM ROKU dorosłe – D O S K O N A Ł E – osobniki – samice i
samce wypełniają swoje jedynie ważne życiowe zadanie. Dlatego tak
alternatywnie napisałam o czasie trwania cyklu rozwojowego. Wszystko
zależy od tego czy uda się napełnić siebie; krwią ŻYWICIELA.
Kleszcze nie szukają innego pokarmu. Nie mogą dążyć do żadne go
układu symbiotycznego. Gdy dorośleją – są rzeczywiście D O S K O N A
Ł E, ale tylko do .tego ostatniego zadania osobniczego– do
spłodzenia potomstwa.
Po osiągnięciu dorosłości, samiec wkleszcza się w skórę i jeśli może
to osiągnąć, ssie krew do maksymalnej pojemności. Tak przygotowany –
już – doskonały – zapładnia samicę – no i .... Po prostu ginie. Chce
się powiedzieć u m i e r a. A zapłodniona samica. Też szuka
żywiciela. I też ma tylko ma jedno zadanie życiowe. Wie (? ! ? !),
że jest bardzo płodna. Jeżeli zassie tyle krwi, że osiągnie
wymiary10 x 12 mm (taka drobina na starcie), to będąc zapłodniona –
będzie mogła znieść 2 000 – słownie dwa tysiące jaj i ginie. Krętki
borelli i krętki kiły to prawie takie same krętki, tyle, że droga
przenoszenia inna. Niektórzy mówią, że borelioza to kila XXI wieku.
Jest znaczna liczba Polaków, którzy – nie wiedząc o tym – mają
utajoną boreliozę. Żaden algorytm i doświadczenie własne tego nie
oceni. Być może taką akcję zainicjuje, a może poprowadzi Instytut
Reumatologii w Warszawie by na mapę Polski nanieść dane
epidemiologiczne dla boreliozy.
Jest już formalna podstawa do obowiązku zgłaszania zachorowań na
boreliozę. Ale to jeszcze nawet nie początek akcji. Jest już, nie
wiadomo na ile aktualna, taka mapa dla wirusowego zapalenia opon
mózgowo rdzeniowych i mózgu.
Cykl rozwojowy kleszcza trwa jeden do dwu lat. Rozpoczyna się
wiosną. W pierwszym roku dorosłe samce zapładniają samice, które są
bardzo płodne – składają około 2000 jaj, a bezpośrednio później giną.
Latem z jaj wykluwają się larwy, żerują i przeobrażają się w nimfy,
(wyrośnięte larwy), a te w dorosłe kleszcze.
W s z y s t k i e f a z y r o z w o j u odbywają się w
środowisku zewnętrznym. Każda z nich istotnie wymaga zassania krwi.
Szukają więc żywicieli.
Są odporne głód. Bez pożywienia przeżywają kilka lat. Mają siedliska
i bytują – dosłownie – wszędzie. Najchętniej jednak ma obrzeżach
lasów i leśnych dróg, na pograniczach drzew i krzewów różnych
wysokości. Także na polanach, terenach porośniętych krzewami –
jeżynami, leszczyną, czarnym bzem, ale również paprociami. Bytują na
pastwiskach, nad brzegami rzek, stawów i jezior o brzegach
obrośniętych trawą i krzakami. Mają siedliska w parkach, na
zadrzewionych skwerkach, trawnikach przydomowych, na strychach, w
piwnicach, ptasich gniazdach, norach zwierzęcych i w dziuplach
drzew. No i wszędzie tam, gdzie wy możecie TO wymyślić. Są
niezawodne.
P O P R O S T U S Ą W S Z Ę D Z I E.
Uważajcie, by nie wkleszczyły się w waszą skórę.
Zimą dorosłe kleszcze i larwy, najedzone krwią, zimują pod ściółką
leśną czy na dzikich zwierzętach – często na jeleniowatych – po to,
by na wiosnę nimfy przeobraziły się w doskonałe dorosłe osobniki. Te
żerują. No i samce giną po zapłodnieniu samic, zapłodnione samice
znoszą liczne jaja, no i też giną. I D A C A P O A D F I N E
M.
Kleszcze są aktywne już w temperaturze 7ºC. Dojrzałe osobniki
preferują powyżej 5ºC, a nimfy powyżej 8ºC. W ciągu roku szczyt ich
aktywności to czerwiec i lipiec oraz wrzesień i październik. Ale
bywały też inwazje kleszczy w łagodne zimy, opisywano taką we
Wrocławiu. Inną – też niespodziewaną – była inwazja zimowa kleszczy
w słonecznym okresie z temperaturami 7 do 12ºC. O c i e p l a się
klimat. Może to początek okresu, kiedy kleszcze będą z nami przez
cały rok.
Szczyt aktywności wiąże się z rozwojem nimf atakujących głównie małe
gryzonie leśne i polne. N i m f y m a j ą 10 d o 20 r a z
y w i ę c e j zarazków niż dorosłe kleszcze. Według niektórych
badaczy, nawet do 30 razy. Dlatego najwięcej zachorowań jest od maja
do sierpnia.
To nimfy są najmniejsze i najbardziej agresywne, są wielkości
ziarnka maku, a dorosły kleszcz wielkości łebka szpilki. Uczepione
liści lub traw – czekają – na człowieka lub inne zwierze. Zarażenia
u kleszczy przenoszą się t r a n s s t a d i a l n i e (przez
wszystkie stadia rozwoju) i t r a n s o w a r i a l n i e (przez
składane jaja). Następuje to przez przenoszenie się bakterii z
hemolimfą z przewodu pokarmowego do różnych tkanek, w tym narządów
rozrodczych i ślinianek. Dorosłe kleszcze także je przenoszą.
W Polsce jest około 21 gatunków kleszczy spośród 80 żyjących na
świecie Należą – jak już wspomniałam – do rodziny Ixodes, rzędu
Ixodides. Zarażone, przenoszą zarazki przez ślinę i w wydalinach, a
także w wymiocinach. Zarażają swoich kolejnych żywicieli, a ci stają
się rezerwuar

[swigonka]

rezerwuarem zarazków. Nie każde wkłucie kleszcza powoduje zarażenie
(chodzi o kleszcze zakażone). By do, tego doszło, musi być
dostatecznie długi jego czas przebywania w organizmie żywiciela.
Jeżeli przebywa w żywicielu ponad 24 godziny, może dojść do
zainfekowania. Możliwość się zwiększa, gdy przebywa powyżej 48
godzin, a gdy powyżej 72 godzin, zachodzi prawie zawsze. Samego go
wkłucia nie czujemy. W ślinie kleszcza znajduje się substancja
znieczulająca.
Dlatego można nie zauważyć, że wkłuł się w naszą skórę. A jest to
ważne, by jak najszybciej go usunąć. Trzeba jednak podkreślić, że
nie każde wprowadzenia zarazków do organizmu musi zakończyć się
zachorowaniem. Jeżeli będą to krętki borelii, to jako ślad po tym
kontakcie, mogą być wyprodukowane przez organizm przeciwciała klasy
IgG i IgM. Wielu pracowników leśnictwa, nawet takich, którzy negują
kontakty z kleszczami, może mieć taką odpowiedź immunologiczną.
Poza krętkami borelli i wirusami kleszczowego zapalenia opon mózgowo-
rdzeniowych i mózgu, kleszcze przenoszą kilkanaście innych
patogenów. Są to inne bakterie, wirusy, riketsie i niektóre
pierwotniaki. Często żyją w środowisku zewnętrznym w brudzie,
wydalinach i kurzu, dlatego przenoszą tak różne zarazki
chorobotwórcze. Poza krętkami borelii – co jeszcze raz podkreślam,
bo tu jest właśnie ten pies pogrzebany, czy tutaj – dopiero w XX i
XXI wieku niezauważane kleszcze nabrały tak zgubnej sławy, że jej
rozmiarem i wymiarem mogą być R E P E L E N T Y
(odstraszacze). N O W I Ę C ! szukają żywiciela. A L E –
nie mają zmysłu wzroku. Na jednej z par odnóży mają a p a r a t –
potocznie określany jako termoczuły. Wyczuwają jednak nie tylko
śladowe różnice strefowe ciepłoty otocznia rejestrując
promieniowanie podczerwone, ale wyczuwają zapach potu, podwyższone
stężenie CO2 w powietrzu – no i być może coś o czym nie mamy tzw.
wyobrażenia.
Gdy znajdą – np. k o g o ś z W A S, gdy znaleźliście się pod
drzewem, na którego listkach, pod ich spodem czekał na was kleszcz –
T O O N po prostu skacze na was – jeśli dostanie szansę – to
na waszą nieosłoniętą głowę. A kiedy już wypocznie, poszuka tego
jedynego miejsca w którym się osiedli. A wy ? Czekacie na niego w
repelentach na skórze i odzieży, przeglądacie każdego dnia całe
ciało i macie j u ż s w o j e s p o s o b y, żeby nie tylko go
się pozbyć, ale zmiażdżyć, by już nikomu nie zagrażał.
Miejsca, które wypreferuje na siedlisko na waszym ciele, to zgięcia
dużych stawów, szyja, u panów moszna (miejsce gdzie nie zastosujesz
aspiveninu), ręce, nogi, małżowiny uszne i kark. Nie zawsze osiąga
cel wędrówki. Wkleszcza się wtedy gdzie może. Mój Małżonek Wojciech
wykrył kleszcza (żeglowaliśmy, byliśmy u nich) w fałdce skóry
okalającej pępek. W skali D O Z N A Ń kleszcza był to być może
krater wygasłego wulkanu, jeszcze o ciepłych ścianach. Dla niego to
była wędrówka fatalna. Wojciech usunął i zniszczył.
Kleszcza należy usuwać ostrożnie, tak, by go usunąć w całości.
Szczególnie ważne, by nie pozostawić główki.
Kleszcze mają długie (relatywnie) narządy gębowe. Ryjkowata główka
uzbrojona jest w haczyki wczepiające się w skórze, by ułatwić
utrzymanie się po wkłuciu. Główka stawia opór przy usuwaniu.
Nie usuwać gołą ręką. Użyć grubej igły lub pęsety. Pęsetę umieścić
przy samej skórze, usuwać jednym energicznym ruchem, a jeśli to
konieczne przekręcić w jednym – najlepiej w lewym – kierunku. Po
usunięciu całego kleszcza przemyć to miejsce spirytusem.
Nie wolno kleszczem kręcić przy usuwaniu, nie wolno wyciskać,
smarować benzyną lub tłuszczem. W ten sposób prowokowany wymiotuje,
wydziela ślinę i inne wydaliny – i częściej zaraża.

[swigonka]

Do usuwania kleszczy służą różnorodne zestawy. Ich użycie ma sens
tylko wtedy, gdy kleszcz nie przedostał się jeszcze pod skórę i nie
wkłuł głęboko. W Polsce dostępny jest ze staw złożony z pompki –
strzykawki ze sztucznego tworzywa i końcówek – ssawek – różnego
kształtu i różnej wielkości. Strzykawka wytwarza podciśnienie o
wartości 75kPa. Zestawu o nazwie ASPIVENIN używa się także do
usuwania żądeł owadów, ich jadów i innych toksyn – także jadu żmii i
węży. My używamy już wiele lat zestawu ASPIVENIN; jest prosty w
użyciu, do wielokrotnego stosowania. Do nabycia w aptekach, jeśli
nie posiadają, na waszą prośbę zamówią w hurtowni lub u producenta.
Wewnątrz pudełka prosta instrukcja obsługi.
Przed kleszczami najlepiej się chronić, aby ich unikać. Jeżeli
idziemy w rejony ich bytowania, trzeba mieć odpowiednie ubranie.
Odzież z długimi rękawami, spodnie długie od dołu ściągnięte,
skarpetki, buty powyżej kostek – no i – oczywiście – czapkę na
głowie.
Na odzież, ale także i na skórę stosować repelenty (odstraszacze).
Także dla psów i kotów. Nie dowierzajcie jednak przesadnie wszystkim
środkom ostrożności. Jeżeli byliście w siedliskach kleszczy, po
powrocie – najlepiej przed wejściem do mieszkania (co może być
kłopotliwe), oglądajcie całe ciało, a zwłaszcza miejsca preferowane
przez kleszcze. Wiele osób nie pamięta tego, lub nie zauważa,
wkłutego kleszcza. Nieraz wkłuwają się w okolicę ciała mniej
dostępną oglądaniu – np. w pośladki, a może się to zdarzyć gdy
używamy pozycji kucznej (najbardziej fizjologiczna od pradziejów),
wtedy skoczy na pośladek.
Na boreliozę może zachorować każdy, w każdym wieku. To już nie tylko
choroba zawodowa leśników i rolników i – tak, jak jest to opracowane
dla kleszczowego zapalenia opon mózgowo rdzeniowych i mózgu mapa
terenów zagrożonych i endemicznych – byłoby dobrze, by powstała taka
mapa dla boreliozy. Już wzmiankowałam, że liczę w tym na Instytut
Reumatologiczny w Warszawie.
Krętkami borelii można się zarazić przez przewód pokarmowy przez
masło i mleko zakażonych krów, kóz i owiec. Mleko można
profilaktycznie pasteryzować, gdy podejrzewamy, że jest zakażone. W
1974 roku opisywana była infekcja mlekiem krowim w województwie
olsztyńskim. Także mlekiem kozim w 1988 roku w województwie
kieleckim i w 1999 roku w województwie wrocławskim.
Bakterie mogą także po prostu bytować w wilgotnym środowisku, wtedy
działamy na nie dezynfekcyjnymi środkami chemicznymi.
R e p e l e n t y – odstraszacze owadów – też nie dają pewności,
że będą nas chroniły przez taki okres, jaki podany jest w
instrukcji. Producenci repelentów nie zgodzą się ze mną, więc sięgam
po złoty środek i nie odstraszając od odstraszaczy przypomnę, że tak
jak wszystkie środek chemiczne zastosowane zewnętrznie, mogą
powodować odczyny alergiczne, a nawet ogólne reakcje organizmu, jako
działania niepożądane.
Produkowane pod różnymi postaciami – jako proszki, płyny, kremy,
spryskiwacze, i pojemniki z kulką. Kupujcie tylko produkty markowe
dające większą pewność skuteczności, Najbardziej korzystnie oceniany
jest Dietylotoluiloamid (DEET). Ale opisywanych jest 27 substancji
czynnych zarejestrowanych, w tym m.i. olejek cytronelowy i ftalan
dimetylu Frontline.
DEET działa przeciw komarom, meszkom, kleszczom, roztoczom i larwom
pewnych roztoczy. Do nabycia w sklepach weterynaryjnych, aptekach, a
nawet w niektórych marketach.
Różne rodzaje kleszczy przenoszą różne choroby zakaźne – i tak
Ixodes dentodus zaraża Rickettsja rickettsu powodujący gorączkę
plamistą Gór Skalistych – ang. Rocky Mountain Spotted Fever, ostrą
chorobę, której źródłem są psy i dzikie gryzonie żyjące w Ameryce
Południowej. Ma nagły początek, ciężki przebieg, dreszcze, gorączkę
podobnie jak w durze brzusznym. W trzecim do piątego dnia wysypka
skórna w kształcie rozeoli przybierających charakter krwotoczny.

[swigonka]

– Inna riketsioza wywoływana przez Rickettsia Conori to choroba
Conora i Brucha. Przenoszona przez kleszcze, występuje w rejonie
Morza Śródziemnego. Przebiega z wysoką gorączką, bólem głowy,
okolicy kręgosłupa krzyżowo-lędźwiowego i kończyn dolnych. Jest
powiększenie śledziony i wątroby.
Różnopostaciowa wysypka skórna w trzecim lub czwartym dniu choroby.
Gorączka utrzymująca się 14 do 17 dni. Przeważnie kończy się
pomyślnie.
– Najwięcej jest Ixores persulcatus. Przenoszą głównie wirusy
zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. Jest to Flavovirus TBE.
Z obserwacji wynika, że wkłucie się zarażonego kleszcza częściej
wywołuje choroby wirusowe niż bakteryjne. Jest to jednostka
chorobowa niedawno wyodrębniona. W słowniku lekarskim łacińsko-
polskim Bieleckiego i Bobera z 1972 roku, występuje jeszcze jako
Ixodiasis Gorączka kleszczowa. Tylko w tej chorobie celowe i
korzystne jest szczepienie ochronne. Kwalifikuje indywidualnie
lekarz Może to być np szczepionka FSME IMMUN po 0,5 ml w zestawie ze
strzykawką i igłą. Pierwszą dawkę najlepiej podajemy zimą, drugą po
jednym do trzech miesiącach i trzecią po dziesięciu do dwunastu
miesiącach. Następnie takie same dawki przypominające – jedną co
trzy lata. Takie szczepienie zabezpiecza na okres 3 lat.
Przypominam, że na szczepienie indywidualnie kwalifikuje lekarz. Nie
mogą być szczepione osoby uczulone na białko jaja kurzego.
Po spopularyzowaniu tych szczepień, w ostatnich latach nie było
zachorowań wśród leśników województwa białostockiego. Główne rejony
endemiczne są w północno-wschodniej Polsce. Liczba zgłoszeń od 1993
do 2002 roku była od 101 do 267 zachorowań rocznie. Podobna sytuacja
epidemiologiczna jest w Niemczech – odpowiednio 135 do 253
zgłoszenia.
Często choroba przebiega łagodnie. Czasami ma przebieg dwuetapowy.
Pierwszy pojawia się po 7 do 14 dniach od kontaktu z kleszczami.
Objawia się bólem i zaczerwienieniem gardła, bólem stawów,
zapaleniem spojówek, gorączką, powiększeniem węzłów chłonnych, zaś w
drugiej fazie nudności, wymioty, sztywność karku, w płynie mózgowo-
rdzeniowym objawy stanu zapalnego. Przeważnie po drugiej fazie
pacjent zdrowieje. Ale może być ciężki przebieg z objawami mózgowymi
i móżdżkowymi, a w 1 do 3% przypadków kończy się śmiercią.
– Dalsze riketsiozy to dur plamisty wywołany przez Rickettsia
Provaseki, to choroba Brilla opisana w USA u emigrantów ze
wschodniej Europy, jako nawrót duru wysypkowego.
– Choroba Derricka i Burneta – kolejna riketsioza oraz gorączka Q,
którą wywołuje Coxiella burneti. Początek choroby podobny do grypy,
gorączka 39 do 40ºC. Silny ból głowy, bóle mięśni. Mogą wystąpić
nudności i wymioty. Po kilku dniach bóle w klatce piersiowej,
kaszel, odoskrzelowe zapalenie płuc. Chorują m.i. osoby mające
kontakt z kozami i owcami.
– Piroplazmoza (babeszioza), może występować u ludzi, ale głównie
chorują psy. Wywołana przez pierwotniaki z grupy Piroplasmoidea
morfologicznie podobne do krwinkowców (Haemosporidia) – są to
Babesia microti i Babesia vergens. Często ma ciężki przebieg, a przy
niewydolności układu immunologicznego, może być nawet śmiertelny.
Bywa anemia, ale także niedobór krwinek białych i płytkowych – wtedy
z objawami skazy krwotocznej. Przy normalnie funkcjonującym układzie
odpornościowym babeszioza ma przebieg podobny do grypy, ale
długotrwały. Ustępuje samoistnie po 6 do 8 tygodniach.
– Wirus choroby skokowej owiec (ang. lauping ill) – przeważnie w
Anglii i Szkocji. Nosicielami zarazki są owce. Przenoszą poza Ixodes
ricinus kleszcze z rodzaju Rhipicephallus appendiculatus. U owiec
atakuje głównie móżdżek (zapalenie) a u człowieka mózg. Rozpoznanie
opiera się na badaniach wirusologicznych i serologicznych oraz na
objawach klinicznych.
– Erichioza – choroba często o ciężkim przebiegu, nawet gwaltownym.
Może być obniżona liczba krwinek białych i płytkowych (wtedy objawy
skazy krwotocznej). Erichioza ludzka granulocytarna wywołana jest
przez Anaplasma phagocytophicum. Nie powinna być lekceważona. Bóle
głowy, mięśniobóle i ciągle uczucie zmęczenia. Objawy kliniczne
trudno oddzielić od objawów boreliozy. Polegamy na wynikach badań
laboratoryjnych i serologicznych. Trzeba jednak pamiętać, że nie ma
bezpośrednich testów potwierdzających i nie da się określić progu
ich czułości. Badania nie są wystarczająco wiarygodne. Jest wiele
mikroorganizmów podobnych do Erichiae. Jak zawsze w takich
przypadkach, kierujemy się objawami klinicznymi. Jeżeli leczenie nie
daje poprawy, trzeba brać pod uwagę infekcję złożoną, najczęściej
krętkami boreli. Erichioza monocytarna psów wywołana jest przez
Erichia canis.

[swigonka]

–Tularemia spowodowana jest przez Pasteurelia tularensis.
Przenoszona na człowieka przez ukąszenia gryzoni, owadów lub
kontakcie z zakażonym mięsem. Pierwotnym objawem jest czerwona
grudka, czasem z krostą na szczycie lub guzek. Powiększają się
okoliczne węzły chłonne, a także karkowe i pod pachami. Mogą ulegać
przebiciu. Na błonie śluzowej jamy ustnej nadżerki wyglądające
podobnie jak afty – okrągłe nadżerki albo owrzodzenia pokryte biało
żółtawym nalotem surowiczo-włóknikowym otoczone jasno czerwoną
obwódką zapalną. Długotrwała gorączka ciągła lub przerywana. Choroba
zawodowa służb zootechnicznych i weterynarzy.
– Borelioza z Lyme – krętkowica kleszczowa – to choroba powodowana
zakażeniem bakteriami Borrelia burgdorferi przenoszonymi przez
kleszcze Ixodes ricinus – kleszcza pospolitego, nazywanego dawniej
kleszczem pastwiskowym lub – błędnie – kleszczem psim. Samica tego
kleszcza po wessaniu krwi osiąga rozmiary 12 x 9 mm i upodobnia
wyglądem do nasienia rącznika Ricinus communis i stąd jego nazwa.
Występuje w całej Polsce. Choroba nie przenosi się z człowieka na
człowieka, ale można się zarazić krętkami borelii pobranymi z
obrzeży zmian skórnych. Były przeprowadzone takie badania na
ochotnikach.
W Polsce w drugiej połowie 1996 roku zanotowano 748 przypadków
boreliozy, większość z województw: białostockiego, suwalskiego,
opolskiego, bydgoskiego i warszawskiego. W 2006 roku było 3574
zachorowań na boreliozę.
Chorobę wywołują 3 genoszczepy krętka – Borrelia burgdorferi sensu
stricto, Borrelia afzeli i Borrelia garini.
Rozpoznanie opieramy głównie na objawach klinicznych i badaniach
serologicznych. nazwa choroby „Lyme dissease” pochodzi od
miejscowości Lyme ze stanu Connecticut w USA. Tam zaobserwowano u
młodych ludzi endemicznie występujące zapalenie stawów, nie zawsze
odpowiadające obrazowi rzs – reumatoidalnego zapalenia stawów i
nazwano Lymeatthritis. Poprzedzane było zmianami skórnymi –
rumieniem wędrującym – łaci Erythema migrans. Okazało się ponad to,
u chorych dołączały się objawy ze strony układu nerwowego, krążenia,
przewodu pokarmowego i narządów zmysłów. Także układu hormonalno-
wydzielniczego, rozrodczego, mięśniowo-szkieletowego – i to
wszystko – u ludzi uprzednio zdrowych.
Ze względu na tak różnorodny przebieg kliniczny zależny od tego,
które i w jakim stopniu narządy i organy są zajęte – nazywamy
boreliozę wielkim imitatorem. Jest także chorobą wieloetapową, z
czasem przechodzącą w postać przewlekłą.
W początkowym okresie przeniesione przez kleszcza krętki rozchodzą
się w okolicy wkłucia (etap infekcji zlokalizowanej) i dopiero na
etapie infekcji rozproszonej krętki wędrują po całym organizmie
drogami krwi i układu limfatycznego.
Przez wieloobjawowy obraz chorobowy borelioza bardzo długo nie
została wyodrębniona jako jednostka nozologiczna.
Jak już wspomniałam w 1972 roku Sterne i wspólnicy opisali
endemiczne zapalenie stawów w Lyme, przeważnie u młodych, uprzednio
zdrowych ludzi. Uznali, że choroba przenoszona jest przez kleszcze –
Ixodes – że jest chorobą zakaźną spowodowaną przez krętki borelii.
Krętek borelii jest bakterią o budowie nieregularnej, spiralnej, z
rodziny Trepanemataceae, rzędu Spirochetaceae, spośród których 3
genotypy są chorobotwórcze dla człowieka.
Burgdorfer wyizolował krętki z krwi, płynu mózgowo-rdzeniowego i
skóry od pacjentów z ostrą postacią choroby. Krętka nazwano od jego
nazwiska.
Krętki żyją wewnątrzkomórkowo. Chętnie usadawiają się w tkance
łącznej, na zewnętrznych częściach ścian naczyń krwionośnych –
rozprzestrzeniają się po całym organizmie.
Burgdorfer wykrył także krętki w preparatach z przewodu pokarmowego,
z uchyłków jelit kleszczy. Wtedy właśnie krętki nazwano Borrelią
burgdorferi, a chorobę Boreliozą z Lyme.
Krętki są bardzo plastyczne – zależnie od warunków – adaptują się do
bytowania w różnych komórkach. W niekorzystnych warunkach,
cyklicznie wytwarzają formy sferoidalne, tworzące 3 do 10 zwojów.
Mogą przekraczać barierę krew-mózg. Mają warstwę powierzchniową z
trójwarswową błoną zewnętrzną otaczającą peryplazmatyczną przestrzeń
z 3 do 18 wiciami. Bakteria ma 1 liniowy chromozom i
pozachromatyczne DNA w formie kolistych liniowych plazmidów
odpowiedzialnych za kodowanie białek powierzchniowych błony
zewnętrznej – OspA i OspB (auter surface proteins A i B). Łatwo
dochodzi do zmian antygenów tych struktur, co utrudnia diagnostykę
serologiczną boreliozy.
Obraz chorobowy wywołany przez krętka bladego kiły jest zbliżony do
boreliozy. Dlatego niektórzy nazywają ją kiłą XXI wieku.
Krętki boręlii mogą gromadzić się także w miazdze zębów i w gałce
ocznej.
Zmiany skórne, to rumień wędrujący – Erythema chronica migrans – ECM
W Polsce boreliozę rozpoczęto rozpoznawać dopiero pod koniec lat 80-
ych, chociaż rumień wędrujący Resner opisał już w 1948 roku.
Pierwsze ogniska endemiczne opisano na terenie Warmi i Mazur oraz
Podlasia. Największa zachorowalność jest na Mazowszu, w województwia
opolskim i na Dolnym Śląsku. Zwracam szczególną uwagę na znaczenie
przeprowadzania dokładnych wywiadów w każdym stadium choroby i
równie dokładnego badania przedmiotowego.
Okres wylęgania wynosi 2 do 28 tygodni od momentu zakażenia. Objawy
skórne mogą nie zostać zauważone, a czasami może ich nie być. Latami
może być borelioza utajona. Mogą wystąpić tylko późne zmiany skórne
bez innych dolegliwości.
Jeżeli choroba ma przebieg dwufazowy, pierwsze objawy ujawniają się
po 14 dniach, ale czasami pojawiają się dopiero po 28 dniach.
Jest gorączka i obraz choroby grypopodobny, który utrzymuje się
około jednego tygodnia. Gorączka może być wysoka, jest silny ból
głowy, nudności, wymioty i zawroty głowy. Bywa sztywność karku
świadcząca o zapaleniu opon mózgowych, a nawet utrata przytomności.
Wokoło 6 do 16% chorych jest to choroba przewlekła. Może być także
po wielu latach nawrót bardziej zaostrzonych objawów.
W Europie najwięcej zachorowań jest w krajach skandynawskich oraz w
Niemczech, Austri i Szwajcari.
Człowiek najczęściej zarażany jest przez nimfy. W organizmie – poza
naczyniami krwionośnymi i chłonnymi, bakterie przemieszczają się
wzdłuż nerwów obwodowych, uszkadzają osłonki mielinowe.
W przebiegu boreliozy wyróżnia się 3 stadia:
– Pierwsze – infekcji wczesnej rozwijające się w okresie 60 do 90
dni od momentu zakażenia przez kleszcze. Zmiany skórne zaczynają się
przeważnie od czerwonej plamki lub grudki, powiększają się obwodowo –
wokół powstaje pierścień – obrączka rumieniowa.

[swigonka]

Nieleczone, ustępują samoistnie. Może także uformować się chłoniak
limfatyczny, który nieleczony utrzymuje się latami. Może nie być
związany z miejscem wkłucia kleszcza.
Już we wczesnym okresie choroby może być gorączka, męczliwość, bóle
głowy, zaburzenia czucia powierzchniowego i stany zapalne przewodu
pokarmowego. Mogą być także uszkodzenia toksynami bakteryjnymi
narząd6w wewnętrznych.
W drugim stadium następuje uogólnienie infekcji. Dochodzi do
procesów zapalnych różnych narządów i układów oraz ich za burzeń
funkcjonalnych. Zapalenie mięśnia sercowego może spowodować
zaburzenia przewodnictwa aż do wystąpienia bloków na różnych
poziomach, zaburzeń rytmu, a z czasem do niewydolności krążenia.
Bywa zapalenie korzonków nerwowych, nerwów obwodowych i nerwów
czaszkowych. Zapalenie nerwu wzrokowego powoduje osłabienie
widzenia, a – wyjątkowo – nawet ślepotę. Zapalenie nerwu słuchowego
pogarsza słuch a z czasem może dochodzić do głuchoty.
Uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego może przebiegać z
dominującymi zaburzeniami psychicznymi przybierającymi różne formy,
burzyć rytm snu i czuwania, może ujawnić się zespół Parkinsona.
Zmiany zapalne naczyń mózgowych mogą być podłożem udarów mózgowych,
albo powodować ogniskowe zmiany zapalne z objawami funkcjonalnymi
motorycznymi. Zapalenie móżdżku powoduje trudności w utrzymaniu
równowagi, a zapalenia rdzenia kręgowego upośledzają funkcję
zwieraczy z utrudnionym trzymaniem moczu i kału. Ciężką postacią
uszkodzenia jest neuroborelioza, a objawy encefalopati mogą
sugerować chorobę Alzheiera. Jest nawracające zapalenie stawów,
częściej dużych stawów, a zwłaszcza kolanowych.
W trzecim stadium jest infekcja przewlekła. Dalsze uszkodzenia
wielonarządowe. Może być zapalenie wątroby, nerek i całego serca
razem z workiem osierdziowym. Bakterie przedostają się do płynów
ustrojowych i gruczołów ślinowych. Dołącza się przewlekłe zanikowe
zapalenie skóry dystalnych części kończyn.
Wieloobjawowy przebieg choroby budzi wątpliwości diagnostyczne.
Niezbędne są badania laboratoryjne i serologiczne. Należy śledzić
bieżąco poziom przeciwciał klasy IgM i IgG. Ma to także znaczenie
dla oceny wyników leczenia i planowania dalszego postępowania.
Dopiero po około 6 tygodniach od zakażenia powstają przeciwciała na
poziomie wykrywalności. W przypadku wyniku ujemnego, należy badanie
powtórzyć po około 3 miesiącach.
Dla potwierdzenia prawdziwości wyniku stosujemy test Western-blot.
W zaawansowanych stadiach choroby wykonujemy test PRC oparty na
łańcuchowej reakcji polimerazy. Jest czuły. Wystarcza 10 do 1000
komórek w badanej próbce. Można badać nie tylko krew, ale płyn
mózgowo-rdzeniowy – zwłaszcza w neuroboreliozie. Badamy też maź i
płyn stawowy.
Można, ale jest to trudniejsze, hodować krętki – z posiewów – na
wieloskładnikowych podłożach. Krętki w hodowlach rosną niechętnie.
Materiał do hodowli najczęściej pobierany z obrzeży zmian skórnych.
Diagnostyka serologiczna oparta jest na wytycznych europejskich
opracowanych przez zespół ekspertów i ogłoszonych w Postępach
Mikrobiologii w 2005 roku (2005,44,3, str. 289 do 293).
W Europie są 3 genogatunki. Bierze się także pod uwagę gatunki,
których chorobotwórczość nie została wykluczona – Borrelia vaki i
nienazwana jeszcze A 145.
Z chorobotwórczych dla człowieka genotypów wyodrębniono jedno z
najbardziej immunogennych białek – F L A G E L I N Ę. Przez
rekombinację skrócono łańcuch tego białka i uzyskano polipeptyd
charakterystyczny tylko dla Borrelia burgdorferi, co znacznie
wyeliminowało wyniki fałszywie dodatnie i fałszywie ujemne.
Najczęściej stosuje się test ELISA – enzymatyczny – wykrywający
przeciwciała w klasie IgM i IgG. Dla potwierdzenia wyniku używa się
testu Western-blot. W zaawansowanych stadiach boreliozy stosowany
jest test PRC oparty na łańcuchowej reakcji polimerazy. Test jest
czuły. Wystarczy 10 do 1000 komórek w próbce z krwi, płynu mózgowo-
rdzeniowego, mazi i płynu stawowego. Prowadzi się też hodowle
krętków na wieloskładnikowych podłożach.
Powtórzyłam raz jeszcze stosowane badania bakteriologiczno-
serologiczne. B A R D Z O mi zależy, żeby zachęcić lekarzy do
ich stosowania, ale także, by poddawali się tym badaniom ci, którzy
podejrzewają u siebie boreliozę.
Pozostała sprawa najtrudniejsza – jak postępować i jak leczyć. W
listach do Medycyny Praktycznej, czasopisma dla pediatrów napisał
Krzysztof (nie podaję danych), pediatra z małej miejscowości.
Poprosił o oficjalne stanowisko redakcji, jak ma postępować, gdy
stwierdzi, że dziecku wkłuł się kleszcz i jest wiadomo, że przebywał
już ponad 3 doby, niezależnie od tego, czy pojawiły się wczesne
zmiany skórne.
List został przez redakcję potraktowany poważnie. Krzysztof napisał
bowiem, że inną informację otrzymał podczas rutynowej regionalnej
wizytacji medycznej z nadzoru i inną podczas pobytu wojewódzkiego
specjalisty chorób zakaźnych. Redakcja poprosiła o oficjalne
stanowisko obu panów, a także o stanowisko specjalisty krajowego.
Podaję dla zaciekawionych (Medycyna Praktyczna pediatryczna Nr 5
(47) wrzesień-październik 2006) – poszukajcie w czytelni czasopism i
przeczytajcie.
Konkluzje z tego i s t o t n e g o sondażu są trochę
ambiwalentne. Argumentacja natomiast dogłębna i dająca możliwość –
szczególnie lekarzom pierwszego kontaktu i lekarzom rodzinnym –
podejmowania własnych decyzji.
Już przypominałam, że krętki borelii potrafią wielokrotnie i
odwracalnie się zmieniać dostosowując się do środowiska
zewnętrznego, w tym do antybiotykoterapii aż do lekooporności
włącznie.
Leczenie boreliozy antybiotykami nie jest ani proste, ani łatwe.
Bakterie przestawiają się wielokrotnie i odwracalnie na warunki w
organizmie człowieka, czy innego żywiciela.
Np. przyjmują formę cysty – formy owalnej bez ściany komórkowej –
forma L – która wrażliwa jest tylko na makrolidy. Standardowo
leczenie to już nie tylko jeden antybiotyk, ale te niezbędne, które
stosujemy w różnej kolejności zależnie od przebiegu choroby. P a m
i ę t a j c i e ! NIGDY w boreliozie nie mamy pewności w y l e c
z e n i a b a k t e r i o l o g i c z n e g o. Aktualnie poleca
się wielomiesięczne, a nawet 3 letnie stosowanie antybiotyków.
Osobiście, a mam – poza wiedzą – osobiste doświadczenie, bowiem od
ponad 20 lat choruję na wielonarządową, wieloobjawową boreliozę. Tak
długotrwałego leczenia nie stosuję.
Ale jako cudowną przeciwwagę mam to, że przewędrowaliśmy pieszo z
plecakami tysiące kilometrów naszego pięknego kraju. Pływaliśmy
kilka lat po szlakach kajakowych, a od ponad 20 lat żeglujemy naszą
ulubioną łodzią po wodach śródlądzia Polski. Nie mam żalu do
kleszczy.
Wracając do antybiotykoterapii – to nigdy – nie decydowałabym się na
tak długotrwałe leczenie. Chodzi mi nie tylko o działania
niepożądane, ale o nadkażenia grzybicze.
Leczenie nie tylko dlatego jest trudne, że może być
antybiotykooporność, wieloobjawowy przebieg choroby, ale lecząc
konkretnych pacjentów, znajdujemy sytuację, że mogą oni mieć inne
choroby i dolegliwości. Dlatego niezbędne jest współdziałanie
lekarzy różnych specjalności, ale tylko takich, którzy mają wiedzę o
boreliozie. Jednakże ostateczne decyzje o postępowaniu lekarskim
powinien podejmować w y ł ą c z n i e lekarz pierwszego
kontaktu, czy lekarz rodzinny lub inny stale opiekujący się chorym,
do którego ma on zaufanie. To czasami jest ważniejsze niż
perfekcyjny profesjonalizm kilku specjalistów.
Wracam do rutynowego postępowania w antybiotykoterapi. Obecnie
poleca się stosowanie penicylin, cefalosporyn III generacji,
makrolidów, oraz doksycyklinę. W początkowych zmianach skórnych
najkorzystniejsza jest doksycyklina (nie leczyć odpowiednikiem
produkcji węgierskiej – U

[dartom.www]

wie o czym pisze kobieta...

[dartom.www]

i chyba wykorzystam to na swojej stronce, btw, jest u mnie tez czat :]

[franiolek1]

ale brakuje swigonko zakonczenia artykulu....

[adomi6319]

I napisz, gdzie go znalazłaś

[aqarel]

np. tu www.niezapominajka.pl/pobierz/Borelioza%202007.doc

[aqarel]

franiolek1 napisała:

> ale brakuje swigonko zakonczenia artykulu....

Zakończenie jest prześliczne:
"Wszystko, co napisałam o leczeniu, to tylko infornacje ogólne, to nie porady
jak leczyć. Chorych najlepiej przekazywać doświadczonym profesjonalistom.
A c a ł k i e m w s z y s t k o c o n a p i s a ł a m, nie ma was
odstraszać od wędrowania po lądzie i wodzie. Cieszcie się przyrodą, odcieniami
zieleni i kolorami kwiatów. Oglądajcie wschody i zachody słońca, księżyc na
rozgwieżdżonym niebie i jego odbicie w wodzie ze złotą drogą księżycową. Dużo
się śmiejcie i śpiewajcie te piękne polskie piosenki, które skomponowali i
ułożyli ci, którzy potrafią. Jeśli macie okazję tańczcie, grajcie na
instrumentach, jeśli je macie i potraficie grać. Muzyka, dobra muzyka, nie tylko
łagodzi obyczaje, muzyka zamieszka w was.
Martwcie się jak najmniej. Moja, nieżyjąca już Mama, zawsze mi powtarzała:
martwić się tym co było nonsens, co będzie głupota, a co jest t o z a ł a t
w i a j.
Akceptujcie siebie takimi, jacy jesteście i póki jesteście na świecie, róbcie z
każdym dniem – wszystko co możecie najlepszego. Niechaj się wam dobrze powodzi.
Bądźcie zdrowi

[dartom.www]

"Akceptujcie siebie takimi, jacy jesteście i póki jesteście na świecie, róbcie z
każdym dniem – wszystko co możecie najlepszego. Niechaj się wam dobrze powodzi.
Bądźcie zdrowi"

Niestety nie mogę zaakceptować siebie, nie moge zaakceptować tego, że zamiast
kochać i być kochanym, walczę (walczyłem) z morderczymi myślami, chorobliwą
nienawiścią, obsesjami, depresją, potężnym bólem głowy, tnąc sobie żyły,
pogrążony w jednej wielkiej PARANOII, jednym wielkim koszmarze. Nie mogę tego
zrozumieć. Inni się rozwijają, pędzą do przodu. Ja stoje w miejscu. Właściwie
cofam się. Nie pracuję. Jestem sam. Walcze ze sobą, a właściwie czy jestem sobą?
Czy jestem tylko wynikiem błędu natury?
Ze zgiętą psychą. Czuje się jak psychol. Sprawny umysłowo a jednak w pełnym
sensie upośledzony (emocjonalnie). Nic nie jest normalne. Nie zaakceptuje tego.
Mam WIELKI żal do kleszcza. OGROMNY. Będę leczył się najdłużej jak to możliwe. A
jeżeli nie pomoże, to zostanie HEADSHOT. Pozdrawiam

[franiolek1]

Dartom
Ciarki mnie przeszly po Twoim mailu.
Nie jestes bledem natury, jestes chorym czlowiekiem, a to w naturze
sie zdarza, niestety.
Lecz sie, bo to co opisujsz jest symptomem choroby a nie Toba. To
jest chory mozg...ale masz jeszcze sile do walki, i wiesz, gdzie
szukac pomocy. Wiec nie opuszczaj rak, lecz sie, i wiedz, ze droga
bedzie dluga, ale ze jest to jedyna droga dla Ciebie, dla mnie i dla
wielu.
Przeczytaj ten artykul:
cureunknown. com/magazine/ imitator. pdf

[baska192]

swigonko o co chodzilo na koncu tej pracy -jesli chodzi o
tetracycliny nie uzywac wegierskiego U????MUsze sprawdzic czy unidox
nie jest wegierski.

[ewawr]

Pouczające, ale musimy pamiętać, że każdy przypadek jest
indywidualny. Jedni mogą chodzić po górach a inni tylko na nie
patrzeć.Ja nie potrafię pogodzić się z istnieniem kleszczy, bo wiem
ile szkody mi wyrządził a przecież ja mu nic nie zrobiłam.
Najchętniej spaliłabym je na stosie.

[nataszkam]

Dokładnie- każdy może chorowac inaczej
Ja też "chodziłam" po górach podczas choroby, kiedy jeszcze nie
wiedziałam, co mi jest. Spacerek po Kościeliskiej odchorowywałam
przez tydzień, a do Morskiego Oka prawie nie mogłam się dowlec-
oczywiście jechałam zapachową bryczką, a chodziło tylko o te
kilkaset ostatnich metrów...Prawie ryczałam ze złości, bo ukochana
moja Dolina Pięciu Stawów była poza zasięgiem moich możliwości ((
Latem ub.r., na 3 abaxach obeszłam stare kąty i było super W tym
roku co prawda nie planuję takiej eskapady, ale kondycja z tamtego
okresu baaaardzo by mi się przydała...

[borelka46]

Dartom ,bardzo mocno poczułam to co napisałeś. Znam to ,przypomniałeś mi
wszystkie koszmary - dzięki którym też już nie pracuję i przerwałam roczne leczenie.
Napisz do mnie na gazetowego meila, może mam coś co ci pomoże, mnie pomaga
czuję się coraz lepiej.
Pozdrowienia - myśl o tym że masz zmienioną rzeczywistość, to nie Ty
i że to stan przejściowy !

..................

[swigonka]

koniec artykułu musiał mi się urwać, przepraszam. ja też nie
potrafie się cieszyć życiem. właśnie dziś w nocy po zmianie zestawu
dopadł mnie herx- ostatni taki był pod koniec lutego. był inny bo
tym razem bólowy- prawa strona głowy. coś siedzi mi w tej skroni/
zatokce....tylko co? stare cysty, albo jakaś inna cholera mam sie
cieszyć a mój mąz może być chory przeze mnie? k......niby jak mam to
zrobić? chce mi się wyć, najchętniej waliłabym w ścianę, kopała,
przepełnia mnie gorycz. zrobie jakiegoś dupnego kleszcza, postawie w
ogrodzie i będe się na nim mścić za wszystko co mnie/nas spotkało.

[stachenka]

swigonka napisała:

> zrobie jakiegoś dupnego kleszcza, postawie w
> ogrodzie i będe się na nim mścić za wszystko co mnie/nas spotkało.

Teraz to ja się uśmiałam ))

Jakby Ci się jednak nie chciało ROBIĆ KLESZCZA to zainstaluj sobie na kompie
jakiegoś RPGa i wpakuj gorycz, złość i co tam jeszcze w wirtualny świat.

[truethompson]

Hehe,a w tym samym celu Czesi z borelioza na swojej stronie internetowej maja
gre, w ktorej niszczy sie rozlazace sie po ekranie kleszcze.


Problem z tym artykulem jest taki, za autorka jest za malo chora i uwaza, ze z
choroba da sie zyc.
Tacy chorzy tez sa, ale te jej uogolnienia, ze jakies tam byle jakie leczenie od
czasu do czasu wystarczy wszystkim jest krzywdzace.

[swigonka]

mozna ściąnąć tą gre? oj! dała bym popalić!

[truethompson]

www.borelioza.cz/
Jak umiesz to sobie sciagnij ta gre. Adres maja latwy do zapamietania.

Czesi do dziwny narod. Nawet sami pacjenci sobie wpisali, ze borelioze sie leczy
tylko kilka tygodni - w dziale "lecba"

[truethompson]

Sama gra jest w dziale "Sejmi si sve kliste"

[truethompson]

Wlasnie zdobylem 3300 punktow. Jest ktos lepszy?

[stachenka]

3320 przy pierwszym podejściu, ale łapałam tylko co drugiego kleszcza

[bagnowska]

Witaj dartom.Tak , ta choroba zabiera radość życia, zabiera ukochaną
osobę, która jest coraz bardziej obca...Piszę to z pozycji partnerki
życiowej, która walczy o zwojego mężczyzną z całą daterminacją, na
jaką ją tylko stać! Ale widzę , czuję, że jestem coraz bardziej
sama, że Grzegorz wymyka mi się w nieznane dla mnie rejony... Jest
bardzo chłodny, taki nieobecny i tak inny od tego fantastycznego
chłopaka, którego poznałam 30 lat temu... Tak krótko był taki, potem
przyszła choroba i zaczęła mi Go powowli zabierać...Ale ja Go jej
nie oddam, będę walczyć o Niego, dopóki to będzie możliwe.Wiem, że
już nic nie będzie takie, jak dawniej, ale wierzę, że jeszcze
poczuję na sobie ciepły czuły wzrok mojego Grzegorza. Zyczę Ci z
całego serca, żebyś już nie był sam...POzdrawiam ciepło - Basia