Góralszczyzna

[labant]

Poprzedni odcinek na temat góralszczyzny zakończyłem na sukcesach
Żywiecczyzny na polu kultywowania tradycji góralskich w okresie
międzywojennym. Wojna i okupacja 1939 - 1945 sparaliżowała wszelką działalność
regionalną, gospodarczą, kulturalną i turystyczną. Ziemia żywiecka włączona
została do Rzeszy, a ludność z połowy wsi żywieckich została wysiedlona do
Generalnej Guberni, a wszyscy zdolni do pracy ze wsi pozostałych, zostali
wywiezieni na przymusowe roboty w głąb Rzeszy.
Na Podhalu, miał jednak miejsce incydent, o którym warto przypomnieć przy
omawianiu spraw góralskich Podhala. Z inicjatywy volksdeutschów: dra Henryka
Szatkowskiego, wysokiego urzędnika w Ministerstwie Komunikacji, orędownika
budowy kolejki na Kasprowy Wierch, zakopiańskiego działacza sportowego i
turystycznego, Witalisa Wiedera (reichsdeutsch), kapitana rezerwy WP, Wacława
Krzeptowskiego, przedwojennego prezesa Stronnictwa Ludowego w Nowym Targu i
Józefa Cukra, prezesa Związku Górali, powstała myśl powołania na Podhalu
państwa góralskiego, współpracującego z Niemcami - Goralenvolk. Akcja ta
spotkała się z poparciem i zachętą Niemców dążących do rozbicia jedności
narodowej Polaków, m. in. przez wyodrębnienie narodowości góralskiej, której
pochodzenie - jak dowodził Krzeptowski - miało być germańskie, a zatem bliższe
Niemcom niż Polakom. W listopadzie 1939 r. Wacław Krzeptowski i Józef Cukier
udali się na Wawel gdzie złożyli wizytę gubernatorowi GG Hansowi Frankowi.
Kilka dni później Hans Frank rewizytował "przywódców góralskich" w Zakopanem.
Po wizycie Hansa Franka w Zakopanem aktywiści Goralenvolku reaktywowali
zawieszoną działalność Związku Górali. Spis ludności powiatu nowotarskiego z
1940 roku wykazał, że tylko 18% ludności objętego akcją terenu, zadeklarowało
się jako "górale". Tylko w Zakopanem, Kościelisku, Nowym Targu i Szczawnicy,
odsetek ten był większy. W 1942 roku powstał Komitet Góralski, na czele z
Wacławem Krzeptowskim, który to Komitet miał być namiastką przyszłego rządu
"państwa góralskiego".
Akcja góralska załamała się z końcem 1943 roku. Pod wpływem tamtejszego ruchu
oporu, Krzeptowski porzucił Komitet i ofiarowaną mu przez Niemców trafikę i
uciekł w góry. Wieder i Szatkowski uciekli z Niemcami w 1945 roku.
W grudniu 1944 roku przybył na Podhale oddział partyzancki AK dowodzony przez
ppor. Studzińskiego "Kurzawy" w celu wykonania wyroku na przywódcy
"Goralenvolku" - Wacławie Krzeptowskim. Zakopiańska placówka AK zlokalizowała
dom na Krzeptówkach, w którym ukrywał się były Goralenfürer, po opuszczeniu
szałasu na Stołach.
20 stycznia 1945 roku chłopcy "Kurzawy" wyciągnęli go z kryjówki i powiesili,
przy drodze, na konarze drzewa stojącego na jego parceli.
Osobny i mało znany rozdział w dziejach góralszczyzny stanowią losy górali
czadeckich. Kto był bardziej dociekliwym i uważnym uczestnikiem tegorocznego
Festiwalu Górali Polskich, ten zauważył, że w amfiteatrze pod Grojcem
występował zespół "Dolina Nowego Sołońca" ze Złotnika koło Żar na Dolnym
Śląsku, a po estradzie paradował kierownik tego zespołu Wiktor Bryjak, którego
fotografię zamieściłem w części pierwszej artykułu "Góralszczyzna". Skąd
górale na Dolnym Śląsku? Opowiem w wielkim skrócie. Bardziej dociekliwych
odsyłam do artykułu Romana Chowańca w XIX numerze "Karty Groni". W XVI wieku z
powodu prześladowań ekonomicznych i religijnych, ludność Śląska Cieszyńskiego
nie poddająca się reformacji oraz chłopi pańszczyźniani z Żywieckiego udawali
się na rubieże państwa polskiego - dawnego Śląska Cieszyńskiego, które
graniczyło z Węgrami. 400 lat temu na teren dzisiejszego powiatu Czadca, w
dolinie Kisucy w Słowacji, napływali górale - osadnicy z Cieszyńskiego i
Żywieckiego. Około roku 1800, w 13 gminach okręgu czadeckiego zamieszkiwało
około 40 000 górali polskich.
W XIX wieku na skutek głodu, biedy, waśni etnicznych i innych klęsk górale
czadeccy zaczęli emigrować na wschód Karpat do Bukowiny Rumuńskiej (stolica
Czerniowce), intensywnie kolonizowanej przez cesarzy austriackich, przez
element nie tylko polski. Wszyscy otrzymywali wolność - co było magnesem
przyciągającym coraz to nowych osadników. Z historii wiemy, że znalazł tu
także schronienie przywódca rebelii chłopskiej z roku 1846 Jakub Szela. Polscy
górale czadeccy zajmowali tam zwarte obszary i zakładali całe wsie polskie.
Między innymi powstała wieś Nowe Sołońce, Plesza, Pojana i inne. Przez cały
prawie wiek XIX z okręgu czadeckiego na Bukowinę napływali nowi osadnicy. W
okresie międzywojennym Polonia Rumuńska liczyła 80 000 osób. Pod względem
narodowościowym i kulturowym izolowali się od Słowaków, Węgrów, Niemców,
Rumunów i innych.

[labant]

Aż do II wojny światowej zachowali oni język, gwarę, folklor, zwyczaje i
obyczaje również rodem z żywieckiego. Po II wojnie światowej część Bukowiny
znalazła się w ZSRR, część w Rumunii. Prawa narodowościowe nie były tam
respektowane. Los dla emigracji polskiej nie był tu łaskawy. Dlatego gdy
nadarzyła się okazja wyjazdu, w latach 1945 - 46, część byłych emigrantów
polskich z Bukowiny postanowiła wrócić do stron ojczystych. Ale los spłatał im
kolejnego figla, zamiast w czadeckie, cieszyńskie czy żywieckie znaleźli się na
Ziemiach Odzyskanych w rejonie Żar, Żagania, Nowej Soli, Dzierżoniowa i innych,
gdzie nie mając innego wyboru, osiedlili się w zwartych grupach. Kontynuują oni
tradycje regionalne i folklor swoich ojców, dziadów i pradziadów. Od kilkunastu
już lat zespoły folklorystyczne górali czadeckich zapraszane są do udziału w
Festiwalu Górali Polskich, Tygodnia Kultury Beskidzkiej. Osiągają sukcesy i
kwalifikują się do Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem.
W górach Beskidu Niskiego, od zachodnich krańców Bieszczad po rzekę Poprad w
sądeckim mieszkali Łemkowie. Górale łemkowscy korzeniami tkwią w osadnictwie
wołoskim wieku XIV. Na słabe na tym obszarze osadnictwo polskie, rozwijające się
głównie w dolinach rzecznych oraz grupy pasterskie wołoskie w XV i XVI wieku
napłynęła fala osadnictwa ruskiego, wyznania grecko-katolickiego i prawosławnego
posługująca się językiem ukraińskim z licznymi cechami własnymi.
W roku 1918, gdy ogłoszono powstanie Samodzielnej Republiki Ukraińskiej, w jej
skład weszła także Łemkowszczyzna. W okresie międzywojennym, gdy cerkiew grecko-
katolicka zaczęła propagować idee ukraińskie rząd polski i władze kościoła
rzymsko-katolickiego starały się złagodzić panujące nastroje proukraińskie m.
in. poprzez wprowadzenie do szkół języka łemkowskiego, książek i prasy łemkowskiej.
W czasie II wojny światowej Ukraińcy poszli na współpracę z Niemcami, licząc na
ich zwycięstwo i powstanie własnego państwa ukraińskiego. Niemcy uważali ich
jako sprzymierzeńców. Tak też traktowali Łemków. Dla podkreślenia odrębności
tych ostatnich od Polaków powołali do życia "Lemkover Genossenschatswerband" -
Związek Łemków. Gdy zadeklarowali się jako Ukraińcy, zwalniano ich z
kontyngentów, nie wywożono na roboty przymusowe i zwalniano z obozów jenieckich.
Część Łemków walczyła też w polskim i radzieckim ruchu oporu.
Pod koniec wojny Łemkowszczyzna znalazła się w polu działania Ukraińskiej
Powstańczej Armii (UPA). Zbrojny ruch ukraiński popierali nacjonalistycznie
nastawieni księża grecko-katoliccy. W obliczu przeciągających się walk i
działalności terrorystycznej, po zamordowaniu gen. Karola Świerczewskiego w
marcu 1947 roku, strona polska podjęła akcję pod kryptonimem "Wisła", której
celem było całkowite zlikwidowanie UPA. Ówczesne władze polskie potraktowały
Łemków w całości jako banderowców, bandytów, wrogów ustroju i władzy ludowej.
Zmusiły ich do wyjazdu i rozproszenia się po Ziemiach Odzyskanych. Takie
działania wpłynęły na to, że spora część Łemków poczuła silniejsze związki z
narodem ukraińskim. Była to trzecia z kolei akcja przesiedleńcza na tym terenie:
pierwsza miała miejsce w 1940 roku i wynikała z porozumienia Niemiec i Związku
Radzieckiego, druga w latach 1944 - 46 na podstawie umowy Polski z Ukraińską SRR
o wzajemnej wymianie ludności.

[labant]

Na terenach opuszczonych przez Łemków próbowano osiedlać repatriantów ze
Związku Radzieckiego. Nowe osadnictwo rozwijało się jednak bardzo opornie. Po
roku 1956 Łemkowie uzyskali możliwość powrotu na ziemie ojczyste i obejmowania
gospodarstw dotąd nie zajętych przez osadników polskich. Wielu Łemków
skorzystało wówczas z możliwości powrotu, wielu pozostaje nadal w województwach
zachodnich.
Dzieje polityczne, kulturę materialną i duchową Łemków, z punktu widzenia
etnograficznego, badał i opisał zmarły niedawno Roman Reinfuss. Z badań tych
wynika, że była to grupa etniczna uboga, zajmująca się rolnictwem, pasterstwem,
pracą w lesie, produkująca wyroby z drewna, lnu i wełny. Strój Łemków jest
znacznie uboższy od stroju górali podhalańskich i cieszyńskich. Nie wytworzyli
oni też tak bogatej jak inni górale kultury w postaci pieśni i tańca. Na uwagę
zasługują budzące podziw piękne drewniane cerkwie, często zabite deskami z
powodu braku wiernych lub przerobione na świątynie katolickie.
W ostatniej dekadzie ubiegłego stulecia, Łemkowie zamieszkujący swoje strony
rodzinne, jak również ci rozrzuceni po całej Polsce i poza jej granicami,
zaczynają się organizować i sięgać do korzeni. Wyrazem tego był m.in.
zorganizowany w sierpniu br. w Mokrem koło Sanoka festiwal folkloru
łemkowskiego, gdzie prezentowały swój dorobek liczne zespoły łemkowskie.
Na wschód od Łemków, już poza granicami naszego państwa mieszkali Bojkowie i
Hucułowie. O tych ostatnich wiemy sporo choćby z popularnej pieśni biesiadnej
"Czerwony pas". Bo Hucuł nosił szeroki czerwony pas i topór co błyszczał z dala,
a zamieszkiwali tereny nad szumiącym Prutem i Czeremoszem. Stolicą Huculszczyzny
była Kołomyja. W okresie międzywojennym były to ulubione tereny dla
organizowania obozów letnich przez żywieckich harcerzy. Komendant takiego obozu
z roku 1937 w miejscowości Jaremcze, Zdzisław Kabała tak opisuje tamte strony:
Jaremcze położone w cudnej dolinie Prutu o dobrych warunkach klimatycznych.
Letniska wybitnie żydowskie. Jeżeli chodzi o turystykę to pasmo Czarnohory
dostarcza niezapomnianych emocji. W Jaremczu znajduje się słynny wiadukt
kolejowy na Prucie. Trafiliśmy na wystawę łowiecką i wyrobów huculskich.
Oglądamy Kamień Dobosza rozbójnika na miarę tatrzańskiego Janosika. Kamień
olbrzymi miał sam przynieść. Obok wybito tunel kolejowy. Prut posiada dwa małe
wodospady. Huculi barwnie ubrani w swych nieodstępnych kożuszkach w szerokich
pasach sprzedają wyroby z drewna, wyszywanki i wyroby artystyczne ale drogie.
Trzeba się targować. Ludność przychylnie nastawiona do harcerzy. Ogniska mają
powodzenie u letników.
[...] Szliśmy cały czas cudnym przełomem rzeki, co za bogactwo widoków,
malowniczość dzikich ustroni pierwoboru niezgłębionego. Wokół dzikość pierwotna
bierze za włóczęgowskie serce, ryje głęboki niezatarty ślad. Wesołe strumyki
płyną gwarliwie wśród skał i lasów. Patrzyłem na bujną florę, na kwiaty,
pachnące zioła, na wiekowe drzewa powalone wichrami z Czarnohory i Hawerli.
Czasem zawieruszył się w powietrzu olbrzymi jastrząb, pan tych połaci. Czasem
przeleciał czarny kruk szybując ostro w kierunku "Martwej Góry" - Jawornika, nad
kwiatem zaważył się czarny motyl, a wszystko zamykała błękitna kopuła niebios".


Tekst: Hieronim Woźniak

[ciupazka]

goral.prv.pl/

[ciupazka]

ciupazka napisała:

>
>
> goral.prv.pl/

Cudny tyn tekst i na casie...:

Niniejszy tekst został nagrany w 1972 r w Bukowinie Tatrzańskiej przez Józefa
Bubaka podczas "Sabałowych Bajań" (coroczego konkursu gawędziarzy ludowych).
Autorem spianego poniżej opowiadania jest Józef Pitoń z Zakopanego, który za
jego wygłoszenie zajął pierwsze miejsce we wspomnianym konkursie.



Moji ślicni, sami o tym dobrze wiycie kielo to w Zakopanym, na Podholu w
ostatnik casak wyzmiyniało.
Downiyj, kie sie siuhaj zalycoł ku dziewcynie, to musioł z jednego wiyrchu na
drugi śpiywać. A dzisiok? Ka byś nosa nie wsturził, ka byś nogom nie postompiły
to narodu a narodu. Do auta kolyjka, do kolyjki kolyjka, w karcmie kolyjka, w
kościele ..., no w kościele moze krapecke mniyjso, ale niedługo dojdzie do
tego, bedziecie, co i na drugi świat tyz bedzie kolyjka, bo mareście porzondek
musi być. Jak się juz komus, wiycie, zicie uprzikszi, a baba go juz dozre do
sićkik regimentów, no to wtedyj nic nie bedzie miol do roboty, ba pódzie do
urzyndu, tam sie piknie zgłosi no i powiy, wiycie, co jo juz tego zicia mom po
tela, biercie mie tam juz kany na tyn drugi świat. No to go juz, wiycie, zaroz
w ksiązkak piyknie zapisom, zaroz mu pedzom na pocontku tak mniyj wiyncyj kie
to bedzie, ci w tym piyńciorocnim planie, ci dopiyro w drugiym. No to se bedzie
mok spokojnie du domu przyiś, wrócić sie a potem przijdzie urzyndowe pismo, no
i wtedy mu juz napisom kiedy sie mo zgłosić. No to bedzie mioł, wiycie, cas
jakos i porciska lepse na zadek wciongnońć i kufisko troske odropać i z
kolegami sie pozegnać, e, i wypić tam jedyn albo dwa śpocki, no ji doceko sie.
Tak bedzie na pewno, bo porzondek musi być. Świynty Pieter tez juz z downa
walci o to, coby to sobote po połedniu i niedziele mioł wolnom.
A naraziy to ci turyści, wyicie, i ci ludzie chodzom po tym świecie i po tyk
holak jak błyndne owce, roz som tu, roz som tam. Jedyn idzie w góre, drugi
dołu, trzeci w lewo, cworty w prawo, ale jo, wiycie, sićkik byk ik tam
podzielił na takie dwie maści, na tyk prowdziwyk, porzonnyk i tyk postrochańców.
Prowdziwy turysta to taki co se do Zakopanego przijedzie na miesionc abo i na
dwa. Zaś nie sićka mogom na dwa miesionce przyjechać, bo zodyn minister, ani
zodyn dyrektor, ani kierownik nie przyijedzie, bo on casu ni mo, on produkcjom,
on ma plan, on mo robote, a co innego robotnik, on choć som nie przujedzie to
tu zafse jakisi delagat ne jego miejsce trafi.
No i taki porzonny turysta, Panie świynty, siedzi se piyknie w domie wcasowym,
o dziewiontej rano se wstanie, na śniodanko se zje jajecnicke z dziesiyńciu
jaecek na spyrecce, wiycie, potem jesce na pół godziny musi stanonć przed
lustrym, co by pyndroki pwoypucować na nosie, włosecek wiycie przygłaskuje na
głowie, jak go jesce mo. Potym zaś wciongo powietrze, coby brzuch ku
grzbietówce prziciongnońć, a potym jesce wiycie pociongnie krowot do góry, co
mu zaroz kark ześtywnieje, ocy mu na wiyrk wyjdom.
A panie, he, panie to lo nik to pół godziny mało, ba przinojmniyj przed tym
lustrym trza godzine, bo z tej strony trza poprawić, to zaś z tej strony,
wyicie. To trza sie przipotrzić z boku jako tam linijo idzie, no to zaś wyicie
to hurdu burdo na głowie z włsoami robiom to z tej strony, to z drugiej strony.
No potem zaś sie temi fukockami fukajom, fukajom po głowie. Jak juz kazdo
ofukano, jak pscoła w ulu, no to wtedyj porzonny turysta i porzonno turystka
bierom sie zwiydzać.
O, idom choćka, do Dolinki Biołego, do Strązyskiej. Hej, casym to wom powiym ze
i na Nosol wyjdom. A jak przudzie piykno pogoda, o to jus syćka jednom hurmom
lecom pod Gubałówke. Panie bierom torby, do tyk torbów maścidła, olyjki,
jakiesi krymy, jakiesi wiycie gaciynta, ta wyńdzidła sićkie. Lecom tam wartko
pod tom kolyjke i stojom choćkie i tak padnie co trza i póltorej godziny stoć
zanim sie do kolyjki dostanie. Jakbyś namyśloł i poseł na nogak to byś za
dwadziescia minut, ale to by było nie po pańsku. No jak wyjadom na góre,
lezocki pryńdziutko bierom, kozdo sie wysmaruje i potym lezom na tym lezoku.
Lezi tak, co nie rusi ani rynkom, ani nogom, ani palcym nawet w nodze i tak
wiycie nieroz potrafi calućki dziyń przelezeć. O, kiebyś tak której pezdioł w
domu, coby piyńć minut stanyna spokojnie i nic nie godoła, to by ci zaroz
pazurami ocy wydropała. Pedziałaby, ze jes dziś równouprawnienie, ze dwoniyj
było mozna kobiyte prześladować, a dziś juz ńy.
A potem kie jus trza z tego lezoka, he, Jezus maryjo! zadek biylucki, tu zaś z
przodu kozdo cyrwiyniucko jak rak. E, kiebyś sie takom stretnon, wyicie tak,
tak przi zmroku w lesie, to byś cisto piyknie piynty potraciył, telo bys
uciekoł, a to pote byś juz do końca zicio na sićkie bogi przisiongoł ześ
jancikrysta widzioł. No a potem po obiedzie, zaś krapecke trza legnońć. No jak
sie tak juz prześpiom, przelezom po połedniu zaś sie zajońć sprawami
kulturalnemi, przecie cłek nie ino zije tym chlebym i tom kiełbasom, ba przecie
i kulturom tyz. No to trza iś do jednej kawiarnie do drugiej, do trzeciej, bo
trza za znajomy=emi obgodać: kto z kim, a kany, a jako, a kie, a kielo razi. O,
takich rzeci nie wolno odkłodoć na drugi dziyń, bo by sie zobacyło no i co
pote. No wiecór kozdy zaś sie sykuje, bo zaś trzeba i cosi poderwać. No to trza
sie wybrać na bol, a i z drugiej strony trza z kiesonki tyk piniyndzi upuscić,
bo jak bys piniondze, nie daj Boze, do domu prziwióz, e, bracie to juz na drugi
rok ci na pół obetnom. No bo ci powiedzom, ho, o trzeciyj nad raniym porzonny
turysta i porzonno turystka piyknie, grzecnie sie wracajom do domu wczasowego.
tak wyj robiom porzonni turyści prowdziwi.
A co robiom postrochańce? Hej, ci wom powiym to do dnia, jesce kohut nie
zapieje, to juz som na nogak i od rania do noci, do pólnoci goniom. Roz som na
Gubałówce, za piyńć minut juz som na Giewońcie. Patrzoj potym juz som przi
Morskiym Oku, a po połedniu juz som w Chochołowskiej, i to jesce kieby sami,
ale kozdy dźiwgo na grzibiecie plecocisko, worcisko okropne. O, w tym plecoku,
wom powiym, sićko tam jes. Na spodku buty, potem na tym chlyb, bułki, potem na
tym zaś jesce śkarpetki, trampki. W jednym trampku masło, w drugiym trampku
syr. Ny ji potem, potem juz jesce owiązane do kupy kosulom flanelowom, bo w
plecoku porzondek musi być. No ji na wiyrchu jesce na tym plecocisku wisom
gorcki, wiycie, rondle, pokrywki, jakiesi patelnie. Jak idom to ino sićko
zbyrci.
No ji roz sie tak przitrefiyło, ze taci wyj postruchańcy wpadli do wsi. A mój
dziadek se przi chałpie siedzioł i cosik se ta dłuboł jaze wiycie wjechali cało
tako heruzijo. Ej, wyobziyrali sie na sićkie strony, bo widocnie zabłońdzyli,
bo nie wiedzieli ka dalyj. Ale jedyn dopatrzył dziadka, bo prziskocył do niego,
godo: Oh, gazdo, gazdo, daleko tu jesce do Poronina? E, dyć niedaleko. No a kaz
wy to tag lecicie, ci sie poli, ci wojna? A niy, niy, ale my zbiyromy punkty.
No za ile my tam mozemy do tego Poronina zojść, za kwadrans? E, nie zojdziecie.
No a za pół godziny? O, za półgodziny tyz niy. O, no bo wy przecie ponowie
idziecie w drugom strone.

tekst: "400 lat dziejów Zakopanego", fotografie: archiwum ( link wysyj)

[ciupazka]

Ha, jutro posiady, związane z tym tematem zaś u nos i o konferencji
ftoro była na tyn temat w Krakowie, N.Targu i na Bukowinie. Na scęście momy
kasete, to pokozemy! I jesce roz o nos!


goral.prv.pl/

[ciupazka]

Temat z konferencji m.in.:

www.almanachmuszyny.pl/index.php?p=ref_gory

[ciupazka]

Język, edukacja regionalna u nos trza pedzieć, ze kwitnie i barz za to
dziękujymy syćkim, ftorzy o to dbajom.

Edukacja kojarzy się ze szkołą, nauczaniem. W przypadku języka ma wymiar
podwójny. Obejmuje zgodnie z tradycją dydaktyczną oraz w myśl obowiązującej
Podstawy Programowej dwa składniki: naukę o języku oraz doskonalenie jego
użyć w czterech najważniejszych obszarach językowej aktywności człowieka,
czyli rozwijanie umiejętności:

a) w mówieniu
b) w słuchaniu
c) w czytaniu
d) w pisaniu

Służy temu gramatyka i ortografia, wiedza o języku, o odmianach regionalnych,
dialektologia. Konieczna jest edukacja regionalna ucznia z jego
najbliższym środowiskiem, z własną tzw. małą ojczyzną. Jest to konieczne
w kształtowaniu jego świadomości. Świadomość dziedziczenia określonej
tradycji, określonej spuścizny intelektualnej i materialnej, oraz
przynależności etnicznej. Język jest nośnikiem kultury oraz składnikiem
kultury. Dlatego kształcenie w tym aspekcie jest koniecznością i nakazem
chwili. Poprawność terytorialna mowy(gwary) najbliższego środowiska musi
dawać znać o sobie na najwcześniejszym etapie kształcenia i to się robi
organizując konkursy dla dzieci i młodzieży w gwarze. Aspekt poznawczy(
dialektologia) robi się na szczeblu licealnym.

Mają co robić naukowcy, dialektolodzy, nauczyciele. A czy coś się w tym
zakresie robi? Świadectwem , że tak jest i że jest , to była ta
Konferencja: ”Góralszczyzna, góralszczyzna…”.

Reforma oświaty zapoczątkowana w 1999 r otwarła okno na zagadnienia związane
z kulturą i tradycją regionalną. W nowej koncepcji kształcenia projekt
wychowania patriotycznego zarysowuje treści programowe wielu przedmiotów
nauczania oraz ścieżek edukacyjnych. Wynika z nich, że bezpośrednie,
kulturowe, przyrodnicze, geograficzne i społeczne otoczenie człowieka należy
uznać za nośnik wartości, które domagają się odkrycia, by w konsekwencji
mogły stać się budulcem filozofii życiowej współczesnego człowieka
( E. Mikoś. M. Feiner, Zmiany w sposobach myślenia w szkole., „Polonistyka”
4/2002,s.208-213..

Odpowiedzialność za realizację treści ścieżek edukacyjnych spoczywa na
nauczycielach wszystkich przedmiotów.
Na terenie Podtatrza organizuje się wiele konkursów recytatorsko-
gawędziarskich oraz literackich, których podstawę stanowi twórczość poetów i
gawędziarzy regionalnych..
Pracę z tekstami utrudnia fakt, że każdy poeta , czy gawędziarz stosował
swój zapis i niekoniecznie te same zjawiska odbierał i opisywał identycznie.

Studentom II roku PPWSZ (Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa ) w Nowym
Targu na zajęciach z metodyki nauczania języka polskiego polecono przygotować
konspekty z materiałów pisanych gwarą i językiem literackim wg
następujących wytycznych:

1. Miejsce, w którym żyjemy
2. Moja rodzina i inni mieszkańcy regionu
3. Dziedzictwo kulturowe regionu
4. Teraźniejszość i przyszłość regionu, w którym mieszkam.


Celem było:

Rozbudzenie zainteresowań kulturą swojego regionu, budzenie wobec

Poznanie literatury regionalnej

Rozpoznawanie stylizacji i określenie jej funkcji

Kształtowanie systemu wartości etycznych, estetycznych i duchowych

Uświadamianie wartości słownictwa gwarowego, budzenie szacunku wobec gwary

Kształtowanie umiejętności posługiwania się gwarą i ogólnopolską odmianą
języka w różnych sytuacjach

Polecano napisanie tego samego tematu gawędy różnym osobom. Temat: „Jako
Marysi sybe ukradli.” I co się okazało?
Kozdy z ucniów inacyj to opisoł – patrz: "EDUKACJA REGIONALNA NA PODTATRZU.
Ścieżki i manowce". Zeszyt Naukowy Podhalańskiej Państwowej Wyższej Szkoły
Zawodowej w Nowym Targu. Nowy Targ 2004.


Tekst gawędy i jej tytuły były różne:

Jako Marysi sybe w aucie ukradło

Jako to blondynce sybe ukradli

Jak Marysi sybe ukradło

Jako Marynie sybe w aucie ukradło

Jaśkowa baba

Biała Maryna

Mój zorobek

Babska odmiana

Fajne te opowiadania, nei nie dziwota, ze naukowcy majom rpbote ś nimi ,
hehe... Hale cy Górola to obchodzi? Haj!

[ciupazka]

Tekst gwarowy z Zakopanego
Dwie maści turystów


Niniejszy tekst został nagrany w 1972 r w Bukowinie Tatrzańskiej przez Józefa
Bubaka podczas "Sabałowych Bajań" (coroczego konkursu gawędziarzy ludowych).
Autorem spianego poniżej opowiadania jest Józef Pitoń z Zakopanego, który za
jego wygłoszenie zajął pierwsze miejsce we wspomnianym konkursie.



Moji ślicni, sami o tym dobrze wiycie kielo to w Zakopanym, na Podholu w
ostatnik casak wyzmiyniało.
Dowiyj, kie sie siuhaj zalycoł ku dziewcynie, to musioł z jednego wiyrchu na
drugi śpiywać. A dzisiok? Ka byś nosa nie wsturził, ka byś nogom nie postompiły
to narodu a narodu. Do auta kolyjka, do kolyjki kolyjka, w karcmie kolyjka, w
kościele ..., no w kościele moze krapecke mniyjso, ale niedługo dojdzie do
tego, bedziecie, co i na drugi świat tyz bedzie kolyjka, bo mareście porzondek
musi być. Jak się juz komus, wiycie, zicie uprzikszi, a baba go juz dozre do
sićkik regimentów, no to wtedyj nic nie bedzie miol do roboty, ba pódzie do
urzyndu, tam sie piknie zgłosi no i powiy, wiycie, co jo juz tego zicia mom po
tela, biercie mie tam juz kany na tyn drugi świat. No to go juz, wiycie, zaroz
w ksiązkak piyknie zapisom, zaroz mu pedzom na pocontku tak mniyj wiyncyj kie
to bedzie, ci w tym piyńciorocnim planie, ci dopiyro w drugiym. No to se bedzie
mok spokojnie du domu przyiś, wrócić sie a potem przijdzie urzyndowe pismo, no
i wtedy mu juz napisom kiedy sie mo zgłosić. No to bedzie mioł, wiycie, cas
jakos i porciska lepse na zadek wciongnońć i kufisko troske odropać i z
kolegami sie pozegnać, e, i wypić tam jedyn albo dwa śpocki, no ji doceko sie.
Tak bedzie na pewno, bo porzondek musi być. Świynty Pieter tez juz z downa
walci o to, coby to sobote po połedniu i niedziele mioł wolnom.
A naraziy to ci turyści, wyicie, i ci ludzie chodzom po tym świecie i po tyk
holak jak błyndne owce, roz som tu, roz som tam. Jedyn idzie w góre, drugi
dołu, trzeci w lewo, cworty w prawo, ale jo, wiycie, sićkik byk ik tam
podzielił na takie dwie maści, na tyk prowdziwyk, porzonnyk i tyk postrochańców.
Prowdziwy turysta to taki co se do Zakopanego przijedzie na miesionc abo i na
dwa. Zaś nie sićka mogom na dwa miesionce przyjechać, bo zodyn minister, ani
zodyn dyrektor, ani kierownik nie przyijedzie, bo on casu ni mo, on produkcjom,
on ma plan, on mo robote, a co innego robotnik, on choć som nie przujedzie to
tu zafse jakisi delagat ne jego miejsce trafi.
No i taki porzonny turysta, Panie świynty, siedzi se piyknie w domie wcasowym,
o dziewiontej rano se wstanie, na śniodanko se zje jajecnicke z dziesiyńciu
jaecek na spyrecce, wiycie, potem jesce na pół godziny musi stanonć przed
lustrym, co by pyndroki pwoypucować na nosie, włosecek wiycie przygłaskuje na
głowie, jak go jesce mo. Potym zaś wciongo powietrze, coby brzuch ku
grzbietówce prziciongnońć, a potym jesce wiycie pociongnie krowot do góry, co
mu zaroz kark ześtywnieje, ocy mu na wiyrk wyjdom.
A panie, he, panie to lo nik to pół godziny mało, ba przinojmniyj przed tym
lustrym trza godzine, bo z tej strony trza poprawić, to zaś z tej strony,
wyicie. To trza sie przipotrzić z boku jako tam linijo idzie, no to zaś wyicie
to hurdu burdo na głowie z włsoami robiom to z tej strony, to z drugiej strony.
No potem zaś sie temi fukockami fukajom, fukajom po głowie. Jak juz kazdo
ofukano, jak pscoła w ulu, no to wtedyj porzonny turysta i porzonno turystka
bierom sie zwiydzać.
O, idom choćka, do Dolinki Biołego, do Strązyskiej. Hej, casym to wom powiym ze
i na Nosol wyjdom. A jak przudzie piykno pogoda, o to jus syćka jednom hurmom
lecom pod Gubałówke. Panie bierom torby, do tyk torbów maścidła, olyjki,
jakiesi krymy, jakiesi wiycie gaciynta, ta wyńdzidła sićkie. Lecom tam wartko
pod tom kolyjke i stojom choćkie i tak padnie co trza i póltorej godziny stoć
zanim sie do kolyjki dostanie. Jakbyś namyśloł i poseł na nogak to byś za
dwadziescia minut, ale to by było nie po pańsku. No jak wyjadom na góre,
lezocki pryńdziutko bierom, kozdo sie wysmaruje i potym lezom na tym lezoku.
Lezi tak, co nie rusi ani rynkom, ani nogom, ani palcym nawet w nodze i tak
wiycie nieroz potrafi calućki dziyń przelezeć. O, kiebyś tak której pezdioł w
domu, coby piyńć minut stanyna spokojnie i nic nie godoła, to by ci zaroz
pazurami ocy wydropała. Pedziałaby, ze jes dziś równouprawnienie, ze dwoniyj
było mozna kobiyte prześladować, a dziś juz ńy.
A potem kie jus trza z tego lezoka, he, Jezus maryjo! zadek biylucki, tu zaś z
przodu kozdo cyrwiyniucko jak rak. E, kiebyś sie takom stretnon, wyicie tak,
tak przi zmroku w lesie, to byś cisto piyknie piynty potraciył, telo bys
uciekoł, a to pote byś juz do końca zicio na sićkie bogi przisiongoł ześ
jancikrysta widzioł. No a potem po obiedzie, zaś krapecke trza legnońć. No jak
sie tak juz prześpiom, przelezom po połedniu zaś sie zajońć sprawami
kulturalnemi, przecie cłek nie ino zije tym chlebym i tom kiełbasom, ba przecie
i kulturom tyz. No to trza iś do jednej kawiarnie do drugiej, do trzeciej, bo
trza za znajomy=emi obgodać: kto z kim, a kany, a jako, a kie, a kielo razi. O,
takich rzeci nie wolno odkłodoć na drugi dziyń, bo by sie zobacyło no i co
pote. No wiecór kozdy zaś sie sykuje, bo zaś trzeba i cosi poderwać. No to trza
sie wybrać na bol, a i z drugiej strony trza z kiesonki tyk piniyndzi upuscić,
bo jak bys piniondze, nie daj Boze, do domu prziwióz, e, bracie to juz na drugi
rok ci na pół obetnom. No bo ci powiedzom, ho, o trzeciyj nad raniym porzonny
turysta i porzonno turystka piyknie, grzecnie sie wracajom do domu wczasowego.
tak wyj robiom porzonni turyści prowdziwi.
A co robiom postrochańce? Hej, ci wom powiym to do dnia, jesce kohut nie
zapieje, to juz som na nogak i od rania do noci, do pólnoci goniom. Roz som na
Gubałówce, za piyńć minut juz som na Giewońcie. Patrzoj potym juz som przi
Morskiym Oku, a po połedniu juz som w Chochołowskiej, i to jesce kieby sami,
ale kozdy dźiwgo na grzibiecie plecocisko, worcisko okropne. O, w tym plecoku,
wom powiym, sićko tam jes. Na spodku buty, potem na tym chlyb, bułki, potem na
tym zaś jesce śkarpetki, trampki. W jednym trampku masło, w drugiym trampku
syr. Ny ji potem, potem juz jesce owiązane do kupy kosulom flanelowom, bo w
plecoku porzondek musi być. No ji na wiyrchu jesce na tym plecocisku wisom
gorcki, wiycie, rondle, pokrywki, jakiesi patelnie. Jak idom to ino sićko
zbyrci.
No ji roz sie tak przitrefiyło, ze taci wyj postruchańcy wpadli do wsi. A mój
dziadek se przi chałpie siedzioł i cosik se ta dłuboł jaze wiycie wjechali cało
tako heruzijo. Ej, wyobziyrali sie na sićkie strony, bo widocnie zabłońdzyli,
bo nie wiedzieli ka dalyj. Ale jedyn dopatrzył dziadka, bo prziskocył do niego,
godo: Oh, gazdo, gazdo, daleko tu jesce do Poronina? E, dyć niedaleko. No a kaz
wy to tag lecicie, ci sie poli, ci wojna? A niy, niy, ale my zbiyromy punkty.
No za ile my tam mozemy do tego Poronina zojść, za kwadrans? E, nie zojdziecie.
No a za pół godziny? O, za półgodziny tyz niy. O, no bo wy przecie ponowie
idziecie w drugom strone.

tekst: "400 lat dziejów Zakopanego", fotografie: archiwum

[Gość: Ciupazka]

Z Bukowiny Tatrzańskiej - nagroda ministra kultury, szefa bukowiańskiego
Centrum Kultury, piyknie mu gratulujymy!!!

Został laureatem dorocznej Nagrody Ministra Kultury w 2005 roku.
Nagrody te przyznawane są w uznaniu całokształtu działalności lub za wybitne
osiągnięcia w danym roku w dziedzinie: twórczości artystycznej, upowszechniania
i ochrony dóbr kultury o znaczeniu ogólnokrajowym lub międzynarodowym.

W tym roku uznanie u ministra Waldemara Dąbrowskiego razem z innymi znanymi
postaciami, między innymi Magdaleną Abakanowicz, Jerzym Hoffmanem i Jerzym
Maksymiukiem, znalazł również podhalański twórca ludowy i działający w
Bukowinie animator kultury.

Zygmunt Kuchta wyróżniony w ten sposób został w dziedzinie twórczości ludowej.
Nagrodę odebrał podczas uroczystości na Zamku Królewskim w Warszawie. Artysta
wykonuje na co dzień meble podhalańskie, instrumenty muzyczne, wyroby ze skóry
i metalu. Jego prace znajdują się w Muzeum Instrumentów Ludowych w Szydłowcu, w
Muzeum Etnograficznym w Warszawie oraz w Muzeum Tatrzańskim i w kolekcjach
prywatnych.

[ciupazka]

Ukazały się materiały z Międzynarodowej Konferencji ( 21-24.X.2004. Kraków -
Nowy Targ - Bukowina) - "Góry i góralszczyzna". Dokument ( 4 pozycje) powstał
przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej. Wyłączna odpowiedzialność za treść
w/w dokumentow ponosi PPWSZ w Nowym Targu i w żadnym razie nie może ona być
utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Unii Europejskiej. Nowy Targ 2005.

1. Literatura i język
2. Historia
3. Kultura i przyroda
4. Wybrane materialy(Hory a gorali v dejinach a kulture polsko-słowenskeho
pohranicia). Zainteresowanych tam odsyłamy: Nowy Targ, ul. Kokoszków 71,
34-400 Nowy Targ.

p.s.

Otrzymałam, dziękuję.
Telo.Pozdr.

[Gość: Ciupazka]

Tu wydziwiajom na temat góralszczyznt, Ci co sie "nobarzyj znajom", hehe...:


www.bozym.com/tatry_bb/viewtopic.php?t=57&postdays=0&postorder=asc&start=20


Nei, kozdy temat dobry...

[Gość: Ciupazka]

Wyssajom, to sie znacy, wycycajom z nos syćko? Jee, nie domy sie! Haj!


pepperoni.fm.pl/zbooy/gory/biblio/index.html?pg=7&srch=

Uwazujcie syćka, cobyście sie casami górolami i górolscyznom nie udowiyli,
hehe...

[ciupazka]

Gość portalu: Ciupazka napisał(a):

> Tu wydziwiajom na temat góralszczyznt, Ci co sie "nobarzyj znajom", hehe...:
>
>
> www.bozym.com/tatry_bb/viewtopic.php?t=57&postdays=0&postorder=asc&start=20
>
>
> Nei, kozdy temat dobry...
]
A moze by tak syrzyj i pod te tematy, he?

Dział ogólny

Bibliografie. Czasopisma. Prace ogólne dotyczące całego regionu. Poszczególne
okręgi i miejscowości. Biografie i sylwetki. Pamiętniki i wspomnienia.

II. Środowisko geograficzne.
Kartografia. Geografia. Geologia. Surowce balneologiczne. Klimatologia.
Roślinność. Zwierzęta. Ochrona przyrody. Rezerwaty. Krajoznawstwo. Turystyka.

III. Historia
Opracowania ogólne. Archeologia. Historia. Źródła. Dokumenty.

IV. Etnografia
/Muzyka. Taniec. Stroje ludowe. Zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Kultura
materialna. Budownictwo ludowe.

V. Zagadnienia gospodarcze

VI. Zagadnienia polityczno-społeczne
Wydarzenia polityczne po 1945 roku. Organizacje społeczne.

VII. Służba zdrowia. Lecznictwo uzdrowiskowe

VIII. Kultura. Nauka. Oświata
Kultura. Towarzystwa kulturalne. Nauka. Oświata. Muzea. Sport. Fundusz
Stypendialny.

IX. Językoznawstwo

X. Literatura piękna
Opracowania. Utwory poetyckie. Utwory prozatorskie. Reportaże. Legendy.
Podania.

XI. Sztuka
Zabytki. Architektura. Rzeźba. Cmentarze. Muzyka.

XII. Kościół
Historia. Kościół - współczesność.

Tak mi sie widzi, abo mi sie ino zdaje, ze juz duzo o tym napisane jest,
hale jesce cosi kansi byłoby i co uzupełnić napisać, he? I pod te tematy
a nie o syćkim i o nicym, drodzy , kochani cepry, niepilce i "znawcy" .
Nei, hale piyrse trza se pocytać... a nie ino podscekiwać, haj!