adept_itd
13.07.08, 11:33
Albert Einstein był panteista, czyli wierzył w bezosobowego Boga,
utożsamianego z natura.[1] Jego wyznanie wiary zawarte było chyba
najlepiej w telegramie wysłanym do żydowskiej gazety w roku 1929,
kiedy to został on oskarżony przez ortodoksyjnych żydów o
bluźnierstwo: „Wierzę w Boga Spinozy,[2] który objawia się w
harmonii wszystkiego, co istnieje, ale nie w Boga, który
interweniuje w losy i uczynki ludzi”.[3] Jak jednak słusznie zauważa
Nigel Calder,[4] „nawet ta ‘miękka’ (‘soft’) religijność stała się w
końcu poważną przeszkodą (stumbling block) dla Einsteina jako
fizyka”.
Calder przypomina nam też, iż teorie względności Einsteina
(szczególna, odnosząca się do ciał poruszających się z szybkościami
zbliżonymi do szybkości światła, i ogólna, opisująca grawitację)
były niezwykle ostro krytykowane zarówno w hitlerowskich Niemczech
(jako „żydowska pseudonauka”) oraz w ZSRR aż do śmierci Stalina w
roku 1953 (jako „niezgodne z materializmem dialektycznym, czyli
filozofią marksistowską”). Jednak najostrzej krytykował Einsteina
kościół, zgodnie ze swymi niechlubnymi tradycjami walki z nauką i
uczonymi (wystarczy tu przypomnieć przypadki Kopernika, Galileusza
czy też Darwina). Watykan długo popierał pewnego amerykańskiego
kardynała, który twierdził iż teorie względności Einsteina „są
źródłem uniwersalnej wątpliwości w istnienie Boga”.[5] Tak więc
Calder ma bez wątpliwości rację, gdy pisze iż „gdyby Einstein żył w
innym czasie i w innym miejscu, to mógłby on zostać spalony na
stosie, albo zostać zamkniętym i umrzeć w obozie koncentracyjnym lub
szpitalu psychiatrycznym”.[6]
Jednakże nawet Einstein, bez wątpliwości najwybitniejszy uczony XX
wieku, miał swoje ograniczenia. Nie chodzi tu bynajmniej o to, iż
nie był najmocniejszy, jak na fizyka-teoretyka, w matematyce (w tej
dziedzinie zawdzięczał on wiele pomocy otrzymanej od swego profesora
z Zurychu, Hermanna Minkowskiego oraz swych kolegów ze studiów), ale
o jego spinozjański panteizm, który nakazywał mu widzieć
niemalże „przedustawny” porządek w naturze. Niestety, ale
przekonanie Einsteina iż „Bóg nie gra w kości ze światem”[7] nie
pozwoliło mu przyjąć założeń mechaniki kwantowej, co z kolei nie
pozwoliło mu na połączenie teorii elektromagnetyzmu Maxwella ze swą
teorią grawitacji (ogólną teorią względności), a więc na stworzenie
tzw. ogólnej teorii wszystkiego, a raczej ogólnej teorii sił
działających w przyrodzie, czyli łączącą w jedno elektromagnetyzm,
grawitację oraz tzw. silne i słabe siły nuklearne.[8] Główną
przyczyną, dla której Einstein odrzucił był mechanikę kwantową
(podczas swej słynnej konfrontacji z jednym z czołowych twórców owej
mechaniki, Nielsem Bohrem, na konferencji w Brukseli w roku 1927)
była stochastyczna (oparta na rachunku prawdopodobieństwa, a więc
przypadku) natura owej mechaniki oraz tzw. zasada nieokreśloności,
sformułowana przez Heisenberga, innego wielkiego twórcę mechaniki
kwantowej, a głosząca, iż nie można jednocześnie określić położenia
i prędkości cząstki elementarnej (np. elektronu).
Jak to słusznie zauważył cytowany tu wielokrotnie Calder,
Einstein „pomylił ‘niepewność’ (‘uncertainty’) w swym podatomowym
(subatomic), statystycznym znaczeniu, z ‘niepewnością’ co do
przyczyny i skutku”.[9] Tak więc do dziś (początek roku 2005)
deterministyczna teoria grawitacji Einsteina opisująca makroświat
nie jest zgodna ze stochastyczną mechaniką kwantową opisującą
mikroświat. Oczywiście, fizycy szukają wciąż owej „ogólnej teorii
wszystkiego”, ale jak na razie bez skutku. Najbardziej obiecującą
hipotezą wydaje się być obecnie hipoteza superstrun (superstrings),
objaśniająca materię i energię jako zgrupowania wielowymiarowych
(najczęściej 11 wymiarów przestrzennych), a jednocześnie
mikroskopijnych „strun” (według niektórych teoretyków „otwartych”, a
według innych „zamkniętych”), wibrujących z różnymi
częstotliwościami, i w zależności od swej częstotliwości
spostrzeganych przez nas jako różne cząstki elementarne (np.
elektrony czy fotony) albo kwarki („części składowe” nukleonów,
czyli neutronów i protonów). Niemniej hipoteza superstrun i jej
pochodne (np. hipoteza „supermembran” i ogólnie tzw. „M” hipotezy
[10] ) nie są obecnie możliwe do przetestowania, albowiem „rozbicie”
cząstki elementarnej (np. elektronu) lub tym bardziej kwarka na owe
hipotetyczne superstruny wymaga nieosiągalnej obecnie ilości energii
i precyzji w jej ukierunkowaniu.
Tak więc nawet panteizm, najbardziej miękki albo też najbardziej
liberalny rodzaj religii (wiary religijnej) okazał się przeszkodą
nawet dla najwybitniejszego rozumu XX wieku. Łatwo się domyśleć, jak
wielką przeszkodą dla uczonego nie będącego Einsteinem może być więc
bardziej „twarda” religia (wiara religijna), a szczególnie odmiany
teizmu (w tym chrześcijaństwo, a więc i katolicyzm), które są wiarą
w transcendentnego, osobowego Boga, znajdującego się poza i ponad
przyrodą, ale stale wpływającego na losy stworzonego przez siebie
świata. Najlepiej ilustruje to chyba przykład innego wielkiego
fizyka, uważanego przez wielu za nawet większego od Einsteina. Mowa
tu oczywiście o Newtonie, który od co najmniej roku 1690 (a więc
przez ok. 37 lat) analizował szczegółowo i w oryginale Biblię, a
szczególnie owe przerażające przepowiednie Daniela i św. Jana
(Księga Daniela ze Starego Testamentu, zawierająca jego
apokaliptyczne proroctwa oraz niemniej, jak nie więcej koszmarna
Apokalipsa św. Jana).[11] Newton szukał był w Biblii, a szczególnie
w jej najbardziej odpychających, przerażających częściach, klucza
nie tylko do przyszłości (co czyniło bezskutecznie wielu przed nim
jak i po nim), ale też, równie daremnie, klucza do rozwiązania
zagadki przyrody, czyli innymi słowy klucza do „ogólnej teorii
wszystkiego”. Niepowodzenia Newtona i Einsteina powinny być,
oczywiście, przestrogą dla innych naukowców, filozofów i teologów, w
olbrzymiej większości zaopatrzonych w słabsze intelekty niż
wspomniani wyżej najwybitniejsi koryfeusze nauki. Niemniej
doświadczenie nakazuje mi tu daleko idący sceptycyzm, jako iż nie
tylko przysłowiowy Polak, ale też i wielu naukowców z różnych krajów
świata okazało się „przed szkodą i po szkodzie głupi”.
