Szkiełko, oko, dusza

grgkh Szkiełko, oko, dusza [1] 18.05.06, 03:02

Najpierw uznany za mesjasza wieku rozumu, a potem za kompletnego szarlatana,
Sigmund Freud wraca do łask. Tyle że uczeni próbują kojarzyć jego psychoanalizę
ze zdobyczami współczesnej biologii i technologii. Wyśmianą, przeżartą przez
mole kozetkę zastępują tomografem komputerowym.

-=-=-=-

Idee Freuda krążyły, tak samo jak tezy nowoczesnych badaczy ludzkiego mózgu,
wokół liczącego sobie już tysiąclecia pytania: jaki jest związek mózgu i
psychiki? Jak mózg reaguje na przeżycia traumatyczne? Gdzie i w jaki sposób
powstają myśli i uczucia? Takie procesy ciężko jest badać, słuchając pacjenta
leżącego na kozetce.

Naukowcy nie bardzo radzą sobie z takim pojęciem jak „poczucie własnej
wartości”. Psychoanalitycy mówią o tym, jak Eskimosi o śniegu: rozróżniają
wiele typów, mają teorie co do jego powstania i posługują się odpowiednim
słownictwem. - Uważam - twierdzi brytyjski neuropsycholog Mark Solms - że na
solidnej bazie obserwacji klinicznych możemy ponownie połączyć psychoanalizę z
neurologią.

Ma wszelkie podstawy do optymizmu. Próba wielkiej syntezy dwóch wrogich
dyscyplin zrodziła już nowy kierunek badań. Listę wydawców
czasopisma „Neuropsychoanalysis” czyta się jak who's who neurologii: Eric
Kandel, Joseph Le Doux, Antonio Damasio, Benjamin Libet, Vilayanur
Ramachandran, Wolf Singer.

Freud powraca - wszędzie na świecie neurobiolodzy, psychologowie, psychiatrzy i
psychoanalitycy w roboczych grupach podążają śladami jego dokonań. - Wgląd
Freuda w naturę świadomości - jak postuluje neurobiolog Damasio - współbrzmi z
punktem widzenia nowoczesnej, zaawansowanej neurologii.

- Freud chciał dokonać dokładnie tego, czego my dokonujemy dzisiaj - uważa Mark
Solms - ale nie miał do dyspozycji ani komputerowego tomografu, ani
elektroencefalografii i zrezygnował z kontynuacji swego projektu. Korygując,
rewidując i uzupełniając jego dzieło, doprowadzimy je do końca.

ZDOLNY NEUROAMATOR

Pierwszym naukowcem, który badał zależności między psychoanalizą a neurologią,
był sam Sigmund Freud. Jednak gdy Freud-badacz dusz swymi spektakularnymi
teoriami o kompleksie Edypa, zazdrości o penisa i znaczeniu snów zyskiwał
światową sławę, Freud-badacz przyrody popadał w zapomnienie. Będąc na
stypendium w Trieście, ten równie utalentowany co ambitny syn żydowskiego
handlarza wełny obserwował pod mikroskopem systemy nerwowe ryb i szukał
narządów płciowych u węgorzy. Uchodził wówczas za nadzwyczaj uzdolnionego
neuroanatoma. W swej pracy o zaburzeniach mowy (afazji) opisuje neurologiczne
podstawy mowy. Jego zainteresowania oscylują wokół leczenia chorób
psychicznych, młodej dyscypliny, która pacjentom oferowała nieco więcej niż
tylko środki uspokajające czy kuracje wypoczynkowe.

Ze stypendium w kieszeni dr medycyny Sigmund Freud wyjeżdża w 1885 r. z Wiednia
do Paryża. Tam, w klinice Salpetriere, w laboratorium Jeana-Martina Charcota,
przeprowadza sekcje mózgów dzieci. Z fascynacją obserwuje, jak wielki neurolog
za pomocą hipnozy wywoływał i wycofywał u swych pacjentów histeryczne
paraliże. „Charcot, jeden z największych lekarzy, człowiek myślący w genialnie
trzeźwy sposób, wywrócił do góry nogami moje poglądy i zamierzenia” - z wielkim
respektem napisze Freud po powrocie do domu. Ponieważ w mózgu zmarłych
histeryczek nie znaleziono organicznych przyczyn ich cierpień, większość
neurologów sądziła wówczas, że pacjenci sami wymyślali swoje symptomy. Charcot
natomiast zdiagnozował histerię jako prawdziwą chorobę. I odważył się zadać
pytanie, czy i w jaki sposób symptomy cielesne wynikają z przyczyn psychiczno-
duchowych.

PSYCHOLOGIA SALONOWA

Od swego powrotu do Wiednia Freud już nigdy nie rozstanie się z tym pytaniem.
Przypuszczał, że klucz do neurotycznych objawów leży we wczesnych przeżyciach
traumatycznych - najczęściej seksualnych. Równocześnie był przekonany o tym, że
psychika w jakiś sposób musi być reprezentowana w tkance mózgowej. Jako jeden z
pierwszych przedstawił tezę, że mózg składa się z powiązanych z sobą neuronów,
tworzących sieci systemu nerwowego.

Postępując z duchem czasu, Freud chce wprowadzić psychologię na salony jako
naukę przyrodniczą. Swoje rewolucyjne poglądy o psychicznych procesach, jak
popędy, wypieranie czy reakcje obronne próbuje przenieść na język
neurofizjologii i neuroanatomii w „Projekcie psychologii" w 1895 r. (tytuł
oryginalny „Entwurf einer Psychologie", tekstu nie przetłumaczono na język
polski - przyp. FORUM). Jednak jego tezy wyprzedzają możliwości techniczne
tamtych czasów: skalpel i mikroskop nie umożliwiają prześledzenia elektrycznych
i biochemicznych korelacji ludzkiej psychiki. I ponieważ pozostaje mu - jak sam
przyznaje - tylko fantazjowanie, tłumaczenie i zgadywanie, określa
swój „Projekt" jako swego rodzaju wariację i rozczarowany odwraca się od
neurobiologii.

Od tego momentu neurolodzy i psychoanaliza zachowywali się wobec siebie jak
krnąbrne rodzeństwo w trwałym konflikcie. Około stu lat już walczą o przewagę
na polu wykładni meandrów ludzkiej świadomości. Przez długi czas wydawało się,
że psychoanaliza została w tyle.

Bezdyskusyjny jest jednakże wpływ tego psychologicznego rewolucjonisty na
wszystkie dziedziny naszego codziennego życia: sztukę, język, relacje rodzinne
i społeczne - praktycznie wszystko dzisiaj jest przepuszczane przez freudowskie
sito. Nic chyba nie zmieniło spojrzenia na ludzką egzystencję w tak znacznym
stopniu, co nauki Freuda o nieświadomości - tym wewnętrznym obszarze, do
którego człowiek wypiera swe niemiłe i zatrważające pomysły i pragnienia.

grgkh Szkiełko, oko, dusza [2] 18.05.06, 03:04

LECZENIE MÓWIENIEM

Młody neurolog swoimi niesamowitymi tezami wzbudzał oburzenie współczesnego mu
świata: oto według Freuda człowiek, korona stworzenia, jest tak naprawdę
jedynie istotą napędzaną swymi tłumionymi pragnieniami seksualnymi. I podczas
gdy sądzi, że jest „panem swego domu", to w piwnicach jego duszy rządzą
zwierzęce popędy. Jako niewolnik swych wypartych przeżyć z wczesnego
dzieciństwa odczuwa lęki i nie wie przed czym.

Śni o wchodzeniu po schodach, a naprawdę chodzi mu o akt seksualny. Każda
obietnica, każdy sen, każda fantazja, jakkolwiek bezsensowne by były, muszą
mieć za podstawę jakiś psychiczny motyw. Pacjentki Freuda cierpiały na
efektowną chorobę fin de siecle'u - histerię. Emmy von N. na przykład skarżyła
się na konwulsyjne tiki, spazmatyczne zahamowania mowy oraz okropne halucynacje
z myszami i wijącymi się wężami w rolach głównych. Na kozetce w gabinecie
Freuda opowiadała o swoich snach, on natomiast prosił ją, by w ogóle nie
krępowała się w swych wypowiedziach.

Twierdził, że z opowieści neurotycznych pacjentów udało mu się wywnioskować, że
ich cierpienia niezmiennie wywodzą się z wczesnych konfliktowych sytuacji
związanych ze sferą seksualną. „Leczenie mówieniem", jak Freud również określał
psychoanalizę, mogło leczyć te neurozy, wydobywając te wyparte, wywołujące
cierpienie wspomnienia do świadomości. Jako pierwszy Freud zwraca również uwagę
na kobiecą seksualność, która do tej pory służyła wyłącznie prokreacji. Dlatego
też psychoanaliza dość szybko zyskała sobie opinię ruchu wyzwoleńczego,
rozprawiającego się z zahamowaniami panującymi w chylącym się już do upadku
cesarstwie.

Freud - nie wbrew własnej woli - stał się prorokiem quasi-religijnego nurtu.
Zdawało się, że nic nie powstrzyma zwycięskiego marszu jego wynalazku -
psychoanalizy. Freud zmarł, otoczony powszechnym szacunkiem, w 1939 r. na
emigracji w Londynie. W Stanach Zjednoczonych jego prześladowani w
nazistowskich Niemczech uczniowie byli podejmowani niczym gwiazdy popkultury. W
mgnieniu oka obsadzili główne stanowiska w klinikach psychiatrycznych.
Freudowskie paradygmaty idealizowano jako uniwersalne metody terapeutyczne.
Macki psychoanalizy, niczym ośmiornica, sięgały ze swymi absolutystycznymi
pretensjami do wszystkich dziedzin życia. Dopiero w latach 50. - kiedy to w USA
powstało tyle gabinetów psychoanalityków co sklepów z okularami - ten
ponadnaturalnej wielkości pomnik zaczął się chwiać. Sukcesy psychiatrii
biologicznej i neurobiologii wyznaczyły nowe, nieznane dotąd ścieżki prowadzące
w gąszcz ludzkiej psyche.

OSZUSTWO STULECIA

Pewnego dnia może się udać wywieranie chemicznymi substancjami bezpośredniego
wpływu na ilości energii i ich dystrybucję w duchowym systemie człowieka,
przepowiadał kiedyś, przepełniony nadzieją, sam Freud. Teraz stało się to
faktem. Psychiatrzy dokonali ingerencji w „nastawnię" ludzkiej duszy. Psyche
stała się przedmiotem, a jej fizyczny korelat, mózg, stał się dla nauki równie
dostępny co serce czy wątroba.

Natomiast wnioski, do których autor „Marzeń sennych" jakoby doszedł za pomocą
kozetki, okazały się mgliste niczym dym z jego cygar. Szeroko rozbudowany
teoretyczny gmach psychoanalizy nie znalazł podparcia w wynikach eksperymentów.
Już sam Freud był niezwykle wrażliwy na krytykę i często z trudem przyznawał
się do błędów. I tak na przykład zalecał zastrzyki z kokainy jako środek na
depresje i niezdolność do pracy, mimo iż od dawna znane już były uzależniające
właściwości narkotyku. Nigdy też nie uważał, by konieczna była weryfikacja
terapeutycznych sukcesów psychoanalizy.

Jego następcy formowali się w grupy sprawiające niekiedy wrażenie sekt, i
zaciekle bronili się przed jakąkolwiek formą naukowej kooperacji. Jednak gdy
psycholog Hans Eysenck opublikował w 1952 r. w Londynie wyniki swych badań,
wedle których psychoanaliza miała nawet utrudniać proces powrotu do zdrowia
pacjentów, wybuchła fala nienawiści i dezaprobaty dla freudowskich metod.
Modnestało się Freud-bashing (krytykowanie Freuda).

Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny Peter Medawar w latach 70.
degradował psychoanalizę jako najbardziej horrendalne oszustwo stulecia. Całe
pokolenie krytyków wyszydzało freudowskie tezy jako konglomerat nowoczesnych
mitów o ojcobójstwie, kazirodztwie i zazdrości o penisa - fundując
niegdysiejszej supergwieździe pośmiertny upadek.

I o ile w 1945 r. w USA ktoś, kto nie był psychoanalitykiem, nie miał szans na
posadę wykładowcy psychiatrii, to w latach 70. żaden tego typu specjalista nie
otrzymał katedry na jakiejkolwiek uczelni. Wielu neurologów i psychiatrów uważa
dziś psychoanalizę za szarlatanerię - a przynajmniej za żmudną i luksusową
formę terapii. Leczenie mówieniem przeminęło również jako moda intelektualna.
Jedynym miejscem, gdzie pacjenci jeszcze leżą na kozetkach, jak pisze „Time",
są filmy Woody'ego Allena i humorystyczne rysunki w „New Yorkerze".

ZAGADKA LUDZKIEJ ŚWIADOMOŚCI

Tymczasem rywale Freuda z dziedziny neurologii dokonali w swych laboratoriach
odkryć, o których 50 lat temu nie śmiałby pomarzyć żaden człowiek. Za
rozszyfrowane uchodzą już obwody percepcyjne człowieka. Aż po procesy
molekularne naukowcy śledzą biologię pamięci i uczuć. Procesy psychiczne już od
dawna można odtworzyć w formie elektrycznych odwzorowań aktywności.
Francis Crick, odkrywca struktury DNA, już w końcu lat 70. twierdził, że
zagadkę ludzkiej świadomości można rozwiązać metodami naukowoprzyrodniczymi, że
to wszystko tylko kwestia czasu. W 1994 r. uznał, że cel został osiągnięty. W
swej książce pod tytułem „Zdumiewająca hipoteza, czyli nauka o poszukiwaniu
duszy" Crick przekonuje, że w przypadku ludzkich radości, cierpień, wspomnień,
zamiarów, poczucia tożsamości i wolnej woli chodzi wyłącznie o reakcje
olbrzymiego zbioru komórek nerwowych i związanych z nimi molekuł.
Jednak euforia nie trwała długo. Gdy Crick w 2003 r., a więc rok przed
śmiercią, wraz ze swym kolegą Christofem Kochem sporządził bilans wyników
nowoczesnych badań nad umysłem, obaj musieli przyznać, że nawet
najsubtelniejsza analiza reakcji neuronowych nie mówi absolutnie nic o
subiektywnym aspekcie ludzkiego doświadczenia. Nikt do tej pory nie przedstawił
sensownego wyjaśnienia, jak w wyniku procesów w mózgu pod wpływem czerwonego
koloru powstaje doświadczenie czerwieni.

Świadomość można postrzegać jako nieskończone fajerwerki neuronów, jako
współdziałanie genów, białek i neuroprzekaźników, jako sumę biochemii,
czynników społecznych, czynników dziedzicznych. Jednak wszystkie przeżycia
człowieka mają zupełnie inny stan skupienia: a mianowicie formę
wielowarstwowego, narracyjnego strumienia świadomości złożonego z obrazów, słów
i uczuć - niewyraźnego, ulotnego i tylko w pewnym stopniu możliwego do opisania
za pomocą języka.

Dlaczego odczuwam spełnienie? Dlaczego niebieski podoba mi się bardziej niż
czerwony? Dlaczego czuję się winny? Na te pytania dziedzina badań mózgu, która
ma ambicje stać się wiodącą dyscypliną nauk humanistycznych, nie znalazła
odpowiedzi. - Neuropsychologia to coś fenomenalnego - uważa nowojorski
neurolog Oliver Sachs - ale ignoruje psychikę.

BÓG MARA, SEN WIARA

Jako student historii Uniwersytetu Harvarda Eric Kandel prowadził gorące
dyskusje ze zwolennikami Freuda. Było to 50 lat temu. Dziś Kandel to 75-letni
badacz pamięci i laureat Nagrody Nobla. - Koncepcja Freuda to w dalszym ciągu
na/logiczniejszy i intelektualnie najbardziej zadowalający obraz ludzkiej
psychiki - powiada. - To podejście, które pozwala zrozumieć, dlaczego ludzki
duch potrafi równocześnie napawać się Goethem i budować obozy koncentracyjne.
To podejście ma jednak swoje słabe punkty. Coraz więcej psychoanalityków
poszukuje molekularnych podstaw swego rzemiosła. Inni ostrzegają
przed „neurologizacją sfery p

grgkh Szkiełko, oko, dusza [3] 18.05.06, 03:08

BÓG MARA, SEN WIARA

Jako student historii Uniwersytetu Harvarda Eric Kandel prowadził gorące
dyskusje ze zwolennikami Freuda. Było to 50 lat temu. Dziś Kandel to 75-letni
badacz pamięci i laureat Nagrody Nobla. - Koncepcja Freuda to w dalszym ciągu
na/logiczniejszy i intelektualnie najbardziej zadowalający obraz ludzkiej
psychiki - powiada. - To podejście, które pozwala zrozumieć, dlaczego ludzki
duch potrafi równocześnie napawać się Goethem i budować obozy koncentracyjne.
To podejście ma jednak swoje słabe punkty. Coraz więcej psychoanalityków
poszukuje molekularnych podstaw swego rzemiosła. Inni ostrzegają
przed „neurologizacją sfery psychicznej". A André Green, sędziwy guru
francuskiej psychoanalizy, przypominał niedawno, że psychoanaliza to nie jest
nauka i w ogóle nie powinna aspirować do tej roli.

Wśród spadkobierców Freuda szczególnie wyróżniają się ci, którzy jak Mariannę
Leuzinger-Bohleber, dyrektor Instytutu im. Sigmunda Freuda we Frankfurcie nad
Menem, przyszłość psychoanalizy widzą w pojednaniu z biologią. - Psychoanaliza
i neurologia zajmują się podobną tematyką - uważa szwajcarska pani profesor.
- Największym wynalazkiem Freuda była jednak teza, że słowa mogą leczyć -
twierdzi Mariannę Leuzinger-Bohleber. - Dokonał go w czasach, gdy żołnierze,
noszący ślady traumatycznych przeżyć, byli jeszcze leczeni przymusowymi
ćwiczeniami i elektrowstrząsami.

Że psychoterapia może tak samo wpływać na działanie mózgu jak leki, pokazały
badania tomografowe pacjentów cierpiących na depresje. Hipokamp w ich mózgach
ulegał skurczeniu, a tzw. zakręt obręczy, odpowiedzialny za intensywne emocje i
instynkty, mózgowy silnik, który „zapala", gdy człowiek popada w jakieś
tarapaty - doznawał paraliżu. Wraz z przezwyciężaniem depresji mózg ponownie
wracał do swego normalnego stanu.

Ale czy psychoanaliza jest w stanie uruchamiać tego rodzaju zmiany w neuronach?
Klaus Grawe, psycholog z Berna, zachowuje sceptycyzm. - W tym przypadku mózg
musi być niezwykle systematycznie i konkretnie aktywowany. Dotychczas
zarejestrowane doświadczenia muszą być blokowane, a nowe - cały czas
powtarzane - uważa ten krytyk psychoanalizy, który właśnie skończył pisać
książkę o neuronalnych podstawach psychoterapii. - Jest to nie do pogodzenia z
klasycznym podejściem psychoanalitycznym: „zobaczymy, co też dziś pacjent nam
dostarczy".

Freud głosił postulat, że pamięć jest główną cechą tkanki nerwowej. Może ona
poprzez jednorazowe oddziaływania ulec trwałym zmianom. I faktycznie badania
mózgu odkryły fizyczne korelaty wspomnienia: gdy Eric Kandel w latach
osiemdziesiątych prowadził badania, jak pamięć ślimaka morskiego z rodzaju
Aplysia reaguje na dotykanie jego skrzeli, wystarczyła zaledwie jedna godzina,
by synapsy zaczęły się zmieniać.

Jednak gdy twórca psychonalizy wyobrażał sobie pamięć jako twór statyczny,
niczym magazynowy regał, do którego odkłada się grawerowane tabliczki, to
dzisiejszy model pamięci jest modelem dynamicznym. Przy każdym wywołaniu
wspomnienia nadajemy mu nowy kontekst i zmieniamy w ten sposób jego kształt.
- Dzięki neurobiologii wiemy, że doświadczeń nigdy nie da się wymazać - mówi
Leuzinger-Bohleber - a już na pewno nie wtedy, gdy, jak próbował tego Freud,
odwołujemy się do rozsądku pacjenta. Pacjentowi niewiele pomoże, gdy „tylko"
odtworzymy jego życie i usłyszymy, że w wieku dwóch lat doznał traumatycznego
przeżycia. Jeżeli wziąć na poważnie tezy neurologów, to pacjent ten musi swoje
konflikty przeżyć na nowo i we współdziałaniu z psychoanalitykiem doznać nowego
emocjonalnego doświadczenia. W ten sposób może wykształcić się nowa,
skorygowana sieć neuronalna.

CZEGO NIE CHCEMY WIEDZIEĆ

Z kozetki do laboratorium przenosi się również badanie snów, dla Freuda główna
droga do poznania nieświadomości. Psycholog Stephan Hau w podziemiach Instytutu
Sigmunda Freuda za pomocą elektroencefalografu pragnie dociec, jaka jest
pozytywna rola snów. Badania nad mózgiem wyróżniają kilka teorii na ten temat.
Z punktu widzenia teorii ewolucji, dla śpiącego człowieka te chaotyczne obrazy
są czymś w rodzaju obozu treningowego: gdy we śnie człowiek spóźnia się na
egzamin, zjeżdża rowerem do rowu lub walczy z groźnymi zwierzętami,
przygotowuje się do codziennej walki o przeżycie. Kto śni, mówią inne teorie,
ten przetwarza w ten sposób stres lub konsoliduje swoją pamięć. Hau wykazał,
jak odłamki wrażeń z dnia dostają się do snów. Proces ten neurolodzy
nazywają „procesem przedświadomym". Poniżej progu ludzkiej percepcji
wynoszącego 150 część sekundy przedstawiał testowanym pacjentom przed
zaśnięciem obraz plaży i stojącego na niej domu z trójkątnym, czerwonym dachem.
Gdy testowane osoby rysowały później swoje sny, na rysunkach pojawiały się
czerwone trójkąty, których pochodzenia autorzy rysunków nie potrafili wyjaśnić.
Obecnie Hau próbuje dotrzeć do istoty mechanizmu obronnego - według Freuda
procesu nieświadomego, za pomocą którego próbujemy trzymać od nas z dala różne
nieprzyjemne treści. Testowanym osobom zaprezentowano - ponownie poniżej progu
percepcji - niepokojący obraz w kształcie nietoperza. Gdy na jawie psycholog
poprosił je o przedstawienie wolnych skojarzeń, okazało się, że bodziec ten nie
wywarł żadnego wpływu. Natomiast w snach testowanych pacjentów prześladowały
potem zatrważające obrazy, jak drapieżne ptaki czy wywołujące zgrozę krajobrazy.

CYGARO TO CYGARO!

Wraz z kolegami z Centrum Neurologii z uniwersytetu we Frankfurcie Hau
umieszczał śpiących pacjentów w komorze tomografu rezonansu magnetycznego w
celu zbadania aktywności mózgu w trakcie zasypiania. - Niemożliwe jest jednak
uzyskanie informacji co do treści snu i jego znaczenia - mówi Hau. - Luki
pomiędzy fizjologią a psychologią nie da się zamknąć nawet na/precyzyjniejszymi
metodami generowania obrazów.

Także twierdzenia Freuda, że w snach chodzi zwykle o spełnienie - seksualnych -
życzeń, nie da się tymi metodami potwierdzić. Freudowskie teorie dotyczące snów
przeżywają mimo to swe neurologiczne zmartwychwstanie. Żaden badacz nie waży
się już dzisiaj twierdzić, że sny to tylko przypadkowe wyładowania w naszym
mózgu. Dość wcześnie pojawiły się również wątpliwości odnośnie do drugiego
filaru teorii snów, wedle którego tzw. cenzura snu prowadzi do tego, że śpiący
w trakcie snu symbolicznie „łagodzi" wstydliwe motywy - ma na myśli fallusa,
ale śni o cygarze. Pisarz George Orwell pytał, dlaczego ma we śnie wstydliwie
maskować seksualne impulsy, „o których na jawie opowiadałbym bez cienia
zażenowania?" Faktycznie, dzisiejsi psychoanalitycy dostrzegają w stawianiu
przez Freuda seksualności w centrum uwagi echo jego epoki, niechętnej cielesnym
przyjemnościom.

Czy zatem pojawiające się we śnie cygaro to tylko i wyłącznie cygaro, jak
postulują przeciwnicy interpretacji snów? - Czasem tak - przypuszcza Mark
Solms. Odkrył jednak neurologiczny odpowiednik mechanizmu wymiany sennych
motywów, który Freud nazywał „przesunięciem": kilku jego pacjentów, cierpiących
na zaniki pamięci, wypełniało swe biograficzne niejasności zmyślonymi, niczym
ze snu, opowieściami, tzw. konfabulacjami. Pod względem biochemicznym mózg tych
pacjentów był w podobnym stanie, co u osób śniących. Także niektóre narkotyki
mogą wywołać taki stan. Większość neurologów mówi wtedy: Pacjent konfabuluje,
opowiada niedorzeczności. Psychoanalityk natomiast spyta: A dlaczego akurat to?

grgkh Szkiełko, oko, dusza [4] 18.05.06, 03:09

BANALNOŚĆ PRZEDŚWIADOMOŚCI

Te przypominające sny konfabulacje w żadnym razie nie są przypadkowe, lecz
spełniają życzenia w określonych stanach. Mózg ma widocznie tendencję do
opakowywania prawdziwych zdarzeń w metafory. Gdy badacze ludzkiego mózgu mówią
dziś o procesach odbywających się nieświadomie, to często wcale nie mają na
myśli wypartych wspomnień, determinujących nasze zachowania, lecz rzeczy dużo
bardziej banalne: otóż żaden człowiek w trakcie mówienia nie zastanawia się
świadomie nad tym, jak poszczególne wyrazy formuje w zdania. Jazda samochodem,
wiązanie pętelki, jedzenie kanapek, wszystko to odbywa się automatycznie i nie
musi przy tym pracować nasz hipokamp, organ odpowiedzialny za przechowywanie
świadomych wspomnień. Ta domyślna, nieświadoma wiedza najbliżej odpowiada temu,
co Freud nazywał „przedświadomością".

Innymi oczyma patrzą dziś naukowcy również na dynamiczną nieświadomość, ten
mroczny kontynent ludzkiej duszy, który Freud nazwał niegdyś wewnętrzną Afryką,
zamieszkałą przez psychiczną praludność, z którą rozsądne ego musi całe życie
walczyć. - Nieświadomość należy postrzegać bardziej pozytywnie - uważa Gerhard
Roth, badacz mózgu z Bremy. - Id nie zagraża ego, lecz nim kieruje.
Nieświadomość to w przeważającej części użyteczna instancja. Daje o sobie znać
w każdej sekundzie, gdy próbujemy odpowiedzieć na pytanie: powinienem to
zrobić, czy nie powinienem?

Hans Markowitsch szuka na kolorowych zdjęciach mózgów swych pacjentów
neurobiologicznego wyjaśnienia fenomenów, które bez problemów można opisać
psychoanalitycznymi pojęciami „reakcja obronna" czy „wypieranie". -
Nieświadomość podejmuje swoje decyzje na podstawie wszystkich poprzednich
doświadczeń, które nasz mózg zbierał, począwszy od matczynego łona. Z tego
punktu widzenia kieruje się ona większym rozsądkiem, bo obejmuje cale nasze
życiowe doświadczenie. Jako badacz mózgu z uniwersytetu w Bielefeld Markowitsch
prowadzi badania ludzi, którzy doznali utraty pamięci.

Markowitsch przebadał ponad tuzin takich pacjentów. - U wszystkich znaleźliśmy
skrajnie negatywne doświadczenia z dzieciństwa - twierdzi neurobiolog. - Mówił
o tym przecież już Freud.

Markowitsch dysponuje biologicznym wyjaśnieniem tego, dlaczego takie
doświadczenia rzucają cień na całe życie. - Traumatyczne doświadczenia
przestawiają w dziecięcych mózgach biochemiczne śruby. Stale utrzymuje się
podwyższony poziom hormonów stresu, który na trwałe wywołuje zwiększoną
wrażliwość. W wieku dorosłym, przy zdarzeniach wywołujących choćby niewielki
stres, uwalniane zostają całe kaskady hormonów, które potrafią zablokować
normalny przepływ informacji, a także i pamięć.

Gdy przypominamy sobie nasz pierwszy pocałunek lub rozdanie świadectw, nasz
mózg komponuje to wspomnienie z dwóch różnych elementów: rzeczową informację
czerpie z hipokampu, a związane z tym uczucia z ciała migdałowatego. Dokładnie
w tych rejonach układu limbicznego znajduje się najwięcej receptorów hormonów
stresu. Gdy hormony te dostaną się do mózgu i zaleją hipokamp i ciało
migdałowate, to zablokują skomponowanie wspomnienia. Natomiast w przypadku
doświadczeń traumatycznych zanikają często jedynie wspomnienia szczegółów z
nimi związanych. Pozostaje uczucie, że „było tam coś okropnego".
Dla psychoanalityków to sprawa z brodą. Dla badań mózgu jednak udowodnienie
istnienia neurochemicznego lontu, który od mózgu małego dziecka prowadzi prosto
do człowieka dorosłego, jest koncepcją nową. Uwarunkowana psychicznie utrata
pamięci uchodzi wśród neurologów za szczególnie odporną na terapię. Ale być
może to wina terapii? Neuropsychologia zwykle próbuje usunąć objawy
systematycznym treningiem pamięci. Psychoanalityk natomiast postrzega symptomy
jako przekaz ze sfery nieświadomości.

Pacjenci Markowitscha skłaniają go do przemyśleń. W psychiatrii i neurologii
istnieje pilna potrzeba alternatywnych metod terapeutycznych, uwzględniających
osobowościową konstelację pacjenta - uważa. A może potrzeba psychoanalizy?
Markowitsch jest sceptyczny. Zna pacjentów, którym „leczenie mówieniem"
pomogło. Ale akurat tam, gdzie czają się szczególnie potworne wspomnienia, ma
on poczucie, że czasem bardziej skuteczne jest skierowanie terapii na przyszłą
życiową kondycję pacjenta, niż wygrzebywanie jakichś horrorów z jego
przeszłości, niczym kości z grobu.

Mark Solms jest innego zdania. Jeden z jego pacjentów na przykład próbował się
powiesić. W ostatnich latach człowiek ten stał się ciężkim przypadkiem
alkoholika. Stracił pracę, zmarła jego matka, a potem w jego ramionach i
ojciec. Wszystko to zdarzyło się na krótko przed próbą samobójstwa. Potem
wszystkie te zdarzenia zapomniał. Ale bynajmniej nie natchnęło go to
optymizmem. Jak statek bez kotwicy dryfował przez ocean smutnych przeczuć. Nie
rozumiał, dlaczego czuje się tak bezradny, zagubiony i samotny.
- Potrzebujemy wspomnień, nawet jeżeli są nie do zniesienia - uważa Solms. -
Gdy nie wiemy, skąd pochodzą nasze uczucia, nie jesteśmy w stanie znaleźć
rozwiązania.

BEATE LAKOTTA © Der Spiegel, distr. by NYT Synd., 18.04.2005

grgkh Psychoanalityk na kozetce [1] 18.05.06, 03:11

Maminsynek, despota, uzależniony od kokainy maniak seksualny - kim naprawdę był
Sigmund Freud, który przyszedł na świat 150 lat temu?

-=-=-=-

Chociaż sam lubił wywracać na nice ludzkie dusze, jego własnych kompleksów czy
popędów nikt przez długie lata badać się nie ważył. Psychika samego mistrza
psychoanalizy stanowiła nienaruszalne tabu. A teraz się okazuje, że
teorie „ojca psychoanalizy" wiążą się ściśle z jego biografią i życiem
emocjonalnym. Nieświadomość, sublimacja, nerwica natręctw, wyparcie, kompleks
Edypa - korzenie wszystkich tych tez można znaleźć w biografii Freuda.

NAGA MATKA

Na przykład - kompleks Edypa. Freud niejednokrotnie przyznawał, że bezgraniczna
miłość jego matki Amalii, wyróżniającej go spośród szóstki rodzeństwa, dała mu
pewność siebie i „temperament konkwistadora", który utorował mu drogę do
kariery. W liście z 1897 r. do zaufanego przyjaciela Wilhelma Fliessa Freud
zwierzał się: „Moje libido w stosunku do matki obudziło się, gdy podczas
podróży z Lipska do Wiednia nocowaliśmy w jednym pokoju i miałem okazję
zobaczyć ją nago" (w oryginale słowa „matka" i „nago" pisane są dla większej
dyskrecji po łacinie). Najwyraźniej to od tej podróży wziął początek kompleks
Edypa. Freud miał wtedy cztery lata; matka nazywała go „Sigi, moje złotko".
Freud był zdeklarowanym ateistą. W skromnym domostwie jego ojca, Jacoba
Freuda, rezygnowano kolejno z tradycyjnych żydowskich rytuałów związanych ze
świętami. W wielu pismach Freud daje wyraz swemu lekceważeniu religii, w
której postrzegał objawy zbiorowej iluzji. Praktyki religijne kojarzyły mu się
ponadto z nerwicą natręctw.

Swojej żonie Marcie (z domu Bernays) zaraz na początku zabronił świętowania
szabatu. Martha, która miała urodzić mu sześcioro dzieci, godziła się potulnie
z życzeniami „naszej drogiej głowy rodziny", jak zwykła nazywać męża. W
małżeństwie namiętność, jakiej wyraz dawał Freud podczas czterech lat
narzeczeństwa, szybko się rozwiała. Zdaniem biografów zresztą pożywką dla tej
korespondencyjnej namiętności w znacznej mierze była kokaina, z którą Freud
właśnie wtedy z zapałem eksperymentował. Łatwo dostrzec, że w swych pismach
wyraźnie omija on problem uzależnień. Czyżby chodziło o przykład wyparcia ze
świadomości niepożądanych treści?

grgkh Psychoanalityk na kozetce [2] 18.05.06, 03:12

STRACH PRZED SEKSEM

Życie emocjonalne Freuda stanowi dziś pole do spekulacji. Niektórzy biografowie
przypuszczają, że po szóstym dziecku w jego małżeństwie nastąpił
definitywnie „seksualny zastój". Może dlatego, że uczony bał się antykoncepcji,
przeświadczony, że od stosunku przerywanego lub stosowania prezerwatyw można
nabawić się choroby.

Pojawia się i wersja, że Freud, znudziwszy się żoną, nawiązał romans z 33-
letnią, niezamężną szwagierką Minną - towarzyszyła mu ona w podróżach, gdy żona
musiała w domu zajmować się dziećmi. Inni biografowie podają ten związek w
wątpliwość, intryguje ich natomiast charakter „niewolnej od akcentów
homoerotycznych", wieloletniej przyjaźni Freuda z Wilhelmem Fliessem. Ów Fliess
był dość osobliwą postacią - wierzył w numerologię, twierdził także, że kształt
ludzkiego nosa decyduje o skłonnościach seksualnych. Ku wielkiemu żalowi
biografów, Freud zniszczył znaczną część swej korespondencji z Fliessem.
Liczni uczniowie i zwolennicy Freuda wspominają jego „charyzmę poławiacza
dusz" – ale i pewną skłonność do sadyzmu. - Każdej z osób z otoczenia musiał
prędzej czy później wymierzyć kopniaka - mawiał Alfred Adler. Autor osobistych
wspomnień o Freudzie, neurolog Isidor Sadger, pisał o ojcu psychoanalizy, że
cechował go wielki głód nowych ludzi, których jednak potem, gdy już ich
wykorzystał, z wielką łatwością się pozbywał. Nie utrzymywał długotrwałych
związków - chyba że z ludźmi, którzy poddawali mu się potulnie. Zresztą również
słynną kozetkę, która stała się nieodłącznym atrybutem psychoanalizy,
współpracownicy Freuda tłumaczą tym, że nie znosił on na dłuższą metę kontaktu
wzrokowego z pacjentem. Nie cierpiał, by ktoś się gapił na niego przez parę
godzin.

Do osób, które najczęściej lądowały na tej kozetce, należały głównie cierpiące
na histerię damy z wiedeńskiej śmietanki towarzyskiej. Postawa Freuda wobec pań
była jednak z gruntu konserwatywna. Nie cierpiał kobiet wyemancypowanych,
czynnych zawodowo, pragnących decydować o sobie. Tylko jednej ze swoich
trzech córek, Annie, pozwolił iść na studia. Musiała jednak zostać
nauczycielką, a nie lekarką, jak sobie wymarzyła.

Współczesny psychoanalityk Wolfgang Schmidbauer jest zdania, że Freud w tak
znacznej mierze koncentrował się na sprawach seksu, gdyż odczuwał lęk przed
własną seksualnością.

Dziś, w nowym pokoleniu, nikt z bliskich już nie wspomina przykrości
doznawanych od Freuda, ale i nie odnosi się do niego z dawną czołobitnością.
- Mój dziadek był kochanym, dobrotliwym człowiekiem - utrzymuje wnuczka Freuda,
Sophie - ale o seksualności kobiet nie miał zielonego pojęcia. „Zazdrość o
penisa" - naprawdę tylko mężczyzna mógł coś takiego wymyślić. Zresztą cala
psychoanaliza, jeśli mam być szczera, wydaje mi się narcystyczną bzdurą.

Na podstawie Profil, Stern

marcinlet Re: Szkiełko, oko, dusza 18.05.06, 11:52

Freud prawdopodobnie na zawsze pozostanie zagadką. Wiele wydarzeń z jego życia
miało kluczowe znaczenie dla rozwoju jego psychiki i samej teorii
psychoanalitycznej.
Kiedyś ojciec, Jakub Freud, opowiadał mu o czasach swej młodości, że poszedł na
niedzielny spacer, w pewnym momencie jakiś chrześcijanin podszedł do niego i
zerwał mu z głowy nową czapkę. Wyrzucił ją w błoto i krzyknął:"Ty żydłaku,
zjeżdżaj z tego chodnika". Freud spytał ojca, co zrobił. "Zszedłem na drogę i
podniosłem czapkę" - odpowiedział Jakub.
Sigmund Freud, zaszokowany tym zachowaniem ojca, szukał "pocieszenia" w
opowiadaniach o Hannibalu, który poprzysiągł wieczną nienawiść do Rzymu.
Opowieść ojca stała się dla Freuda źródłem długotrwałej nienawiści skierowanej
przeciwko tchórzliwemu ojcu i wrogiemu światu Aryjczyków.
FReud był pierwszym dzieckiem trzeciej żony swego ojca. Oprócz niego w domu
wychoiwywało się siedmioro braci i sióstr. Kiedy Freud się urodził, ojciec miał
40 lat, jego żona 20. Była młodsza o parę lat od Emanuela, najstarszego syna z
pierwszego małżeństwa Jakuba Freuda. Syn Emanuela, Jan, miał rok, kiedy
narodził się Sigmund.
Sigmund i Jan byli równocześnie nierozdzielnymi towarzyszami, jak i częstymi
przeciwnikami. Ta pierwsza przyjaźń Freuda była podłożem dla dalszych jego
związków. Zawsze poszukiwał, często w tej samej osobie, bardzo bliskiego
przyjaciela i zażartego wroga, oczywiście nie w tym samym czasie.
Do drugiego roku życia wychowywany był przez katolicką niańkę. Freudowi udało
się ją pokochać, mimo jej, jak utrzymywał później, surowości i szorstkości.
Mówiła mu ona często o Bogu i piekle, zabierała ze sobą do kościoła. W pewnym
momencie nianię odprawiono za kradzież rzeczy należących do Zygmunta Freuda. W
tym czasie narodziła się siostra Freuda - Anna. Zagroziła ona wyłącznej pozycji
Freuda jako "niekwestionowanego faworyta matki". Ale nie była pierwsza,
wcześniej był brat Juliusz, zmarły w wieku 17 miesięcy. Rezultatem zazdrości o
matkę było nieustanne poczucie winy.
Osoby zajmujące się życiem Freuda twierdzą, że jego idee miały spore źródło w
wydarzeniach z jego dzieciństwa i nietypowym składzie rodziny.

Również jego pogląd na religię miał swoje nieuświadamiane przyczyny. Edwin
Wallace wyróżnił takie czynniki postawy Freuda wobec religii:
- niezadowolenie z posiadania zabobonnego, spekulatywnego i skłonnego do
mistycyzmu charakteru
- ambiwalentny stosunek do tradycji żydowskiej
- konflikt z ojcem
- kontakt z przejawami neurotycznej pobożności u pacjentów
- rozczarowania, jakie mu przyniósł kontakt z katolicką nianią
- ambiwalentne uczucia wobec wspomnianego wcześniej młodszego brata Juliusza,
który zmarł gdy Freud miał prawie 2 lata
- niechęć wobec zależności i bierności
- uważanie psychoanalizy za rodzaj światopoglądu
Paul Vitz dodał jeszcze takie czynnki:
- odrzucenie ojca, co mogło wpłynąć na podkreslanie kompleksu Edypa, ataki na
tradycję judaistyczną i osobista niewiara w Boga
- dziecięca trauma "opuszczenia" przez nianię, która dla Freuda była prawie
drugą matką. Wg Vitza, odpowiedzialna ona była za powstanie u
Freuda "religijnej nerwicy", której się wreszcie przeciwstawił, uznając religię
za iluzję.

Najnowsze z forum Kościół, religia

Zaloguj się