dla b

[baba2]

Hugo Wiktor Strona 48/496

Nędznicy, T.II

jak faktem jest, że w wielkich miastach pod działaniem promieni słonecznych
fasady domów rozrastają się od południa. Oznaki nowego życia stają się
widoczne. W najdzikszych zakątkach tej starej dzielnicy prowincjonalnej
ukazuje się bruk, zaczynają pełznąć i wydłużać się chodniki tam, gdzie nie ma
jeszcze przechodniów. W pewien ranek, pamiętny ranek lipcowy 1845 roku,
ujrzano tam nagle czarne, dymiące kotły ze smołą; można powiedziećże tego
dnia cywilizacja dotarła na ulicę Lourcine i Paryż wkroczył na przedmieście
Saint-Marceau.
ROZDZIAŁ II
GNIAZDO PUSZCZYKA I SIKORKI
Przed tą właśnie ruderą Gorbeau stanął Jan Valjean. Jak dzikie ptaki wybrał
sobie miejsce najbardziej odludne, by uwić w nim gniazdo.
Sięgnął do kieszeni kamizelki, wyjął z niej klucz, otworzył drzwi, wszedł,
zamknął je starannie za sobą i zaczął wstępować schodami na górę, niosąc
Kozetę na ręku.
Znalazłszy się na górze, wyjął z kieszeni inny klucz, którym otworzył inne
drzwi. Pokój, do którego wszedł zamykając szybko za sobą drzwi, był dość
obszernym, nędznym pomieszczeniem; umeblowanie jego składało się ze stołu,
kilku krzeseł i materaca leżącego na ziemi. W kącie stał piec, w którym widać
było rozżarzone węgle. Latarnia uliczna oświetlała niepewnym światłem to
ubogie wnętrze. W głębi mieściła się alkowa, a w niej łóżko polowe. Jan
Valjean zaniósł tam dziewczynkę i nie budząc ułożył ją na łóżku.
Skrzesał ognia i zapalił świecę; wszystko to było zawczasu przygotowane na
stole. I podobnie, jak poprzedniego wieczora, zaczął się wpatrywać w Kozetę

[baba2]

Hugo Wiktor Strona 49/496

Nędznicy, T.II

spojrzeniem tak pełnym zachwytu, dobroci i rozczulenia, że niemal błędnym. Ze
spokojną ufnością, właściwą istotom bardzo silnym albo bardzo słabym, mała
usnęła, nie wiedząc, z kim jest, i spała, nie wiedząc, gdzie jest.
Jan Valjean schylił się i pocałował rączkę dziecka.
Dziewięć miesięcy temu całował rękę matki, która również zasnęła... To samo
uczucie bolesne, nabożne, dojmujące przepełniało mu serce. Ukląkł przy łóżku
Kozety.
Rozwidniło się już na dobre, a dziecko ciągle spało. Blady promień grudniowego
słońca wpadał przez okno izdebki, rozsnuwając na suficie długie smugi światła i
cienia. Nagle ciężko naładowany wóz kamieniarski, przejeżdżając ulicą, jak
uderzenie piorunu wstrząsnął domem, który zadrżał od góry do dołu.
— Zaraz, proszę pani! Idę, idę! — zawołała Kozeta zrywając się z łóżka. — Już
idę!
Zeskoczyła na podłogę z ciężkimi od snu, na wpół przymkniętymi powiekami i
wyciągnęła ręce w kąt pokoju.
— O Boże, gdzie moja miotła? — powiedziała. Otwarła szeroko oczy i zobaczyła
uśmiechniętą twarz
Jana Valjean.
— Ach tak! Prawda! — rzekła. — Dzień dobry panu! Dzieci przyjmują od razu i
całkiem po prostu radość
i szczęście, ponieważ same są z natury swej radością i szczęściem.
Kozeta zobaczyła w nogach łóżka Katarzynę sięgnęła po nią, i bawiąc się
zarzuciła Jana Valjean gradem pytań: Gdzie się teraz znajduje? Czy Paryż jest
duży? Czy pani Thenardier jest daleko? Czy tu nie przyjdzie? itd., itd. Nagle
zawołała:
— Jak tu ślicznie!
Nora była szkaradna, ale Kozeta czuła się wolna.

[baba2]

Hugo Wiktor Strona 50/496

Nędznicy, T.II

— Czy mam pozamiatać? — zapytała w końcu.
— Baw się — odrzekł Jan Valjean.
Tak upłynął dzień cały. Kozeta, nie usiłując nic zrozumieć, czuła się
niewymownie szczęśliwa między swoją lalką a tym człowiekiem.
ROZDZIAŁ III
DWIE NIEDOLE RAZEM TWORZĄ SZCZĘŚCIE
Nazajutrz o świcie Jan Valjean był znów przy łóżku Kozety. Stał bez ruchu i
patrzył, jak się budzi ze snu.
Jakieś nieznane uczucia napełniały jego duszę.
Jan Valjean nigdy nie kochał. Od dwudziestu pięciu lat był sam na świecie.
Nigdy nie był ojcem, kochankiem, mężem, przyjacielem. Na galerach był zły,
posępny, czysty, ciemny i dziki. Ten stary więzień miał dziewicze serce. Po
siostrze i jej dzieciach pozostało mu tylko mgliste i dalekie wspomnienie,
które w końcu rozwiało się prawie zupełnie. Dołożył wszelkich starań, by ich
odszukać, lecz nie odnalazłszy — zapomniał o nich. Taka jest natura ludzka.
Inne tkliwe wzruszenia młodości, jeśli ich doznał kiedykolwiek, zapadły w
otchłań niepamięci.
Gdy ujrzał Kozetę, gdy ją wyzwolił i zabrał ze sobą, poczuł się do głębi
poruszony. Wszystkie gorące uczucia, cała czułość zbudziły się w nim i zwróciły
gwałtownie ku temu dziecku. Zbliżał się do łóżka, w którym spała Kozeta, i
drżał z radości; doznawał wzruszeń, jakich doznaje matka, i nie wiedział, co to
jest; rzecz to bowiem tajemna i rozkoszna — potężne i dziwne poruszenie serca,
które zaczyna kochać.
Biedne, stare, niedoświadczone serce!
A że miał lat pięćdziesiąt pięć, a Kozeta miała lat osiem, cała niezaznana
miłość jego życia przetopiła się
w jakąś niewysłowioną jasność.

[baba2]

Hugo Wiktor Strona 51/496

Nędznicy, T.II

Było to drugie świetlane zjawisko w jego życiu. Biskup zapalił w jego sercu
jutrzenkę cnoty; Kozeta zapaliła w nim jutrzenkę miłości.
W tym olśnieniu upłynęły pierwsze dni.
Ze swojej strony Kozeta — ta biedna mała istotka — nie zdając sobie z tego
sprawy, stawała się inna. Była tak malutka, gdy matka ją opuściła, że nie
pamiętała jej wcale. Jak wszystkie dzieci, podobne do młodego pędu winorośli,
który wszystkiego się czepia, próbowała kochać. Daremnie. Odtrącili ją wszyscy:
Thenardierowie, ich dzieci, inne dzieci. Pokochała psa, pies zdechł; a potem
nikt już nie chciał jej miłości. Ciężko to powiedzieć, ale jak już
wspominaliśmy, ośmioletnia Kozeta miała serce wystygłe. Nie było w tym jej
winy: nie brakło jej zdolności kochania; niestety, brakło jej możności
kochania. Toteż od pierwszego dnia wszystko, co w niej czuło i myślało,
zwróciło się z miłością do tego zacnego starca. Doznawała czegoś, czego nie
przeżyła nigdy — uczucia rozkwitu.
Opiekun nie wydawał jej się wcale ani stary, ani biedny. Uważała, że Jan
Valjean jest piękny, podobnie jak uważała, że ich izdebka jest śliczna.
Taka jest moc jutrzenki, dzieciństwa, młodości, radości. Nie jest w tym bez
znaczenia nowość otaczającego świata i życia. Nie ma nic piękniejszego nad
odblask szczęścia, który w tęczowe barwy przystraja poddasze. Każdy z nas ma w
swej przeszłości taką lazurową izdebkę.
Zarówno natura, jak i różnica pięćdziesięciu lat stwarzały głęboki przedział
między Janem Valjean a Kozetą; lecz los wyrównał ten przedział. Los połączył i
związał z mocą, przed którą ustępuje wszystko, te dwie bezdomne istoty, różne
wiekiem, podobne swą sierocą dolą. Uzupełniały się wzajemnie. Instynkt Kozety
szukał ojca, instynkt Jana Valjean szukał dziecka. Spotkać

[baba2]

Hugo Wiktor Strona 52/496

Nędznicy, T.II

się — to było znaleźć się wzajemnie. W tajemnej chwili pierwszego zetknięcia
ręce ich zrosły się ze sobą. Gdy ujrzały się ich dusze, każda rozpoznała w
drugiej tęsknotę swojego życia i złączył je nierozerwalny uścisk. Używając tu
słów w ich zakresie najszerszym i najogólniejszym, można by powiedzieć, że
oddzieleni od świata ścianami grobu, Jan Valjean był Wdowcem, a Kozeta była
Sierotą. To sprawiło, że w sposób nadprzyrodzony Jan Valjean stał się ojcem
Kozety. Zaiste, tajemne wrażenie, jakiego doznała Kozeta, gdy dłoń Jana Valjean
ujęła jej rękę w ciemnym lesie Chelles, nie było złudzeniem, lecz
rzeczywistością. Wejście tego człowieka w życie tego dziecka było przybyciem
Boga.
Jan Valjean dobrze wybrał sobie schronienie. Zdawać by się mogło, że jest tu
zupełnie bezpieczny.
Okno pokoju z alkową, który zajmował wraz z Kozetą, wychodziło na bulwar. Było
to jedyne okno w tym domu, można więc było nie lękać się spojrzeń sąsiadów ani
z boku, ani z naprzeciwka.
Parter domu numer 50—52 był rodzajem walącej się szopy, która służyła za skład
handlarzom warzyw i nie miała żadnego połączenia z pierwszym piętrem. Szopę tę
oddzielała od niego podłoga, w której nie było ani schodów, ani żadnego otworu
i która stanowiła jakby diafragmę budynku. Na pierwszym piętrze, jak już
wspominaliśmy, było kilka izb i kilka stryszków, tylko jeden z nich był zajęty
przez starą kobietę, która prowadziła gospodarstwo Jana Valjean. Reszta była
niezamieszkała.
Ta właśnie starowina, nosząca szumny tytuł „głównej lokatorki", a w
rzeczywistości pełniąca funkcje stróżki, wynajęła Janowi Valjean mieszkanie w
dzień Bożego Narodzenia. Podał się za rentiera zrujnowanego na bonach
hiszpańskich, który będzie mieszkał ze swą wnuczką. Zapłacił z góry za sześć
miesięcy i po