...Lachy...

[ciupazka]

Na temat Lachów znalazłam parę zdań i cytujęza "Kultura ludowa( w
Przewodniku Myślenickim - autor Dariusz Dyląg)"


"Kulturę ludową Beskidu Myślenickiego kształtował fenomen wzajemnego
przenikania się dwóch odrębnych grup etnicznych: Krakowiaków i Górali.
Ludność krakowska z okolic Myślenic zwana była przez swoich południowych
sąsiadów pogardliwie Lachami, a nazwa ludności góralskiej, spopularyzowana w
literaturze przez Wincentego Pola, jak również przez Jana Szczęsnego
Płatkowskiego (Zrękowiny u Druzgały), brzmiała Kliszczaki. Przezwiskiem
Klysc, Klisc zwano najpierw mieszkańców północnych stoków Gorców oraz gór
położonych dalej na północ. Nazwa powstała nie od obcisłych spodni, ponieważ
takie spotykamy na całej dawnej góralszczyźnie, tylko od ornamentu
haftowanego po bokach portek.

Kiedy zaczniemy zastanawiać się nad jakąś ścisłą granicą staniemy przed
poważnym problemem. Krakowiacy, będący na ogół w lepszej sytuacji
ekonomicznej oraz z łatwiejszym dostępem do ośrodków miejskich i szkół,
zdecydowanie dominowali nad opóźnionymi w tempie rozwoju góralami. Obecnie
problem granicy w zasadzie nie istnieje, a to ze względu na prawie zupełne
zatarcie się różnicy między obiema sąsiedzkimi grupami. Niemniej jednak warto
nakreślić historyczny przebieg owej granicy, a także podstawowe odrębności
kulturowe.

Pisali o niej Mehoffer (1843), Pol (1851), Bujak (1902), Udziela (1918) i
wreszcie Reinfuss (1946). Za najdokładniejsze ustalenie granicy między
Lachami a Kliszczakami należy uznać badania Romana Reinfussa, według którego
przez Beskid Myślenicki przebiegała ona następującymi wsiami: Bieńkówka,
Trzebunia, Stróża, Pcim, Kasinka Mała. Natomiast na północ od tej linii
ciągnął się niezbyt szeroki pas wsi o charakterze przejściowym: Harbutowice,
Jasienica, Bysina, Węglówka.

W procesie osadniczym, zakończonym w XV w., znajdujemy rys osadniczy wspólny
Kliszczakom i Lachom. Dopiero w okresie późniejszym nastąpiło zróżnicowanie,
kiedy to wpływy z terenów nadwiślańskich zaczęły krzyżować się z wpływami
idącymi z południa. Nie znajdujemy tutaj osadnictwa wołowskiego, zatem
odrębności góralskie tłumaczy się pośrednictwem pasterzy wołoskich, którzy
zabierali od chłopów myślenickich owce na sezonowe wypasy. Tą drogą
przedostawały się pieśni, bajania i niektóre elementy góralskiego stroju.
Piękne wyszycia na wełnianych portkach kliszczackich przybyły z Kotliny
Sądeckiej, a w czasach nowszych trafił do Lubnia strój podhalański.

Głównymi cechami kulturowymi, pozwalającymi rozróżnić przynależność do danej
grupy etnicznej, są: ubiór, budownictwo, gwara i samookreślenie się
mieszkańców."

[dialektolog]

Serdecznie dziękuję.
Bardzo to ciekawe.
O "Zrękowinach u Druzgały" nie wiedziałem.
Ekspansja podhalańskiej kultury na północ to też ciekawa rzecz.

[mrb4]

Podhale nie kończy się na Gorcach. Na północ od nich kultura podhalańska
kultywowana jest w Rabce. Moim zdaniem zresztą - choć mogę się mylić, jestem
bowiem laikiem w dziedzinie etnografii - tzw. Górale Biali, Zagórzanie, a nawet
Górale Pienińscy są właściwie tylko lokalnymi odmianami Podhalan.

[dialektolog]

mrb4 napisał:

> Podhale nie kończy się na Gorcach. Na północ od nich kultura podhalańska
> kultywowana jest w Rabce. Moim zdaniem zresztą - choć mogę się mylić, jestem
> bowiem laikiem w dziedzinie etnografii - tzw. Górale Biali, Zagórzanie, a
nawet
>
> Górale Pienińscy są właściwie tylko lokalnymi odmianami Podhalan.

Podhalanie to nie to samo co Górale

[mrb4]

Znalazłem ostatnio coś takiego:

Grupy etnograficzne w Karpatach (i nie tylko).

Nigdy nie utożsamiałem Podhalan z całą góralszczyzną, wydaje mi się jednak, że
górale zamieszkujący centralną część Karpat Zachodnich (między Góralami
Śląskimi od zachodu, a Łemkami od wschodu) mają na tyle podobną kulturę, że
można ich traktować jako lokalne odmiany jakiejś większej grupy etnograficznej.

[ciupazka]

Fajna ta stronka Jasła a słownictwo i tam mo cosi z nasym spólnego, a
nieftore słowa som jest takie same.

"W miarę upływu czasu zanika coraz więcej słów dawniej powszechnie używanych i
ogólnie świetnie znanych i rozumianych. Oto przykłady niektórych z nich, tak
charakterystycznych dla naszego regionu, i wyjaśnienie, co drzewiej znaczyły:

Haw - tu,
hajnok - tam,
dyrdać - biec, uciekać, gonić,
stryk - stryj,
łachy - ubranie, strój,
łoberok - odzienie,
chudoba - zwierzęta hodowlane, domowe,
swok - mąż ciotki
krzypopa - przykopa,
despetliwy - robiący coś na złość, umyślnie, na przekór,
wyżreć - wyjeść,
poturok - niezdarny, nie umiejący,
basz (bars) - bardzo,
cosi - coś,
do niepoznanki - do niepoznania,
duć - wiać,
frasunek - zmartwienie,
ino - tylko,
jakosik - jakoś,
kiela - ile,
paryja - wąwóz,
wyrko - łóżko,
gady - drób domowy,
psiorki- niedojrzałe śliwki,
ujyk - wujek,
śklonka - szklanka,
ziander - żandarm,
zaro - zaraz,
śkut - chłopiec,
hujtać - skakać, podskakiwać,
lytry - drabiny,
korpiel - brukiew,
trzyny - resztki słomy i siana,
cyganić - kłamać,
utytłany - brudny,
ugorek - kawałek gruntu (nieuprawiany),
oblec się - ubrać się, przebrać się,
kiedysiajszy - mający miejsce we wcześniejszym czasie,
polica - laska, kij,
robotny - pracowity,
sporo - prędko,
zlyc - zachorować, zasłabnąć,
na omaty - po ciemku, nie widząc,
zogowek - poduszka,
śtyry - cztery,
swarliwy - kłótliwy,
szarowka - zmrok,
turbować siy - martwić się".

[dunajcowa.fala]

dodam tylko ze w zasadzie podzial jest jeszcze dokladniejszy.. bo rozroznia sie
gorali sadeckich, wyspowych etc. od kazdego pasma.. ponadto jak ktos posiedzi u
nas troche to zauwazy ze goral łącki, tylmanowski, pieninski to nie to samo..
choc wszyscy mieszkaja na przestrzeni 10-25 km po prostej.. a w dolinie popradu
czyli miedzy pasmem przechyby a jaworzyny (rytro, piwniczna, muszyna, krynica)
sa corni gorale.. to sa takie gorale pomieszane z lemkami.. choc nie wiem czy
nazwa sie wziela od tego, ze troche lemki czy, ze portki corne nosza.

[dialektolog]

Wielkie dzięki.
Witam Cię, Dunajcowa Falo.

[dunajcowa.fala]

Niech Ci sluzy

[laband]

hm?, a co te Lachy majom ze tymi naszymi spolnego?

tymi ze pogranicza slonsko-morawskego.

[laband]

mozno to keregos sam zainteresuje:

www.raslaska.org/ras/pol/jaskolkaslaska/03/10/WieNar.html

[laband]

sam znoduech cosik ciekawego:

Plemiona lechickie i ich ziemie.

Jak Słowianie pierwotni długo nie mieli wspólnej i ogólnej dla siebie nazwy,
tak i plemiona lechickie, używające mowy polskiej, nie nosiły do końca X wieku
wspólnego miana narodu polskiego. Najstarszy kronikarz Rusi, Nestor, nazywa
wogóle Lechitów „Lachami” i powiada, że Słowianie, siedzący nad Dunajem,
ciemiężeni przez Wołchów (t. j. Wołochów, Rzymian i plemiona zromanizowane),
porzucili krainę naddunajską i osiedli nad Wisłą, gdzie przezwali się
Lachami. „I od tych Lachów przezwali się Polanie, a drudzy Łuticzanie,
(Łęczycanie), inni Mazowszanie, inni Pomorzanie”.

Polanie. Odstęp między średnią Odrą i Wisłą – powiada Szujski – występuje,
wedle badań historyi siedlenia się Słowian, zgodnie z odkryciami
archeologicznemi i zgodnie z późniejszą historyą, która wskazuje tam stosunkowo
najznaczniejszą liczbę grodów, jako kraj niepospolicie w starożytności
zaludniony, a więc wcześnie uspołeczniony. Inaczej być nie mogło, jeżeli
zważymy, że lud, który wyniósł i przez pół tysiąca lat utrzymał narodową z krwi
i kości dynastyę Piastów, który już w X wieku stworzył silne państwo
mieczysławowe, nie mógł powstać nagle z gromady łowców lub pasterzy. Musiał
więc być wynikiem kilkuwiekowego uspołecznienia rolników, przed przyjęciem
wiary chrześcijańskiej.

Kraina tych rolników leżała po obu brzegach Warty, a musiała być, jak na owe
czasy, niepospolicie zaludnioną, skoro prawie wszystkie wsie dzisiejsze
istniały już za czasów pogaństwa, bo niemal przy każdej znajdują się ślady
prastarych cmentarzysk, często rozległych, z ogromną liczbą popielnic. Nazwy
też wiosek wielkopolskich prawie wszystkie istniały już za Piastów. Ten właśnie
wzrost zaludnienia u Lechitów nadwarteńskich wywołać musiał wcześnie potrzebę
rolnictwa, t j. przemiany lasów na pola, od których nazwano ich „polanami”,
czyli „polakami”. Najtrafniej określił początek tej nazwy Długosz: „Lechitowie,
ci zwłaszcza, którzy na polach siedzieli, zostali przez inne pokrewne sobie
drużyny, koczujące po lasach, nazwani Polanami, t. j. pól mieszkańcami, a ta
nazwa tak się potem między ludźmi utarła, że dawne nazwisko (Lechitów) poszło w
zapomnienie, a naród i kraj wszystek począł mianować się Polską”. W którym
wieku to nastąpiło, nie podobna dzisiaj ściśle oznaczyć. W każdym razie Kromer
zdaje się być bliskim prawdy, pisząc w wieku XVI: „Nazwisko Polaków ledwie od
siedmi albo ośmi set lat do używania weszło”. W najdawniejszych świadectwach,
jakie mamy z końca X wieku, nazwę Polski pisano po łacinie: Polonia i Polenia,
a Bruno, pisząc żywot św. Wojciecha około r. 1000, nazywa Polaków: Polani,
Poloni i Poloniani.

Ślężanie. Rodzoną siostrzycą Polski była ziemia nadodrzańska, zamieszkana przez
lechickie plemiona: Ślężanów, Opolanów, Dedeszanów, czyli Dziadoszanów, nad
dolnym Bobrem, a Bobranów nad górnym, Lachów cieszyńskich na południu. Z
pośrodka szerokiej i żyznej nadodrzańskiej równiny wznosi się stromo nad
Świdnicą, widna zdaleka, piramidalna, przeszło 700 metrów nad poziom morza
wysoka góra, niegdyś lechickich bogów siedlisko, wsławiona pieśniami i
powieściami polskiego ludu. Góra ta zwała się niegdyś Ślęz (pisana w
najdawniejszych dokumentach Zlens), później przezwana i dziś znana pod nazwą
Sobótki. Płynąca u jej podnóża rzeka zwała się także Ślezą, a Lechici, nad nią
zamieszkali, Ślężanami, tak samo jak zamieszkali nad Bobrem zwali się
Bobranami. Atoli nazwa Ślężanów i od nich nazwa Śląska, rozpostarła się zwolna
w mowie potocznej, ogarniając całą część Polski po obu brzegach Odry i Cieszyn
na południu. Śląsk tak był za doby Piastów rdzennie polskim, że nawet potem,
pomimo politycznego oderwania się od ojczyzny, nie przestał być uważany za
część Polski. Czesi nazywali go zawsze nie Śląsko, ale „Polsko”, a nawet
Niemcy, kronikarze śląscy, w XV wieku tytułowali jeszcze swoje kroniki:
Chronica principum Poloniae lub Chronica Polonorum.

Pomorzanie i Kaszubowie. Na północ od Polan, poza bagnistą Notecią, kraj,
położony między Odrą, Wisłą i Bałtykiem, zwał się Pomorzem i zamieszkany był
przez Lechitów, mianowanych Pomorzanami. Nazywali oni siebie Słowianami, a
mówili dyalektem polskim, posiadając obyczaj i wszystkie urzędy rdzennie
polskie. Nestor powiada wyraźnie, iż byli oni „Lachami”. Adam Bremeński pisze
za czasów Bolesława Chrobrego, że Pomorzanie nie różnią się od Polaków ani
ubiorem, ani językiem. Bolesław Chrobry ustanowił dla nich biskupstwo w
Kołobrzegu. Część wschodnia lechickiego Pomorza nazywa się z dawna Kaszubami. O
pochodzeniu tej nazwy powiada kronikarz Bogufał, że miała wziąć początek od
długiego i szerokiego ubrania Kaszubów, które musieli podkasywać. Huba bowiem
po słowiańsku znaczy fałda, czyli zmarszczka. Zatem nazwa „Kaszuby” miała
powstać z wyrazów zakasz, czyli kasz-huby. Mrongovius znowu w słownikach swoich
wywodzi tę nazwę od kożucha. Co do przestrzeni, zajmowanej dziś przez Kaszubów,
to w nowoczesnym ich poemacie znajdujemy objaśnienie, że obecnie mieszkają
między rzeką Brdą a morzem Gdańskiem. Już w X wieku mieli Pomorzanie handlowne
miasta nadmorskie, dzielili się na rozmaite ludy, które miały swoich
naczelników. Między tymi był Ismar, czyli Wyzimirz, który wojował z Duńczykami.

Kujawianie siedzieli na północo-wschód Polan w okolicach Gopła i łańcucha
jezior, ciągnących się ku Noteci, która w ich ziemi brała początek. W ziemi
kujawskiej słynęły trzy grody: starożytna Kruszwica, Włodzisław czyli Włocławek
nad Wisłą i Bydgoszcz przy granicy Pomorza. Na prawym brzegu Wisły ponad Drwęcą
zaliczano jeszcze do Kujaw ziemię Dobrzyńską. W dokumentach spotyka się nazwa
Kujaw od wieku XII, po łacinie Cuiavia.

Łęczycanie i Sieradzanie. Polan od Mazowszan przedzielali Łęczycanie, to też
Nestor, wyliczając plemiona Lachów, wymienia kolejno naprzód Polan, potem
Łutyczan (tak Łęczycan nazywał ze względu brzmień swego języka i pisma), a po
nich Mazowszan. Sieradzanie, tak nazwani od głównego grodu swej ziemi Sieradza,
mieszkali nad górną Wartą, odgraniczeni od Łęczycan bagnistym Nerem.

Mazowszanie zajmowali szeroką krainę, która ciągnęła się po obu brzegach Wisły
od rzeki Pilicy, a nawet poza Pilicą na południu od rzeki Radomki, aż po
granicę litewskich Prusów na północy i rzekę Łęk, płynącą z jezior pruskich do
Biebrzy (poza Łękiem i Biebrzą siedzieli Jadźwingowie). Na zachodzie od ziemi
Kujawian i Łęczycan, od źródeł rzeki Bzury, ciągnęły się siedliska mazowieckie
na wschód aż po Biebrzę i Ślinę (dopływy Narwi) i po Nurzec, wpadający do Bugu.
Nestor nazywa Mazurów „Mazowszanami”. Dokumenta, pisane po łacinie w wieku XI,
mianują ich ziemię Masovia. Skąd powstała ich nazwa, trudno dziś dociec.
Wiadomo, że nazwy pierwotne ludów pochodzą często albo od rodzaju krainy, którą
zamieszkały, albo od charakterystycznych cech mieszkańców. Owoż językoznawcy
dopatrują w nazwie Mazowsza związek z wyrazem serbskim mezewo, oznaczającym z
węgierska równinę, inni znowu wywodzą od mazi, czyli smoły, której wyrobem
zatrudniali się leśni Mazurowie, a nawet jako smolarze rozchodzili się w
późniejszych wiekach po lasach całej Polski1).

Lachowie. W pojęciu Nestora (powszechnem w Słowiańszczyźnie) nazwa Lachów była
ogólną dla całej grupy plemion lechickich, a nazwy inne poszczególnemi. Z tego
widać jasno – powiada uczony Małecki – że cała grupa narodu Lachów, to jest
Lechitów, rozpadała się na dwie kategorye: 1) Lachów z poszczególnemi nazwami:
Polan, Łęczycan, Mazowszan i Pomorzan, oraz 2) Lachów, poprzestających na tem
jednem nazwisku. Takimi zaś byli Lachowie małopolscy, zamieszkujący krainę
krakowską, sandomierską i lubelską, nad górną Wisłą, od rzeki Pilicy i Radomki,
po Karpaty, San i Bug. Małecki w zn

[laband]

Lachowie. W pojęciu Nestora (powszechnem w Słowiańszczyźnie) nazwa Lachów była
ogólną dla całej grupy plemion lechickich, a nazwy inne poszczególnemi. Z tego
widać jasno – powiada uczony Małecki – że cała grupa narodu Lachów, to jest
Lechitów, rozpadała się na dwie kategorye: 1) Lachów z poszczególnemi nazwami:
Polan, Łęczycan, Mazowszan i Pomorzan, oraz 2) Lachów, poprzestających na tem
jednem nazwisku. Takimi zaś byli Lachowie małopolscy, zamieszkujący krainę
krakowską, sandomierską i lubelską, nad górną Wisłą, od rzeki Pilicy i Radomki,
po Karpaty, San i Bug. Małecki w znakomitej swojej książce o Lechitach bada na
podstawie Nestora, jak daleko mogły sięgać ku południo-wschodowi ziemie Lachów
w wieku X. Nad Lachami tymi panować musieli książęta szczepowi, którzy bądź
niepodlegli, bądź pod przewagą Piastów polskich, a niekiedy władców morawskich
i czeskich pozostawali. Z kolei przyszła na południo-wschodzie przewaga Rusi.
Nestor pisze, iż Włodzimierz, wielki książę kijowski, w roku 981 podjął
wyprawę „na Lachy (tak nazywa Nestor zawsze ziemie Lachów) i pobrał grody ich:
Przemyśl, Czerwień i inne, i osadził je swymi wojami”. Tak więc (mówi Małecki)
do pierwotnych Lachów należała, podług Nestora, i kraina grodów czerwieńskich.
Bolesław Chrobry odebrał je książętom ruskim i przyłączył znowu do Polski, ale
gdy wielki ten król umarł, książęta Jarosław i Mścisław zebrali liczne woje i
znowu poszli „na Lachy”, a zawojowawszy ziemię z grodami, uprowadzili, z niej
mnogich Lachów i między siebie ich rozdzieliwszy, Jarosław osadził swoich nad
rzeką Rosią. Grody zaś czerwieńskie, zatrzymane i osiedlone przez Ruś, nazwane
zostały Rusią Czerwoną.

Ponieważ w zachodniej Lechii dominowali Polanie, a we wschodniej Lachowie,
rzecz więc prosta, że na zachodzie Europy utrwaliła się nazwa Polski, Polonii,
a na całym wschodzie, od Litwy i Rusi aż do Arabii, nazwa Polski uformowała się
od Lachów. W jakim czasie powstała nazwa Lachów, czyli Lęchów, Lechów,
Lechitów, tego nikt podobno już dzisiaj nie zbada2). Godzi się tylko
wnioskować, że w owych czasach zamierzchłych, kiedy pierwsze plemię rolnicze w
narodzie nazwane zostało od pól polanami i polakami, a drugie od siedzib
nadmorskich pomorzanami, trzecie od rozległych łąk, czyli łęków, łęczycanami,
to wówczas powstać mogła analogicznie nazwa Lachów, Lechów od krainy leśnej,
lasowej, jeszcze pól nie posiadającej, którą zamieszkiwali oni jako łowcy,
pasterze i rybacy. Długosz, czerpiąc wiadomości ze źródeł dawnych, mówi
wyraźnie, iż w sąsiedztwie Polaków mieszkały i „ludy koczujące po lasach”.
Prosta więc analogia nakazuje wnosić, że ci leśni jednoplemieńcy Polan, nazwani
zostali Lachami od swych lasów, co językowo da się również uzasadnić, jak to
przyznał zapytany przez nas w tej mierze p. Jan Karłowicz.

Powszechnem zjawiskiem w życiu plemion, nieuspołecznionych jeszcze w narody, są
najazdy drużyn leśnych, górskich i koczujących, jako więcej wojowniczych, na
rolnicze, osiadłe, zasobniejsze. Piastowie budowali całe szeregi warownych
grodów, aby zasłonić rolniczą Polskę jeszcze w wieku XII i XIII od napadów
dzikich, leśnych Pomorzan, Jadźwingów, Prusów i Litwinów. Tembardziej w czasach
dawniejszych musieli czynić podobne napady na rolniczych Polan leśni Lachowie,
skąd powstać mogła legenda najazdu lechickiego i założenia Gniezna przez Lecha.



1) Uczony Brückner twierdzi, iż Mazur od mazania, mycia (może umazania smołą)
nazwany był uszczypliwie przez sąsiednich Lechitów, jak Prus od litewskiego
prausti = myć i prusna = pysk, jak dotkliwsze było przezwisko pruskiego
plemienia Sudzinów od szudas = pomiot.

2) O początku tej nazwy pisał pr. Perwolf w Jagicza Archiv fuer slav.
Philologie. IV, 63–78, Jan Karłowicz i wielu innych.